Morgunblaðið - 26.09.2009, Blaðsíða 26

26
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 26. SEPTEMBER 2009
Ísland varð fyr-ir þungu áfalliþegar helstu
bankastofnanir
landsins hrundu
fyrir ári. Sú at-
burðarás var hluti af al-
þjóðlegri þróun þó að margt
hefði betur mátt fara í þróun
íslenska bankakerfisins eins
og smám saman hefur orðið
opinbert. Mörg önnur lönd
hafa einnig hlotið mikinn skell
í þessu fári þótt hvergi annars
staðar hafi allt bankakerfið
gefið sig. Það dæmi er fjarri
því að vera uppgert í öðrum
löndum.
Ríkissjónvarpið sýndi ný-
verið athyglisverðan frétta-
auka um ástandið í Lettlandi,
sem farið hefur afar illa út úr
hinum alþjóðlega afturkipp og
þó einkum efnahagshruninu
þar í landi. Lettland hefur alls
ekki sömu burði til að bregðast
við áfallinu og Ísland ætti að
hafa. Innri gerð þjóðfélagsins
og eignamyndun var skammt á
veg komin, enda hafði nýfrels-
istími þjóðarinnar ekki staðið
lengi. Var sérlega dapurlegt að
sjá örvæntingu almennra
Letta sem ekkert höfðu til
saka unnið.
Þar í landi var innlenda
bankakerfið veigalítið og flest-
ir bankar erlendir, einkum
sænskir. Sumir hafa talið slíkt
allra meina bót. En erlendu
bankarnir kipptu fljótt að sér
hendinni og hugs-
uðu mest um stöðu
móðurbankanna í
Svíþjóð. Ekki er
hægt að áfellast þá
fyrir það.
Erlend fjárfesting í Lett-
landi var töluverð, ekki síst í
fasteignum af ýmsu tagi en síð-
ur í útflutningsskapandi þátt-
um. Við bætist að Lettum er
ekki fært að láta sinn gjald-
miðil mæta mótlætinu eins og
Ísland er að láta gera með ár-
angri sem mun ráða úrslitum
um hvernig það land mun
brjótast út úr vandanum.
Fyrstu sex mánuðir þessa
árs hafa því miður verið illa
nýttir hér á landi. Gjaldeyris-
höft sem sett voru halda illa
enda frá því greint í byrjun að
þau væru í eðli sínu bráða-
birgðaúrræði og yrðu fljótt
gatslitin og götótt. Það hefur
nú komið í ljós. Taka þarf því
hið fyrsta ákvörðun um afnám
haftanna, ekki í áföngum held-
ur í heild. Áhrif þess á gengi
verða sjálfsagt nokkur en mjög
þó tímabundin og vegna mjög
jákvæðra viðskipta við útlönd
ekki langvarandi. Hiksti og hik
við ákvörðun af þessu tagi
verður hins vegar ávísun á pín-
legt ástand til langs tíma og
mun undirstrika þá hugmynd
umheimsins að mjög muni
dragast að koma almennu
efnahagsskipulagi í eðlilegt
horf á Íslandi.
Taka þarf því hið
fyrsta ákvörðun um
afnám haftanna}
Tapaður tími en tæki-
færin enn fyrir hendi
Mikil alvara erað baki
áformum einka-
aðila um að hefja
rekstur sjúkra-
húsa hér á landi.
Fleiri en einn aðili
undirbýr nú að hefja slíka
starfsemi. Í gær var í Morg-
unblaðinu greint frá einum
slíkum sem vill reisa sjúkra-
hús og hótel að auki fyrir sjúk-
linga og aðstandendur þeirra,
en fyrirtækið hyggst gera út á
þjónustu við erlenda sjúk-
linga.
Þrjú sveitarfélög keppast
um að fá þessa starfsemi til sín
enda er eftir miklu að slægj-
ast. Talið er að sjúkrahúsinu
muni fylgja 600-1000 framtíð-
arstörf fyrir utan störfin á
byggingartímanum.
Ekki þarf að koma á óvart
að sveitarfélög skuli keppast
við að fá til sín slíka starfsemi
og augljóst er hve eftirsókn-
arvert það er fyrir þjóðfélagið
í heild sinni að áform um
einkarekin sjúkrahús verði að
veruleika. Ef af
starfseminni verð-
ur mun henni
fylgja gjaldeyrir,
en eins og menn
þekkja er hann af-
ar verðmætur í
dag.
Viðhorf ríkisstjórnarinnar
og viðbrögð hennar við áform-
um þeirra sem vilja fjárfesta
hér á landi og afla gjaldeyris
vekur á hinn bóginn furðu.
Þetta er þekkt hvað snertir
orkufrekan iðnað og kann að
valda miklum skaða á því sviði.
Einkaaðilar sem vilja hefja
rekstur á heilbrigðissviðinu
hafa ekki síður mætt mótlæti
stjórnvalda. Það viðhorf er
ekki aðeins áhyggjuefni af
þeirri ástæðu að það hindrar
öflun gjaldeyris og nýsköpun í
atvinnulífinu. Þetta minnkar
einnig líkur á að læknar finni
áhugaverð störf hér á landi á
tímum þegar full ástæða er til
að gera allt sem hægt er til að
halda í lækna en hrekja þá
ekki úr landi.
Einkaaðilar sem vilja
hefja rekstur á heil-
brigðissviði mæta
mótlæti stjórnvalda}
Einkasjúkrahús
O
kkur er sagt að blóðtakan sé yf-
irstaðin. Eftir standa tómir bás-
ar og auð sæti. Tugir vinnufélaga
horfnir úr húsi og ekki náðist að
kveðja þá alla. Fjöldauppsagnir
eru óbærilegar þó óvissan í aðdragandanum
sé einnig slæm. Laumulegar samræður við
starfsfélaga á göngum. Augngotur og oftúlk-
un á látbragði stjórnenda. Hversu mörgum
verður sagt upp? Missi ég vinnuna? Vika leið
frá því að fyrri ritstjóri var látinn fara og þar
til nýir voru ráðnir. Á meðan höfðu starfs-
menn Árvakurs heimildir sínar um gang mála
úr öðrum fjölmiðlum. Fréttirnar reyndust
margar eiga við rök að styðjast þó þær hefðu
virst fjarstæðukenndar með eindæmum.
Án þess að ég vilji draga úr alvarleika þess
að missa vinnuna við núverandi þjóðfélagsaðstæður verð
ég að viðurkenna að vissar spurningar vöknuðu í óviss-
unni. Í hvorum hópnum yrði betra að lenda, þeim sem
yrði sagt upp eða þeim sem sæti eftir? Vinnuálag eykst
til muna þó launakjör haldist óbreytt og umdeildur rit-
stjóri tekur við störfum. Enn og aftur er Davíð Oddsson
orðinn miðdepill þjóðfélagsumræðunnar á tímum þar
sem uppbygging samfélagsins og áherslur á ný gildi
ættu að vera í forgrunni.
Íslenskir fjölmiðlar standa á brauðfótum. Í kjölfar
bankahrunsins hefur um hundrað blaðamönnum verið
sagt upp störfum á liðnum misserum. Í ályktun stjórnar
Blaðamannafélags Íslands vegna uppsagnanna á Morg-
unblaðinu síðastliðinn fimmtudag kemur
fram að harkalegur niðurskurður á rit-
stjórnum fjölmiðla hér á landi hafi þrengt
mjög að faglegri og frjálsri blaðamennsku.
„Þetta er sérstaklega hættulegt nú þegar
aldrei hefur riðið jafn mikið á og nú að standa
vörð um lýðræði hér á landi,“ segir í álykt-
uninni. Ráðning Davíðs Oddssonar hefur
einnig verið umdeild og spurningar uppi um
hvort ráðning svo umdeilds manns muni rýra
trúverðugleika Morgunblaðsins. Afskipti
hans af stjórnmálum og störf sem seðla-
bankastjóri tengi hann efnahagshruninu með
slíkum hætti að blaðamenn geti ekki við unað.
„Blaðamannafélagið óttast um starfsöryggi
og starfsskilyrði þeirra félagsmanna sem enn
starfa hjá blaðinu,“ segir í ályktun BÍ.
Vonandi reynist ótti blaðamannafélagsins óþarfur.
Óttinn við atvinnumissi hefur þó aldrei verið meiri í ís-
lensku samfélagi. Sjálfsritskoðun blaðamanna, hræðsla
þeirra við að segja lesendum satt og rétt frá öllum stað-
reyndum þar sem þeir eiga svo mikið undir yfirmönnum
sínum, má ekki taka völdin. Einörð samstaða blaða-
manna um að verja óhlutdræga blaðamennsku eftir
bestu getu og standa vörð um lýðræðislega umræðu fyrir
íslenskt samfélag er mikilvægari en nokkru sinni. Því er
nauðsynlegt að sá öflugi og færi hópur blaðamanna sem
eftir situr á Morgunblaðinu haldi þeirri baráttu áfram
ótrauður og ég er sannfærð um að hann mun gera það.
jmv@mbl.is
Jóhanna María
Vilhelmsdóttir
Pistill
Baráttan heldur áfram
Stóraukinn útblástur
fagurra fyrirheita
FRÉTTASKÝRING
Eftir Kristján Jónsson
kjon@mbl.is
I
ndverjar ætla að auka hlutfall
endurnýjanlegra orkugjafa
úr 8% í 20% árið 2020, Kín-
verjar stefna að því að 15%
orkunnar þar komi frá slík-
um lindum og kjarnorku en ætla
einnig að bæta við svo miklum skóg-
um að svarar til rösklega flatarmáls
Noregs; þannig á að binda meira kol-
díoxíð. Barack Obama Bandaríkja-
forseti heitir einnig aðgerðum gegn
losun koldíoxíðs og Evrópusam-
bandið hefur þegar sett sér metn-
aðarfull markmið.
Loforðin í aðdraganda leiðtoga-
fundarins í Kaupmannahöfn í desem-
ber um loftslagsmálin eru stór en
hverjar verða efndirnar?
„Þetta virðist ætla að verða erfitt
og ganga hægt,“ sagði Connie Hede-
gaard, ráðherra umhverfismála í
Danmörku, fyrir nokkrum dögum.
Það sem helst gerir útvatnaða sam-
þykkt með nýjum loforðum líklegustu
niðurstöðuna er andstaða Kína og
annarra meðalauðugra ríkja, eins og
Kína, Indland og fleiri eru nú kölluð
til að greina þau frá bláfátækum þró-
unarríkjum, við að draga úr út-
blæstri. Kínverjar benda á að þótt
ríkið sé nú orðið stærsti syndarinn í
þessum efnum, komið upp fyrir
Bandaríkin, sé losun á hvert nef
margfalt meiri í ríkustu iðnríkjunum.
Þar eigi að taka til hendinni.
En hörð andstaða er við það á
Bandaríkjaþingi að efna til dýrra ráð-
stafana í baráttunni við loftslags-
breytingar núna, þegar fjárlagahall-
inn er meiri en í manna minnum og
efnahagshorfur enn ótryggar. Er tal-
ið ósennilegt að öldungadeildin nái
samstöðu um bindandi aðgerðir fyrir
fundinn í Kaupmannahöfn nema um
verði að ræða hnattrænt átak með
þátttöku Kína. Ein röksemdin er að
án þátttöku Kína sé það eins og hvert
annað vindhögg að tala um samdrátt.
Stærsti losandinn verði að taka á sig
ákveðnar skyldur.
Hrein orka og kjarnorka
En til hvaða ráða verður gripið
gegn koldíoxíðinu? „Hreinir“ orku-
gjafar á borð við vind, sól, jarðvarma
og vatnsafl geta sums staðar leikið
mun stærra hlutverk en núna en fáir
sérfræðingar virðast samt álíta að
þeir muni leysa vandann á næstu ára-
tugum. Ef til vill munu tilraunir með
að gera orkuver sem nota jarð-
efnaeldsneyti fær um að „grípa“ kol-
díoxíð úr útblæstrinum og dæla hon-
um niður í jarðlög bera svo mikinn
árangur að hægt verði að stórminnka
magnið sem berst út í andrúmsloftið.
Eitt af því sem hefur breytt mjög
umræðunum er að kjarnorkan, sem
árum saman var illa séð vegna
Tsjernobýl-slyssins og deilna um
geislavirkan úrgang, er aftur komin í
kastljósið. En sé váin vegna gróður-
húsaáhrifanna jafn mikil og nálæg í
tíma og margir vísindamenn fullyrða
þarf mikið átak.
Gideon Rachman segir í Financial
Times að eigi að skera CO2-losunina
niður um 80% fyrir 2050 [eins og
nefnt hefur verið á fundum helstu
iðnríkja] og kjarnorka uppfylli tíunda
hlutann af áætlaðri koldíoxíðlausri
orkuþörf 2050 verði að reisa nýtt ver í
hverri viku í heiminum öllum. Nú eru
aðeins reist fimm á ári.
Reuters
Spúið Kolaorkuver í borginni Xiangfan í Hubei-héraði í Kína. Mikil áhersla
er nú lögð á endurnýjanlega orkugjafa í landinu en einnig kjarnorku.
Ríki heims stefna að því að sam-
þykkja bindandi aðgerðir á leið-
togafundi í Kaupmannahöfn í
desember um samdrátt í losun
koldíoxíðs. En vonir um mikinn
árangur hafa dvínað mjög.
FRAKKAR
framleiða um
80% af sínu raf-
magni með
kjarnorku,
breska stjórnin
hyggst auka
mjög veg kjarn-
orkunnar. Myndi
Kristilegir
demókratar og
Frjálsir demókratar næstu stjórn í
Þýskalandi gæti farið svo að
ákvörðun frá 2001 um að leggja
niður þýsku verin verði hnekkt.
Óhappið í verinu við Three Mile
Island í Bandaríkjunum 1979 dró
mjög úr áhuga á nýtingu kjarnorku
þar í landi þótt enginn týndi lífi.
Ekki er neitt ver í byggingu þar
sem stendur. En það er fleira en
hætta á slysum og hryðjuverkum
og óleyst vandamál vegna geisla-
virks úrgangs sem veldur hikinu.
Frakkar halda sínum kjarn-
orkuverum uppi með ríkisstyrkj-
um. Tímaritið Economist segir
kjarnorkuver svo dýr að þau séu í
reynd ófær um að keppa á frjálsum
markaði við aðra orkugjafa. Þau
verði að njóta mikilla styrkja og
niðurgreiðslna til að geta það.
››KJARNIMÁLSINS?
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á slóðinni http://morgunbladid.blog.is/
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjórar:
Davíð Oddsson Haraldur Johannessen
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Útgefandi:
Óskar Magnússon