Fréttablaðið - 12.03.2011, Blaðsíða 18

18 12. mars 2011 LAUGARDAGUR
greinar@frettabladid.is
FRÉTTABLAÐIÐ Skaftahlíð 24, 105 Reykjavík SÍMI: 512 5000, ritstjorn@frettabladid.is FRÉTTASTJÓRAR: Arndís Þorgeirsdóttir arndis@frettabladid.is, Kristján Hjálmarsson, kristjan@frettabladid.is Trausti Hafliðason trausti@frettabladid.is og Höskuldur Daði Magnússon (dægurmál) hdm@frettabladid.is
HELGAREFNI: Sigríður Björg Tómasdóttir sigridur@frettabladid.is MENNING: Bergsteinn Sigurðsson bergsteinn@frettabladid.is ALLT OG SÉRBLÖÐ: Roald Eyvindsson roald@frettabladid.is og Sólveig Gísladóttir solveig@frettabladid.is
ÍÞRÓTTIR: Henry Birgir Gunnarsson henry@frettabladid.is LJÓSMYNDIR: Pjetur Sigurðsson pjetur@frettabladid.is FRAMLEIÐSLUSTJÓRI: Kolbrún Ingibergsdóttir kolbrun@frettabladid.is
ÚTGÁFUFÉLAG: 365 miðlar ehf. STJÓRNARFORMAÐUR: Ingibjörg S. Pálmadóttir FORSTJÓRI OG ÚTGÁFUSTJÓRI: Ari Edwald
RITSTJÓRI: Ólafur Þ. Stephensen olafur@frettabladid.is AÐSTOÐARRITSTJÓRI: Steinunn Stefánsdóttir steinunn@frettabladid.is
Fréttablaðið kemur út í 90.000 eintökum og er dreift ókeypis á heimili á höfuðborgarsvæðinu og Akureyri. Einnig er hægt að
fá blaðið í völdum verslunum á landsbyggðinni. Fréttablaðið áskilur sér rétt til að birta allt efni blaðsins í stafrænu formi og í
gagnabönkum án endurgjalds. Issn 1670-3871
SPOTTIÐ
AF KÖGUNARHÓLI ÞORSTEINS PÁLSSONAR
Engu er líkara en forset-inn trúi því að Íslendingar hafi fyrst orðið alvöru lýð-ræðisríki eftir að hann gaf
þeim þjóðaratkvæðið. Forsætisráð-
herra virðist einnig líta á þjóðar-
atkvæði sem hástig lýðræðisins
nema þegar það stafar af forset-
anum.
Þegar rætt er almennt um
þjóðaratkvæði þykir annar boð-
skapur ólýðræðislegur en opna
eigi allar flóðgáttir í þeim efnum.
Ef um er að ræða þjóðaratkvæði
vegna tiltekins máls eru þeir fylgj-
andi sem orðið hafa undir á vett-
vangi fulltrúalýðræðisins en hinir
andvígir sem eru í meirihlutanum.
Dragi einhver
í efa að rétt sé að
skjóta tilteknu
máli í þjóðar-
atkvæði er við-
kvæðið: Nýtur
þj ó ð i n ek k i
trausts? Spurn-
ingunni er ætlað
að virka sem
eins konar haltu-
kjaftibrjóstsyk-
ur á rökræður. Þeir sem vantreysta
fólkinu eru ekki lýðræðissinnar.
Verkurinn er sá að álitaefnið
snýst ekki um hvort kjósendur eru
traustsins verðir eða nægjanlega
skynsamir til að taka ákvarðan-
ir. Spurningin er hvort þeir sjálf-
ir telja farsælast að taka sem flest
mál í sínar eigin hendur eftir leið-
um þjóðaratkvæðisins eða treysta á
skipulag fulltrúalýðræðisins.
Þeirrar tilhneigingar gætir
í vaxandi mæli að stjórnmála-
menn kjósa að þjóðin leiði þá en
ekki þeir hana í vandasömum og
umdeildum málum. Þá er lausnin
þjóðaratkvæði. Forystuhræðslan
er klædd í búning lýðræðisástar.
Hin hliðin á þessum peningi er sú
að með þessu víkur sú ábyrgð sem
á að fylgja þeirri vegsemd að vera
kjörinn fulltrúi. Ábyrgðin er aftur
þungamiðja í virku lýðræði. Á ekki
að ræða þá hlið málsins?
Er þjóðaratkvæði allra meina bót?
Miklu skiptir að þeir sem taka ákvarðanir um löggjöf og stjórn lands-ins kunni góð skil á
rökum og gagnrökum hvers máls
og hafi sjálfir tekist á um þau. Þeir
þurfa einnig að hafa glögga sýn yfir
það hvernig úrslit í einu máli hafa
áhrif á önnur. Þá hefur það þýðingu
að aðferðir við töku ákvarðana séu
eins skilvirkar og kröfur lýðræðis-
ins leyfa.
Mikilvægt er að kjósendur sem
eru uppspretta valdsins í þjóðfélag-
inu geti komið fram ábyrgð gagn-
vart þeim sem ákvarðanir taka eftir
því hvort þær reynast vel eða illa.
Fullyrt er að þessi ábyrgð sé óvirk.
Það er skrök. Þingmannaveltan er
svo ör að eftir síðustu kosningar var
meðalþingseta komin undir sjö ár.
Hvort það hefur verið til bóta er svo
önnur saga.
Sérhver kjósandi er vitaskuld fær
um að taka ákvarðanir með þeim
hætti sem krafist er. Hann hefur
hins vegar ekki sömu aðstöðu til
þess og kjörnir fulltrúar sem bera
jafnframt ábyrgð á niðurstöðum.
Fulltrúalýðræðið er því ekki tak-
mörkun á valdi fólksins. Það er
aðferð sem fólkið hefur valið til
þess að tryggja skilvirkni, vand-
virkni og ábyrgð. Fulltrúalýðræðið
er með öðrum orðum grundvallað á
almannahagsmunum.
Forsetinn neitar að bera ábyrgð
á því að hafa hafnað Icesave-lög-
unum. Ríkisstjórnin ætlar ekki að
bera ábyrgð á sínum hlut málsins og
segir að einungis eigi að kjósa um
verk embættismanna. Hér eru kjós-
endur sviptir réttinum til að kalla
einhverja til ábyrgðar ef ákvörðun-
in reynist illa eða til að endurnýja
traust sitt verði hún til farsældar.
Önnur almennari sjónarmið
koma einnig til skoðunar. Verði
þjóðaratkvæðagreiðslur daglegt
brauð er hætt við að sérhagsmuna-
hópar ráði miklu um niðurstöður
vegna dræmrar kosningaþátttöku.
Eins sýnir reynslan að kjósendur
eru yfirleitt íhaldssamari en full-
trúar þeirra. Þessir stjórnarhætt-
ir geta því þýtt hægari framfarir.
Málamiðlunum verður heldur ekki
komið við í þjóðaratkvæði með
sama hætti og á þingi. Það veikir
lýðræðið.
Fulltrúalýðræðið
Þrátt fyrir þessi sjónarmið er þjóðaratkvæði mikil-vægt þegar sérstaklega stendur á. Það sem máli
skiptir er að skilgreina þau tilvik
og tryggja að einhver eða einhverj-
ir beri jafnan ábyrgð.
Þjóðaratkvæði á ekki að nota
til að veita þingmönnum leiðsögn
um hvernig greiða eigi atkvæði á
þingi. Þá þyrfti heldur ekki nema
brot af núverandi þingmanna-
fjölda. Tilgangurinn er að gefa
þjóðinni kost á að staðfesta eða
synja málum sem Alþingi hefur
þegar samþykkt. Þjóðaratkvæði
á ekki að fela í sér forystu heldur
dóm um forystu í tilteknu máli.
Nú er skylt að hafa þjóðar-
atkvæði um afsetningu forsetans
og breytingar á kirkjuskipaninni.
Æskilegt væri að sama gilti um lög
um kosningar og kjördæmaskipun.
Eins ætti slík skylda að ná til laga
sem fela í sér að fullveldisákvörð-
unum er deilt með öðrum þjóðum.
Þá mætti frjálst val um þjóðar-
atkvæði vera í höndum ákveðins
minnihluta þingmanna, enda axli
hann á því pólitíska ábyrgð.
Í sérstökum tilvikum er þjóðar-
atkvæði hollt en það er ekki allra
meina bót.
Hvenær þá?
ÞORSTEINN
PÁLSSON
Ellefu vikna árangurmælt námskeið Kvíðameðferðarstöðvar-
innar þar sem kenndar eru leiðir til að draga úr kvíða og
óöryggi í félagslegum aðstæðum og í samskiptum með
aðferðum hugrænnar atferlismeðferðar.
Kennsludagar: Fimmtudagar frá 15:00-17:00, alls 22 klst.
Kennarar: Sálfræðingar Kvíðameðferðarstöðvarinnar
Næsta námskeið hefst fimmtudaginn 24. mars 2011
Öryggi í samskiptum
-námskeið við félagsfælni
Skráning og fyrirspurnir í síma 534-0110 eða kms@kms.is
Nánari upplýsingar: www.kms.is
A
tvinnuþátttaka á Íslandi á sér fáar hliðstæður. Í raun
þekktist hér varla atvinnuleysi áratugum saman, í það
minnsta ekki í því hlutfalli sem telst vera vandamál í
öðrum löndum og þegar atvinnuleysi hefur komið upp
hefur það jafnan verið skammvinnt.
Því er það nokkuð undarlegt hversu litla athygli atvinnuleysið
sem ríkt hefur á landinu undanfarin misseri hefur fengið. Þó
hefur könnun sýnt að þrátt fyrir að atvinnuleysi teljist innan við
10 prósent þá snertir það nærri þriðja hvert heimili í landinu með
einhverjum hætti.
Ástæðurnar fyrir þessari
tiltölulega litlu athygli eru
margar. Önnur málefni hafa
verið talsvert fyrirferðarmikil
í umræðunni; fjöldamörg önnur
mál sem tengjast hruninu svo
sem Icesave og rannsóknar-
skýrslan. Það kann einnig að
hafa áhrif að atvinnuleysið
hefur ekki orðið jafnmikið og flestir bjuggust við á fyrstu mánuð-
unum eftir hrun, ekki enn að minnsta kosti.
Þegar hrunið skall á þjóðinni stóð atvinnuleysi í 1,3 prósentum
sem er nánast óþekkt atvinnuleysishlutfall í alþjóðlegu samhengi.
Tæpu hálfu ári síðar var atvinnuleysi komið í 9,1 prósent. Það er
nú 8,6 prósent og hefur aukist síðustu mánuði. Atvinnuleysið sem
nú ríkir á sér þannig ekki fordæmi á Íslandi.
Sá hópur sem verst hefur orðið úti í atvinnuleysinu er ungt
ómenntað fólk en tölur sýna að helmingur atvinnulausra hefur
ekki lokið formlegri menntun umfram stúdentspróf.
Það er þekkt staðreynd frá öðrum löndum þar sem atvinnuleysi
hefur skollið á af viðlíka þunga og hér að hætta er á að unga fólkið
sem ekki kemst út á vinnumarkaðinn að lokinni skólagöngu fest-
ist í atvinnuleysi og komist jafnvel ekki til starfa þegar atvinnu-
ástand batnar. Þannig verður til kynslóð þar sem atvinnuþátttaka
er minni en meðal þeirra sem bæði eru eldri og yngri.
Það er því ekki að ástæðulausu sem unga fólkið er forgangs-
hópur þegar fé er veitt til vinnumarkaðsúrræða ýmiss konar.
Það er enda afar mikilvægt að viðhalda virkni þessa hóps til
að koma í veg fyrir að hér myndist með þessum hætti kynslóð
atvinnulausra.
Á Íslandi er mikil virðing borin fyrir vinnunni, að mati margra
raunar svo mikil að virðing fyrir frítíma og fjölskyldutíma hefur
kannski ekki verið sem skyldi. Vinnan er þannig ríkur hluti af
sjálfsmynd Íslendinga og dugnaður í vinnu telst hér meðal helstu
mannkosta. Þessi menning, ásamt því að hér hefur atvinnuleysi
varla þekkst, kann að gera atvinnuleysið enn erfiðara við að fást
fyrir þá sem í því lenda en að minnsta kosti sums staðar annars
staðar.
Það er nauðsynlegt að horfast í augu við alvarleika atvinnu-
leysisins. Uppræting þess er afdráttarlaust eitt af þeim megin-
verkefnum sem þjóðin þarf að fást við á næstu árum.
Fréttablaðið birtir í dag fyrsta hluta af níu í röð fréttaskýringa
þar sem fjallað er um atvinnuleysið á Íslandi frá mörgum hliðum.
Atvinnuleysi hefur nú í tvö ár verið
meira en áður hefur þekkst á Íslandi.
Nýr veruleiki
SKOÐUN
Steinunn
Stefánsdóttir
steinunn@frettabladid.is