Náttúrufræðingurinn - 1988, Blaðsíða 41

tilefni til umræðna. Hvað skyldu margir ís-
lenskir jarðvísindamenn t.d. vera sammála
þessari staðhæfingu Páls: „Pað (ritið al-
þýðlega að mati Páls, innsk. höf.) sneiðir
frekar hjá vaxtarbroddi fræðanna ef hug-
myndir þeirra hafa ekki enn öðlast sess
innan fræðanna eða eru alvarlega um-
deildar vegna þess að rannsóknir á þeim
eru ekki það langt komnar að þær hafi
skilað fræðunum betur skiljanlegum til
okkar“? (bls. 44, PI). Ekki ég. Fimmtán
ára reynsla mín við kennslu, skrif og
þáttagerð segir mér að þessu er þveröfugt
farið. Áhugi leikmanna er hvað mestur
þegar umdeildu nýjungarnar, misflóknar
kenningar og alla umræðuna ber á góma.
Sem sagt: Vaxtarbroddana inn í alþýðurit-
in!
Niðurstaða mín er þessi: Hugmyndir
Páls Imsland um alþýðleg fræðirit sýna að
tilgangslaust hefði verið fyrir höfund ís-
landselda að romsa upp margföldum eigin
skilgreiningum á alþýðlegu fræðiriti. Hug-
myndirnar sýna líka að mælistika gagn-
rýnandans er í raun jafn mikið deiluefni og
innihald verksins sem hann er að gagn-
rýna, í þessu samhengi.
MEGINTEXTINN: NOKKUR
ANDSVÖR
Gagnrýni Páls Imslands á megintexta
bókarinnar er þríþættur: Honum finnst
höfundur fjalla lítið um ferli eldvirkninn-
ar, eins konar baksvið eldgosanna. Hann
gerir alvarlegar athugasemdir við orðalag
og loks finnur hann faglegar villur og ann-
arlegar áherslur. Skoðum atriðin nánar:
1. Páll segir að svo virðist sem ferli
eldvirkninnar sé „höfuðóvinur höfundar“,
að höfundur „leggi það ekki á lesendur
sína að skilja mikið í eldvirkni“ og að höf-
undur hafi „sneitt hjá því að fjalla um ferl-
in“ (bls. 49, og 45, PI).
Höfundur gerir grein fyrir því a.m.k.
fjórum sinnum í inngangi að íslandseldum
að bókin sé eldgosasaga. Að því leyti er
bókin lík ritinu sem Páll kvartar yfir að
höfundur nýti ekki sem heimild, Eldfjalla-
sögu Þorvaldar Thoroddsen. Þorvaldur
fjallar ekkert um bakgrunn eldgosa. Það
er þó gert að svolitlu marki í íslandseld-
um. Það liggur líka í augum uppi hvers
vegna ekki er lögð mikil áhersla á al-
menna eldfjallafræði í þeirri bók. Höfund-
ur valdi sér afmarkað svið til að fylla í að-
eins 180 síður. Hann telur þó, eins og að
framan segir, rétt að skýra ýmis almenn
atriði (og séríslensk) er varða eldvirknina í
einum kafla og flétta ennfremur slíku efni
inn í aðra kafla enda þeir ekki samdir eftir
rígbundnum staðli eða í samræmi við fast-
ákveðna uppbyggingu. Endurtekningar
eru hafðar viljandi á víð og dreif til að
festa atriði betur í minni lesandans. Inn-
gangskaflinn fjallar berlega mest allur um
fyrirbœri og ferli eldvirkninnar og atburði
í forsögu nútíma eldvirkni, - rétt eins og
millifyrirsagnirnar sýna, t.d. Uppruni
kviku og Rek- og gosbelti færast - en þó
aðeins að því marki sem höfundur telur að
sé bráðnauðsynlegt til að fylgja ferð hans
um landið og 10.000 ára gossögu.
Áðurgreindar fullyrðingar Páls eru
rangar og misvísandi. Höfundur hefði
gjarnan viljað kljást miklu meir við annað
helsta áhugasvið sitt í jarðvísindum: Or-
sakir eldvirkni og jarðeðlisfræðilegar
kannanir á undirlögum íslands. Hvoru
tveggja á að heita „höfuðóvinur“ höfundar
ásamt með mörgum öðrum þáttum eld-
virkninnar. Undir þessi atriði og þau 9-10
sem Páll setur í lista (bls. 44, PI) þyrfti 50-
100 síðna rými til lágmarksumfjöllunar
þannig að almenningur væri með á nótun-
um. Raunar er þarna efni í væna bók ef
vel ætti að vera. Marklaus gagnrýni Páls
tekur mið af óskrifaðri bók og felur auk
þess þá staðreynd að höfundur margítrek-
ar að hann skrifi eldgosasögu (bls. 6 og 7,
ATG); almennan fróðleik eins og Páll seg-
ist reyndar finna nóg af í íslandseldum
(bls. 49, PI) og er það vel.
2. Athugasemdir Páls við útskýringar á
52 völdum hugtökum aftast í bókinni eru
líka byggðar á óskum hans um allt aðra
bók sem kynnir baksvið eldvirkni miklu
betur en til stóð í íslandseldum. Honum
finnast hugtökin sem varða ferli eldvirkni
fá. Auðvitað; það er í fullu samræmi við
yfirlýst efnistök. En þegar Páll kvartar
undan að það vanti skilgreiningu á eldgosi
og jarðskjálfta er freistandi að spyrja á
móti: Átti ritið að vera, auk annars, yfir-
gripsmikil uppflettiorðabók? Eða skyldi
215