Heimilisblaðið - 01.07.1944, Síða 15

heimilisblaðið
123
kenna sér að skálda. Ortu þeir þá mikið og
t*tt og létu sem bóndi hefði kveðið. Það líkaði
Kristjáni vel. Fuku þá stundum vísur um
húsfreyju og heimilisumsvif. Þetta er sýnis-
horn af kveðlingunum:
Elísabet með' úlfgrátt hár
og með hrukkótt enni.
Skilfings glaða glumru sál,
gellur oft í hejmi.
Sumar eru vísurnar dálítið grófar, þó að
tæplega nái þær ljótustu vísunum í Úlfars-
fitnum. Þótt þær hafi ekki verið prentaðar,
eru þær kunnar og lifandi um allt Island
°g í Vesturheimi.
Af þessu sést, að menn voru ekki skríðandi
Uöiháttir í skauti kirkjunnar, heldur hugs-
audi ménn. Þeir voru fyrstu mennirnir, sem
gengu fram úr trúarbragðaþokunni og upp
1 heiðríkju og sólskin skilnings og skoðana.
hó að þeir væru stundum kátir og galsafengn-
lr í orðum, þá víkkuðu þeir og uppljómuðu
hugsunarhátt samtíðar sinnar. En eftir því
se*n sumar og sól óx á skilningsliveli Keld-
hverfinga, eftir því urðu nærsveitirnar stneyk-
ari um sína sálarvelferð, óttuðust sér hjart-
8ýnni menn og lirópuðu: Trúleysingjar! Heið-
iögjar!
Menntunarástand.
1 þennan tíma voru bæði karlar og kon-
llr, sem komin voru yfir fermingaraldur,
stautandi, eða bænabókarfærir, sem þá var
kallað. Margir voru ágætlega lesandi og
hneigðir fyrir bækur og fróðleik af öllu tagi.
hlestir karlmenn kunnu að pára nafn sitt,
Sem kallað var. Sumt kvenfólk kunni ekki að
*Iraga til stafs, en sumt af því gat krotað dá-
h’tið. Börnum var kennt að lesa og einhver
grautur í kverinu, en varla nokkru harni að
skrifa, svo að nokkur mynd væri á. Stöku
menn voru afbragðs vel skrifandi. Benedikt
Björnsson frá Víkingavatni var orðlagður
skrifari um fleiri sýslur.
Bóklestur var allmikill, einkum á vetrar-
kvöldum. Las þá einn fyrir alla eða kvað
rWíUr. Beztar þóttu þessar bækur: Njóla,
^htur og stúlka, Islendingasögurnar, Noregs-
konungasögur, Þjóðsögurnar og Þúsund og
ein nótt. Rímur voru í miklum metum og
kvæðakver þeirra Þorláks, Bjarna og Jónas-
ar voru lesin og lærð utan að. Helgidagapré-
dikanir meistara Jóns Vídalíns og Mynsters-
hugleiðingar þóttu góðar guðsorðabækur.
Margir kunnu Passíusálmana spjaldanna á
milli og voru þeir sungnir á liverjum degi á
langaföstunni. Fólki þótti vænt um fagran
söng og góðan kveðskap, enda kunnu þar
margir mjög vel að.
HÁTlÐAHALD OG MANNFAGNAÐUR.
Gleðisamkomur voru þá aðallega brúð-
kaupsveizlur, skírnarveizlur, afmælisveizlur
og erfisdrykkjur. Stórhátíðir voru jólin og
páskarnir og hvítasunnan. Þar næst sumar-
dagurinn fyrsti, nýárið og vetrardagurinn
fyrsti. Einnig var haldið upp á sunnudaginn
fyrstan í jólaföstu, Þorláksmessu, föstuinn-
gang, sprengidagskvöld, skírdagshelgar og
kongsbænadaga. Allir héldu töðugjaldaveizl-
ur eða slægjur. Margir liéldu veizlur á bórida-
dag og konudag. Nokkrir héldu upp á frá-
færudaginn og sumir gáfu litlaskatt, sem kall-
að var. Ríkari bændur liöfðu stundum boð
og veittu mikið, og þótti það höfðingja-
siður.
Aðalveizluréttir voru hrísgrjónagrautar,
kjötsteik, pottbrauð og nýtt smjör. Um liá-
tíðir var ætíð framreitt hangikjöt, magálar,
hjúgu, rúllupilsa, lundabaggar, súrsaðir eða
hangnir, bringukollar, frerfiskur og skyr-
morkinn liákarl. 1 sumarveizluin var fram-
borið sykrað skyr með rjóma.
I öllum veizlum var sætt kaffi og sætu-
þykkna. Kaffibrauð voru sopplummur,
pönnukökur, kleinur, vöfflur, dellur og
smjörkökur. Utlent brauð í veizlum var skon-
rok, liagldabrauð, sætabrauð og tvíbökur.
Á jólum var ætíð framreitt laufabrauð
(þrjár kökur fyrir konuna, en 5—6 handa
karlmanninum). Það var fallega laufað eða
útskorið, og áttu sumir þessar laufakökur
til þrettánda dags jóla. Sumir bjuggu til
brauð, sem kallað var jólakakan. 1 þá köku
þurfti að liafa rúsínur, annars gat hún ekki
heitið jólakaka.
Veizluvín voru danskt brennivín handa
karlmönnum, extrakt handa konum, síðast
heitt rommpúns. Ö1 smakkaðist þá aldrei-
Það var siður að byrja guðsorðalestur fyrst
af öllu á stórhátíðum. Þá var fagurlega sung-
ið og oft lesnir tveir lestrar í einu og sungn-