Heima er bezt - 01.12.1968, Blaðsíða 12

BENJAMIN SIGVALDASON:
Harösótt framboésferé
Til skamms tíma var það staðreynd, að enginn
maður hafði setið lengur á Alþingi en Benedikt
Sveinsson, sýslumaður. Hann var alþingismaður
nálega 40 ár. Þetta „met“ hans sló enginn þing-
maður fyrri en Pétur Ottesen, þingmaður Borgfirðinga,
gerði það myndarlega fyrir fáum árum. Benedikt var
mikill þingskörungur alla sína tíð, og einn með þeim
frægustu sem þar hafa setið.
Hann var fæddur í ársbyrjun 1826, og var prests-
sonur. Svo virðist sem hann hafi verið all þroskaður er
hann lagði út á námsbrautina, því að ekki stóð til að
hann tæki stúdentspróf fyrri en vorið 1850, þá 24 ára.
En mikill sögulegur atburður gerðist snemma á þessu
ári, sem hafði ærið örlagaríkar afleiðingar, fyrst og
fremst fyrir skólapiltana, en þó raunar fleiri. Rektor
Latínuskólans var þá hinn mikli ágætismaður, Svein-
björn Egilsson. Sagt er að hann hafi lagt fast að skóla-
piltum að ganga í bindindisfélag og hætta allri vín-
drykkju. Þessu neituðu skólapiltar, og varð út af þessu
mikill ágreiningur. Stóð þessi deila um stund þar til
skólapiltar tóku sig saman um að fara heim til rektors
og hrópa hann niður. Var þetta almennt kallað „Pereat“
en það orð er sjálfsagt klára latína. Sagan segir að all-
ir skólapiltar hafi verið með í þessu uppþoti, nema
einn. Það var skáldið Jón Þorleifsson, sem síðar varð
prestur að Ólafsvöllum. Hann var líkamlega bæklaður,
svo að hann var ekki vel til stórræða fallinn. Talið er,
að Benedikt hafi verið foringi skólapiltanna og stjórn-
að „Pereatinu“. En með honum stóðu framarlega þeir
Arnljótur Ólafsson og Sigmundur Pálsson, síðar bóndi
að Ljótsstöðum á Höfðaströnd. Hann hætti nefnilega
öllu námi eftir þennan atburð. Sumar heimildir telja,
að Steingrímur Thorsteinsson, skáld, hafi staðið fram-
arlega í uppþoti þessu, og ýmsir fleiri eru tilnefndir.
Vitanlega voru allir piltarnir, sem að uppþotinu stóðu,
reknir úr skóla. En flestir þeirra tóku stúdentsprófið
síðar. T. d. tók Arnljótur prófið árið eftir, en Benedikt
ekki fyrri en vorið 1852, þá 26 ára.'Eftir þetta sigldi
hann til Hafnarháskóla og stundaði lögfræði. Hann var
sagður afburða námsmaður og lauk glæsilegu lögfræði-
prófi árið 1858.
Þegar hann kom heim, var honum tekið opnum örm-
um, því að yfirvöldin væntu mikils af þessum skarp-
gáfaða manni. Hann var fljótlega skipaður yfirdóm-
ari í Landsyfirréttinum og um 1860 vara-konungkjör-
inn þingmaður. Hann sat fyrst á Alþingi 1861 og 1863.
En nú var valdhöfunum orðið Ijóst, að hann var frjáls-
lyndari og sjálfstæðari í skoðunum en þeim þótti heppi-
legt. Það kom ekki til mála, að láta hann sitja lengur á
Alþingi sem konungkjörinn þingmann, því að konung-
kjörnir þingmenn máttu hvorki vera frjálslyndir né
þjóðhollir. Þeir urðu að lúta og hlýða valdhöfunum í
einu og öllu.
Þegar hér var komið sögu, fór Benedikt að líta eftir
kjördæmi, þar sem hann gæti farið í framboð og varð
Árnessýsla fyrir valinu. Þar var hann kosinn árið 1864,
og sat á Alþingi fyrir það kjördæmi sextán ár. (Sat síð-
ast fyrir það kjördæmi á þinginu 1879). Á þessum ár-
um bjó hann búi sínu að Elliðavatni og fór ríðandi í
bæinn, þegar hann þurfti að mæta í Landsyfirréttinum.
Benedikt reyndist valdhöfunum óþægur ljár í þúfu,
og því fremur sem á leið. Landshöfðingi sá sér því ekki
annað fært en að reka hann úr embætti árið 1870, og
mæltist það afar illa fyrir. En þetta fannst þó valdhöf-
unum ekki nægilegt. Það varð að koma honum burt úr
höfuðstaðnum, hvað sem það kostaði, en slíkt var ekki
svo auðvelt. Eftir miklar vangaveltur, komust valdhaf-
arnir að þeirri niðurstöðu, að eina ráðið væri að bjóða
honum gott sýslumannsembætti, eins fjarri Reykjavík
og framast mátti verða. Honum var því boðin Þingeyj-
arsýsla með aðsetri á Húsavík eða í nágrenni við þorp-
ið. Þar sem honum hefur sennilega verið farið að leið-
ast að standa í eilífu þjarki við yfirvöldin, þá tók hann
þessu tilboði og fluttist norður sumarið 1874. Hann
hafði því nægan tíma til þess að bregða sér austur í
Árnessýslu, áður en hann fór norður, til að bjóða sig
þar fram til þings í þriðja sinn. Var hann þá kosinn I.
þingmaður kjördæmisins. Slíkra vinsælda naut hann þar
eystra. Annar þingmaður var kosinn Þorlákur Guð-
mundsson, sem var Árnesingur að ætt en lengi kenndur
við Fífuhvamm í Kópavogi. Óvíst er, hvort kjósend-
unum hefur verið kunnugt um, að Benedikt væri að
flytja norður, því að það bar nokkuð skyndilega að.
Sennilega ekki verið ákveðið, að veita honum sýsluna
fyrri en um það bil sem Þjóðhátíðin stóð yfir þá um
sumarið. En veitinguna fékk hann strax að hátíðinni
lokinni.
Benedikt kvæntist árið eftir að hann kom frá háskól-
anum, Katrínu, dóttur Einars umboðsmanns að Reyni-
stað. En Einar var sonur sr. Stefáns á Sauðanesi, eins
416 Heima er bezt