Náttúrufræðingurinn - 1988, Side 9

Sigurður R. Gíslason og
Stefán Arnórsson
s
Efnafræði árvatns á Islandi og
hraði efnarofs
INNGANGUR
Almennt hefur verið talið að efna-
veðrun og efnarof hafi verið óveruleg
á íslandi á nútíma vegna kalds lofts-
lags (t.d. Þorleifur Einarsson 1985).
Sú skoðun hefur meðal annars byggst
á því að engin útskoluð „jarðvegslög"
frá nútíma finnast hér sem líkjast
rauðu millilögunum í berglagastaflan-
um frá tertíer. En þau eru talin hafa
myndast við efnaveðrun þegar loftslag
var hlýrra en nú er á Islandi.
Tilraunir hafa nylega verið gerðar
með leysnihraða basalts í vatni (Sig-
urður Gíslason og Eugster 1987a).
Leysnihraðinn segir til um það magn
efna sem losna frá yfirborði bergs í
vatni á tímaeiningu. Þessar tilraunir
og rannsóknir á efnainnihaldi linda-
og árvatns á íslandi hafa gert það
mögulegt að meta hraða efnarofs og
bera hann saman við hraða efnarofs á
meginlöndunum. í þessari grein er: 1)
skýrt frá hraða efnarofs á Islandi, 2)
sýnt fram á hvaða þættir ráða efna-
innihaldi árvatns og 3) fjallað um
efnaskipti vatns við andrúmsloft og
bergmylsnu í meginál vatnsfalla.
FYRRI RANNSÓKNIR
Rannsóknir á flutningi uppleystra
efna með árvatni má rekja rúmlega
hundrað ár aftur í tímann (Walling og
Webb 1986). Tilgangur slíkra rann-
sókna er margvíslegur. Hann tengist
gæðum neyslu- og áveituvatns, um-
hverfismálum og mati á hraða efna-
rofs. Yfirlitsgreinar, þar sem efna-
greiningum árvatns hvaðanæva úr
heiminum er safnað saman (t.d. Liv-
ingstone 1963), eru mikilvægar rann-
sóknum sem beinast að því: 1) að
skilja breytileika í efnainnihaldi ár-
vatns milli heimshluta, 2) að meta
magn efnisflutninga með árvatni og 3)
að áætla uppruna uppleystu efnanna í
vatninu (t.d. Garrels og Mackenzie
1971, Maybeck 1987).
Rannsóknir á efnainnihaldi árvatns
og grunnvatns á íslandi hafa verið
takmarkaðar allt til síðustu ára.
Ahuginn hefur einkum beinst að
áhrifum jarðhita á efnainnihald vatns í
jökulhlaupum (Guðmundur Sigvalda-
son 1963, 1965; Sigurður Steinþórsson
og Níels Óskarsson 1983, Helgi
Björnsson og Hrefna Kristmannsdótt-
ir 1984). Cawley o.fl. (1969) birtu nið-
urstöður rannsókna á styrk koltvísýr-
lings í Skjálfandafljóti. Þeir komust
m.a. að þeirri niðurstöðu að ekkert
benti til þess að efnaveðrun á íslandi
væri óvenjulega hæg, þrátt fyrir hið
harðneskjulega loftslag sem hér ríkir.
Náttúrufræöingurinn 58 (4), bls. 183-197, 1988.
183