Tíminn - 23.09.1979, Blaðsíða 14

Tíminn - 23.09.1979, Blaðsíða 14
Texti: Atli Magnússon „Refurinn mun lifa okkur alla " — segir grenjaskyttan í Merkinesi, Hinrik Vilhjálmur ívarsson AM — Refaskyttan íslenska hefur fengið á sig alveg sérstaka mynd í hugum okkar, sem. manngerð út af fyrir sig,endaeru refaskytturnar iíklega einu menn á Islandi/ sem nálgast það að vera veiðimenn í þeim skilningi, sem við lögðum í orðið í bernsku. Svona eitt- hvað í áttina við veiðimanninn í Rauðhettu eða Pétri og úlfinum. Það er líka undantekning ef refaskyttan í hverju héraði er ekki spölkorn á undan sveitungunum að æðri andlegum hæf ileikum,- orðskviðir hennar eru á hvers manns vörum og oft er hún skáld. Kannski er það vegna þess að hún hefur öðlast hlutdeild í sjötta skilningarvitinu sem refurinn hefur, skipar sér áveð- urs við mannlífið eins og hann og tileinkar sér sömu kankvísu ihyglina. Einn besti fulltrúi stéttar refaskyttna á islandi er Hinrik Vilhjálmur ivarsson hreppstjóri í Merkinesi í Höfnum. Við börðum upp á i Merkinesi á dögunum, blaðamaðurinn og Ijósmyndarinn og föluðumst eftir að heyra eitthvað f rá ævi hans og veiðimennsku og því tók hann Ijúfmannlega. Uppi við vegg stóð hans „arsenal", — rifflar, haglabyssur, minkabyssur, lensa og bryntröll/ sem allt hjálpaði til að gæða stund- ina hinum rétta hugblæ. „Eg er fæddur austur i Grimsnesi", segir Hinrik Vilhjálmur „og foreldrar mlnir voru þau Margrét Þorsteins- dóttir, ættuB undan Eyjafjöll- um, og Ivar Geirsson, sem var frá RauBará viö Reykjavik. En mér leiBast ættartölur, svo ég fer ekki lengra út i þessa sálma, ólíkt föBurbróBur minum, ÞórBi lögregluþjóni, sem var geysi- lega mikill áhugamaBur um ættfræBi. Ég get ekki sagt, aB ég hafi átt neitt sérstakt bernskuheimili þar sem ég ólst upp á f imm bæj- um til þriggja ára aldurs, en foreldrar minir voru vinnuhjú. Eg fór seinna meB föBur mlnum nitján ára aldurs, þegar ég fór til Hafnarf jarBar, til ÞorvarBar á JófríBarstöBum, og var vinnu- maBur hans I eitt ár. Eftir þaB fór ég aB eiga meB mig sjálfur". Flugan „Ég flæktist nu til Reykja- vikur til Bjarna nokkurs Simon- arsonar, sem var húsasmiBur, og hóf aB læra hjá honum. ViB þaB var ég i tvö ár, en missti þá heilsuna vegna brjóstveiki. Þeir vildu senda mig á VifilsstaBi, en þangaB sagBist ég ekki fara ó- bundinn. Jón læknir Hjaltalin sagBi aB þá yrBi ég aB vera i sveit og hafa sem mesta hreyf- mývarg trúi svona og áliti þaB Vellygna-Bjarna sögur. SíBar kynntist ég Magnúsi prófasti á Úlfljótsvatni, sem al- inn var upp viB fluguna þar. Hann var orBinn svo svalur fyrir flugunni aB þaB var eins og hann yrBi ekki var viB hana. Aftur á móti var þaB til I dæminu, þegar hann var á gangi i brunagaddi I Reykjavik, aB hann var sifellt aB fara meB fingurinn upp aB andlitinu. Hann hafBi tamiB sér þetta og orBiB honum ósjálfrátt aB rétt snerta fluguna, en nudda hana ekki af sér, þvi viB létta snertingu dregur hún út brodd- inn. Hjá Magnúsi gerBi ég viB tvo báta, en var annars ætlaB aB fara út til veiBa þegar mér sýndist og litist fiskilega horfa. Skyldi ég þá róa endilangt Úlf- ljótsvatn og upp 1 strauma, en helmingur vatnsins lá Úlfljóts- vatnsmegin. Ég gerBi viB bátana og bikaBi þá, þótt þeir yrBu móálóttir af flugu, þegar ég bikaBi. Hins vegar neitaöi ég aB mála kirkj- una ljósa, eins og hann eitt sinn baB mig um, þvi ég vildi ekki mála hana flekkótta af flugu. En meBan þessu fór fram rann smíðanám mitt út I sand- inn, bæBi vegna þess aB gamli maBurinn, Bjarni, fékk aBkenn- ingu aB slagi og varB aB hætta og ég hafBi tekist á hendur aB smiBa bæBi baBstofur og hús úti um sveitir, sem ég rauk í aB vinna viB, upp á mitt eindæmi. En um þessa starfsemi mlna þrengdist svo sIBar, þvl lærBir handverksmenn, sem höfBu próf, litu þetta hornauga". „En þá atvikast þaB svo,aB ég var fenginn til þess aB gera viB fjarBarlaginu, ágætlega vel. Þegar ég smiBaBi sIBar minn eiginn bát notaBi ég lag Péturs á afturstefniB en hafði lotstefnið aðframan, eins og á sunnlensku skipunum (Engeyjarlagið). Pétur hafði lofað að leiðbeina mér með smiðina, en þegar hann sá þennan grip, bað hann mig blessaðan að hllfa sér viö aö skipta sér af þessu, þvl þannig bát hefði hann aldrei smiöað. En þetta lag gafst pryðilega. Ég geröi þennan bát út hér um árabil, eða til 1952, þegar ég seldi hann inn & Strönd. Afkom- an var aldrei sérlega góð, mögru kýrnar átu upp þær feitu, eins og þar segir. Lélegar vertiðir komu og mannakaupið hækkaði það mikið I strlðinu að ég fór að róa einn, og þvl hélt ég áfram til 1976". Refaskyttan og herinn „Já, þú spyrð um tildrög þess að ég fór aö eiga við refinn. Nú, orsökin var aðeins vandræði hreppsnefndar. Ég var oröinn 46 ára þegar ég fyrst hleypti af skoti á ref og var svo vitlaus I byrjun aB ég hélt aB þetta y'æri ekki meira en aB skjóta tor- tryggan hund, sem kemur aB bæ eBa frá. En ég mátti nú lesa þaB udo oe læra betur. Þegar hernámíð komst hér I algleyming, varðhér fyrst vart við ref, en hér hafði verið alveg reflaust á tlmabili. Það var árið 1947, sem ég fyrst var beBinn um aBfara á greni, ogég sagBist svo sem geta reynt. ViB urBum aB fá leyfi hér og leyfi þar, en þegar til átti aB taka yar enginn refur I greninu, þetta var fariB, son minn, aB nú væri hetjulegt að standa upp og labba upp á hæðina, þött ekki mundi það ráðlegt. En þetta varð góð för um siðir og við náðum báðum dýrum og yrBlingum. Þetta greni var I litlum hól, sem skagaBi út I gjána, og á greninu voru tveir munnar, þannig aB ómögulegt var fyrir sama manninn aB sjá til þeirra beggja i senn. Þótt Sigurjón væri ekki nema 14 ára, hafBi hann samt skotiB, og nú kom ég honum fyrir hjá öBrum munn- anum, en settisf sjálfur nærri hinum, sem ég taldi liklegra aB tófan kæmi fyrst aB, eBa þeim sem sneri undan vindi. Svo mikiB vissi ég aB tófan kemur fremur að greni undan vindi, þótt ekki sé það regla. En allt I einu kvaö við skot hinum megin við hólinn og ég sá hvar tófa þeysti hinum megin viB hólinn upp á Klapparsléttu. Ég man ekki eftir mér fyrr en ég er kominn á þeytisprett fyrir neBan hólinn á eftir tófunni, ætl- aBi vist I kjánaskap minum aB reyna aB komast fyrir hana. En I þvi bili dró hún upp fcryppuna og steinlá. Tófan hafBi komiB aB greninu undan vindi, sem er á móti reglunni. Hún kom Sigur- jóni alveg á óvart og tókst aB komast inn I greniB og hvaB eina. En brátt kom hún út aftur, og þá hafBi hann getaB lægt En ég skil þetta svo ósköp vel. Þetta hafa veriB dýravinir og haft gaman af dýrunum, þvi þaB eru ótuktarleg dýr sem menn geta ekki komiB til viB sig, ef beitt er lagi. En þaB er meB tóf- una eins og manninn aB svo er margt sinniB sem skinniB og lundarfariB misjafnt. Sumar eru tortryggnar I innsta eBli slnu og slfkar tófur éta ógjarna hræ. Þær blátt áfram þora þaB ekki. Þær lifa á eigin veiBi og þaB eru hættulegustu dyrin. Þau dýr sem hægt er aB egna fyrir meB eitri og þvl um llku eru þau dýr, sem slst bíta. Þau lifa á þvi sem þau finna, hræjum og sliku. En ekki verBur loku fyrir þaB skotiB, aB út af slíkum dyrum komihættuleg dýr. Ættirnar eru ekki síBur blandnar en hjá mönnunum". Ókræsileg hvitasunnumáltiö „ÞaB var ókræsileg hvlta- sunnumáltíB sem ein tófa kom meB heim I greni sitt eitt sinn. Þótt ég sé ekki trúmaBur mikill var mér bölvanlega viB aB liggja á grenium hvitasunnuna, þótt oft færi þaB svo. Nú, nú, en hann kom þarna þetta grey og hún einhvers staBar úti, læBan, bænum þá lofaBi verkstjórinn I frystihúsinu mér aB láta mann- inn á bil frystihússins skjóta mér inneftir. A leiBinni minntist ég þess aB hafa heyrt aB þessi bílstjóri hefBi séB tófu á þessum slóBum fyrir skömmu og segi: „HeyrBu, sást þú ekki tófu hérna á dögunum?" „Ha, jú", segir hann. „ÞaB var hérna", — og um leiB bendir hann út fyrir veginn. En er þá ekki tófa á gangi rétt á þeim staB sem hann hafBi áBur séB hana. Eg baB hann að stoppa ekki, því þá heföi hún strax tek- ið á rás, og við ókum niður I dá- Htið hvarf, þar sem við sáumst ekki. Ég rauk af stað en sá dýrið ekki strax, þvi þaö var að snuðra þarna I hvörfum. En á endanum gekk greyið á mig og andaBist þar aB sjálfsögBu. Ég hélt nú áfram og upp aB greninu meB rebba meB mér og lagBist þar. „Nú þarf ég aB leika á greyiB", hugsaBi ég, þvi tófan er afleit með þaB að finni hún slóð, fer hana strax að gruna eitthvað og rekur förin, og hún er alltaf viss um I hvaöa átt maður hefur farið. Þvl má ekki snúa við hjá greninu, þvl þá er undarlega löng og skyldi ekki hvernig á þvi stóö, fyrr en ég haföi hæft hana, — hún var þá með hvlta hveitibrauðssneið 1 kjaftinum, sem hun hafði auð- vitað fundið i sorpinu hjá hern- um." Uppeldisstarf „Eg ól hér upp yrðlinga ár eftir ár. Til dæmis tók ég tvo og hafði saman i minkabúri, þar sem ég hélt að þeim liði betur vegna félagsskaparins. En þaö fór á annan veg. Þetta voru refur og læða og refurinn ætlaði læðuna lifandi að drepa. Hann tók af henni allan mat, en kom sjálfur aldrei út úr skyli slnu fyrr en ég var farinn. LæBan var hins vegar gæf og leyfBi mér aB strjúka sér og klóra. Ég syndi fram á þaB I sögu um refi, sem ég skrifaBi fyrir GuBmund Hagalin, aB hefði slíkt grimmd- ardýr æxlast viB annaB meB sama lunderni, þá hefBi varla gott komiB út úr þvl. Oft var ég meB einn yrðling. Sá fyrsti var ósköp gælinn og + „Þetta voru ábyggilega dýravinir....' .og sárnaði að ég skyldi hafa drepið greyin.' „Skjótum bara helvítis Merkineskariinn ofan á tófurnar, sögðu þeir....." ,Og ég skil þá svo sem vel' að Búrfelli I Grimsnesi, til þeirra Jóns Sigurðssonar og Kristlnar Bergsveinsdóttur, en þegar ég var átta ára, byrjuðu foreldrar minir að búa niðri á Eyrarbakka. Þarna ólst ég upp en var I sveit á sumrum viö að gæta kinda og kúa, eins og geng- ur, en eftir fermingu, þegar ég var fimmtán ára, fór ég fyrst á vertlö með föður mlnum, sem var formaður á teinæringi I Þor- lákshöfn. Úr Þórlákshöfn fór um við faðir minn til Herdísar- vlkur, en þá var tekið að róa þar að nýju. TalaBist brátt svo til að ég fór til Þórarins Arnasonar, sem bjó I Krýsuvlk, sonar Arna syslumanns á Kirkjubæjar- klaustri, sem margir kannast viB. Hjá Þórarni var ég svo til Myndir: G.E. ingu og útiloft og fór ég þvi eitt sumar á flæking um Grlmsnes, var hjá ymsum gömlum kunn- ingjum, en komst loks I kynni viB stangarveiBina á Kaldár- höfBa. GerBist ég þar meB at- vinnumaBur viB silungsveiBina þrjú næstu sumrin á eftir. Þarna var svo mikiB af flugu aB það kom fyrir aö maður þekkti ekki sinn besta kunningja á tíu faöma færi. Við höfBum ekki úrræBi en þau aB reyra aB okkur fllkurnar viB háls og úln- HBi og bera ósalt smjör á andlit og hendur og bera loks hrátjöru yfir allt saman. Má nærri geta aB ekki var maBur frýnilegur þegar heim kom og flugan sat i þessu I mökkum. Net þýddi ekki aB nota, þvi flugan settist svo þétt á netiB aB ekki varB séB til aB beita eBa athafna sig. Ég geri ekki ráB fyrir aB þeir sem ekki hafa komist I tæri viB mikiB af bát hér suBur meB sjó. Hér var ágætt fiskirl um þetta leyti og mér leist vel á mig. Smiðaði ég hér á árunum 1926 til 1930 bæöi áttæringa og hús og flutti loks hingað suður, þvl þá hafði Merkinesið hér hinum megin losnað. Fluttum við hingaö 1934, en ég kvæntist 1927 Hólmfriði Oddsdóttur úr Reykjavlk. Hér höfum við svo búið alla tlð sIBan og unaB okkur vel. Seinna reisti ég svo húsiB hérna á Austur- bænum, en sérstakar orsakir lágu til þess aB ég hafBi jarBa- skipti. Ég hafBi raunar hvergi lært bátasmiBi en ég sá oft báta smlBaBa og var eíns og grár köttur hjá þeim Pétri Ottasyni og Kristni, sem voru bræBur og miklir bátasmiBir I Reykjavlk. Mér HkaBi aldrei stefnislagiB hjá þeim, sem var hjólbogiB, en skutur, sem var meB BreiBa- kannski orBiö fyrir styggð af hernaðarumsvifunum, þtítt það væri svo merkilegt með tófur hér, að þeim varalveg sama um þennan stööuga flugvélagny. Þær litu ekki einu sinni upp. Ariö eftir var ég svo á ný beö- inn að fara þarna upp eftir og nú án vitundar hersins, til þess að forðast allt umstang. Við sonur minn og ég þræddum okkur þvi eftir lángri og breiðri gjá hér, sem heitir Arnarbælisgjá og er sums staðar djiip en annars staðar grunn, upp að greninu. Þaö heitir Urðarhólsgren og er i öðrum barminum á gjánni. En við vorum ekki fyrr lagstir þarna, en þessi voBalega skot- hriB byrjar neBan aB frá upp I heiBina. Skotin glumdu I klett- unumalltí kring, en viB vorum i vari, þar sem brekkan var mikiB hærri fyrir of an okkur. Ég sagBi þvl sem svo viB Sigurjón hjartsláttinn og lét vaBa á hana. Hiín hefur fengiB lungnaskot og þvigetaB hlaupiB spölkorn, áBur en hún gaf upp öndina". Réttast að skjóta Merkisneskarlinn lika „Ég var svo áfram I þessum starfa og afraksturinn var eitt og upp I þrjú greni á ári. ÞaB vor sem ég vann þessi þrjú greni, voru þeir aB taka heilmikiB efni I Stapafelli og höfBu reist girð- ingu þar og höfðu vörö. Þarna höfðu þeir blátt áfram hænt aö sér tófur, þvi þær gengu I mat- arúrgang þarna og voru orðnar allspakar við þá. Þvi var það að þegar þeir fréttu, að ég væri bú- inn að vinna þrjú greni I grennd viB þá, varB þeim aB orBi, aB nú væri réttast aB fara og skjóta helvítis Merkineskarlinn lika, ofan á refina. og byrjar aB japla á einhverju fyrir utan greniB, eins og þeir gera, þegar þeir koma fneB munninn fullan. Og þá komu þeir út i hnapp, yrBlingarnir, og hann lét þetta niBur og byrjaBi aB rifa þaB og tæta. Ég gaf mér góBan tlma til aB virBa þetta fýrir mér, því hann hafBi ekki minnstu hugmynd um mig. Þetta sem hann var meB leit út eins og rúllupylsa og mikiB átti ég bágt meB aB skjóta á þá, þótt ekki dygBi samt annaB. Þetta var þá stykki úr gamalli hnlsu- kápu, sem hann hafBi einhvers staBar rekist á, morkiB ogúldiB. Já, sei, sei. Einu sinni fann ég beikon viB greni, en þaB lá ó- hreyft, þvl yrBlingarnir höfBu ekki viljaB þaB. ÞaB hafa þeir sótt i sorpiB á flugvellinum". „Ég ætlaBi eitt sinn aB fara inn aB svonefndu Gjáhólagreni og þar sem enginn bill var hér á hún vis til að flytja sig I annað greni. Menn veröa að halda á- fram, hafa ekki hönd á.neinu, taka stóran sveig ef þarf að komast heim aftur og þar fram eftir götunum. Ef slóðin heldur áfram fram hjá greninu, uggir hún ekki að sér. Refinn hringaöi ég saman rétt hjá greninu en hélt áfram fram hjá greninu. Undir lágnættiö sá ég hvar tófan kom. Hún var hvlt og fór I ótal krókum, því hiín fann lyktina af refnum. Það lfk- ar þeim ekki alltaf, þvl séu þær ekki búnar aö venja yrðlingana af sér, vilja þær ekki mikið af refnum vita. Þá má hann helst ekki koma inn I grenið og ekki of nærri þvi. Meðan yrðlingarnir eru ungir ber þvi að leggja á- herslu á refinn, en á læðuna, þegar þeir eru orðnir stálpaðir og komnir út úr greninu . Jæja, en mér þótti tæfa góður við mig. Ég þurfti ekki annaö en gagga eða reka upp eitthvert tlst, þá kom hann þjót- andi. Gestir hér höföu áhuga á að sjá hann, svo ég varð að kalla til hans, og hann hlyddi einum tvisvar eBa þrisvar sinnum. Þá hætti hann aB hlýBa þessu, hljóp þar til hann hafBi vindstöBu af mér og luntaBi eitthvaB I burtu, ef einhver var hjá mér. Enn átti ég ref, sem ég varB aB drepa, vegna þess hve hart hann gekk aB kvenfólki. Hann hjólaBi i þær og reytti utan af þeim nælonsokkana, svo ég mátti hafa mig allan viB aB bæta konum nælonsokka. Þessi refur var ákaflega harðlyndur en hafði mjög gaman af að flakka meö mér til þess aB gá aB mink og þvi um likt. .^^. Sjá nœstu opnu c s s c o. B) cn e a •a n , 3 8! ce s B S S e. «9 TO S n ¦o ff 9 r

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.