Náttúrufræðingurinn - 1988, Blaðsíða 13

orkurík og þ.a.l. óstöðug lífræn efni
með ljóstillífun. Við dauða plöntunn-
ar stöðvast orkunám ljóstillífunar og
lífræn efni hennar brotna niður
(rotna, oxast) á orkulægra form. Ef
hitastig er lágt, og eða lífrænu leifar
plöntunnar komast ekki í snertingu
við súrefni, getur þetta ferli rotnunnar
tekið hundruð eða þúsundir ára.
Nær allt berg á íslandi er storku-
berg að uppruna. Það er í hrikalegu
ójafnvægi við ríkjandi yfirborðsað-
stæður. Um leið og vatn kemst í snert-
ingu við bergið byrjar það að leysast
upp. Glerkennt berg er mun orkurík-
ara og þ.a.l. óstöðugra en fullkristall-
að berg. Glerið endurspeglar þær að-
stæður sem voru þegar bergið storkn-
aði við háan hita áður en bergkvik-
an náði að kristallast og losa sig við
kristöllunarorku storkubergssteind-
anna (Tafla 1). Glerkennt berg, eins
og t.d. móberg, eldfjallaaska og gjall-
kargi á hraunum og í gígum er algengt
á íslandi. Það leysist upp u.þ.b. 10
sinnum hraðar en kristallað basalt
sömu efnasamsetningar (Sigurður
Gíslason 1985, Sigurður Gíslason og
Eugster 1987a).
Leysnihraði bergs er háður ýmsum
efna- og eðlisfræðilegum þáttum eins
og hitastigi, sýrustigi vatnsins, rennsl-
ishraða þess ofl. í Töflu 3 má sjá
aukningu á leysnihraða helstu berg-
myndandi steinda við það að hitastig
hækkar úr 4,5°C í 25°C. Leysnihraða-
aukningin fyrir þessar steindir er
u.þ.b. fimmföld að meðaltali fyrir
þessa hitastigshækkun. Það er því ljóst
að lágt hitastig á íslandi dregur veru-
lega úr hraða upplausnar miðað við
mörg önnur lönd, en hröð upplausn
efna úr glerkenndu bergi vegur þar á
móti. íslenskt storkuberg hefur hlut-
fallslega stórt yfirborðsflatarmál
vegna hrjúfrar áferðar, gasblaðra ofl.
Ennfremur er aflræn veðrun hérlendis
Tafla 3. Aukning í leysnihraða steinda og
basaltglers vegna hitasigshækk-
unar úr 4,5 í 25°C.
Increase in the dissolution rate of
minerals and basaltic glass caused
by raising the temperature from
4.5 to 25° C.
Steindir Margfölduð aukning
Díopsít 4,4-87
Enstatít 4,4
Ágít 10,5
Forsterít 3,1
Orþópýroxen 3,7
Kvarts 7,4-9,3
Myndlaus kísill 6,2-6,9
Kalsít 2,7
Nefelín 5,0-8,3
Anortít 2,8
Basaltgler 2,6
Meðaltal (Average) 5,1
Reiknað með jöfnu Arrheníusar.
Gildin fyrir þröskuldsorkuna eru
fengin frá Lasaga (1984) og Sigurði
Gíslasyni og Eugster (1987a).
hröð, en hún klýfur og molar bergið
og eykur því yfirborðsflatarmál þess.
Allt þetta eykur á hraða upplausnar
þar sem hún er háð snertimöguleikum
vatnsins við bergið. Mikil úrkoma á
Islandi eykur leysnihraða bergsins svo
og tiltölulega mikill rennslishraði
grunnvatns og yfirborðsvatns sem or-
sakast af mikilli lekt berggrunns (Jón
Ingimarsson og Freysteinn Sigurðsson
1987) og mishæðóttu landslagi. Stað-
bundin áhrif jarðhita og gasútsteymis
frá eldfjöllum á leysnihraðann geta
einnig verið töluverð.
Vegin meðalefnasamsetning vatns-
falla á íslandi og á meginlöndunum er
sýnd í Töflu 4. Styrkur uppleystra
efna í íslenskum ám er minni en nem-
187