Náttúrufræðingurinn - 1988, Blaðsíða 24

Orðið basalt í íslensku
Algengasta bergtegund jarðarinnar
er basalt. Það er aðalbergið í allri
jarðskorpunni undir úthöfunum og á
íslandi er um eða yfir 90% bergsins
basalt. Á síðustu áratugum hefur at-
hygli bergfræðinga beinst mun meir
að basalti en áður var og nú mun vart
annað berg meir undir smásjánni en
basalt. Á áttunda áratugnum birtust í
fræðiritum yfir 3500 greinar um rann-
sóknir á basalti.
En hvaðan er orðið basalt komið? I
latínu er til orðmyndin basaltes sem
merkir dökkur marmari og er líklega
úr máli steinhöggvara. Það orð gæti
hafa flust yfir á basalt í Evrópu á síð-
miðöldum enda litu menn þá á basalt
sem setberg. Uppruni orðsins sem við
notum um algengasta berg á jörðinni
er sem sagt frekar óljós.
Samkvæmt seðlasafni Orðabókar
Háskólans kemur orðið basalt fyrst
fyrir á prenti í íslensku árið 1798. Það
er í þýðingu í lítilli bók sem út var gef-
in að Leirárgörðum og ber titilinn:
„Sá guðlega þenkjandi Náttúru-skoð-
ari, það er hugleiðing yfir Byggingu
heimsins, eður handaverk Guðs á
Himni og Jörðu. Ásamt annari hug-
leiðingu um Dyggðina. Utdregnar af
Ritsöfnum Kammerherra og konúngl.
Sagnaritara Péturs Frideriks Súhms,
og á íslensku útlagðar af Jóni Jóns-
syni, Sóknarpresti til Grundar og
Möðruvalla í Eyjafirði“. I annað og
þriðja sinn er orðið notað, og nú í
fleirtölu, basölt, í tveim frásögnum
Magnúsar Stephensens í Klaustur-
póstinum árin 1818 og 1822. í fjórða
sinn kemur orðið fyrir í 30. árg.
Þjóðólfs, árið 1878 og stendur í karl-
kyni með greini, basaltinn. Hér er það
í ferðasögu og líklega komið úr penna
Matthíasar Jochumssonar. Sama ár
kom út Steinafrœði og jarðarfrœði
Benedikts Gröndal og þar kemur orð-
ið fyrir í fyrsta sinn hjá náttúrufræð-
ingi. Þorvaldur Thoroddsen notar síð-
an orðið víða. í bókum hans kemur
það fyrst fyrir í Jarðfræði árið 1889.
Síðan má segja að orðið hafi verið í al-
mennri notkun sem fagorð.
Þegar orðið basalt var fyrst notað í
íslensku töldu flestir lærðir menn í
Evrópu að þetta dökka, fínkornótta,
fremur sjaldgæfa berg á þeim slóðum
hefði myndast við útfellingu efna úr
sjó sem átti að hafa flætt yfir löndin í
miklum flóðum í árdaga. Samkvæmt
þessari hugmynd var basalt setberg
myndað líkt og kalksteinn, en ekki
storkuberg orðið til við kólnun 1000-
1200°C heitrar bergkviku.
Óvíst er hvaða orð íslendingar hafa
notað um þetta berg á fyrri öldum eða
hvort og hve mikil þörf var hér til þess
að fjalla um þessa bergtegund með
öðrum orðum en hraun, steinar og
grjót. Orðið blágrýti er gamalt í mál-
inu. í seðlasafni Orðab. Hásk. er elsta
dæmið úr Persíusar rímum Guðmund-
ar Andréssonar, sem Jakob Bene-
diktsson taldi líklegast að væru ortar á
milli 1642 og 1646. Þar segir:
„Báðir kóngar breyttu mynd,
blágrýtis að steini
urðu fyrir þá fólsku synd
að farga hugðust sveini“.
Páll Imsland
Náttúrufræðingurinn 58 (4), bls. 198,1988.
198