Líf og list - 01.10.1951, Blaðsíða 7

til meðferðar undirstöðuatriðin
í lífi þjóðar, grundvöllinn, sem
rangindi og ofbeldi geta ekki
hróflað við nema hefnd komi
fyrir. Bakgrunnur bókarinnar
er að sýna, hvað öll 'gömlu
handritin eru íslandi — hand-
ritin, sem nú eru í erlendum
söfnum og bókhlöðum. Hinn
mikli sagnsköpunarandi Lax-
ness, hugmyndaflug hans og
húmor töfra lesandann og gera
þessa skáldsögu að viðburði.
Hann hefur afburða yfirsýn og
rekur gang sögunnar með há-
tignarlegri ró. Hið fágæta við
þessa sögulegu skáldsögu er
það, að leitazt er við að sjá
tímann með augum fátæks og
ofsótts alþýðumanns. Þessi mað-
ur er Jón Hreggviðsson á Rein,
og hann er uppi um 1700. Það er
ekkert ártal í bókinni, en undir
lok er frá því sagt hversu heilt
safn af handritum eyðileggst í
staðarbruna í Kaupmannahöfn,
og þá höfum við ártalið 1728.
Þessi ár voru hin örðugustu
neyðarár fyrir þjóðina. Danska
einokunin hratt íslendingum út
í ýtrustu neyð og volæði, og
pest og hallæri þjökuðu landið.
Jón Hreggviðsson er sakaður
um að hafa móðgað kónginn
með ofdirfskufullu tali. Saklaus
er hann ákærður fyrir að hafa
drepið kóngsins böðul, sem í
ölæði reið út í mýrarfen og
drukknaði. Jón Hreggviðsson
fær að reyna sitt af hverju,
heima og heiman. Húðstrýktur
á Kjalardal, dæmdur til dauða
á ’ Þingvöllum, geymdur mán-
uðum saman í þrælakistu á
Bessastöðum, bíðandi eftir að
vera hálshöggvinn. Jóni er
bjargað af hinu ljósa mani,
hinni leyndardómsfullu Snæ-
fríði íslandssól, dóttur lög-
mannsins Eydalíns. (Hér hefur
höfundurinn líklega haft hinn
þekkta lögfræðing og lögmann
Pál Vídalín í huga). Snæfríður
hjálpar Jóni til að strjúka og
sendir hann til Kaupmanna-
hafnar með boð til Arnas Arn-
æus prófessors, sem svarar til
hins þekkta handritasafnara
Árna Magnússonar eða Arnas
Magnæus eins og nafn hans var
í latínugervi. Hann var fyrir-
rennari Ludvigs Holbergs sem
prófessor í sögu við háskóann í
Höfn. Jón Hreggviðsson kemst
loks leiðar sinnar eftir að hafa
lent í miklum ævintýrum á
þjóðvegum í Hollandi, Þýzka-
landi og Danmörku. Alls stað-
ar er hann hunzaður og útrek-
inn, en ekkert megnar að buga
Jón Hreggviðsson. Það er ekki
eingöngu líkamlegt þrek, sem
heldur honum uppi, það er líka
andlegur styrkur, kominn frá
þjóðmenningu hans. Eins og
flestir íslendingar er hann
skáld, og mætir öllu andstreymi
með beiskum vísum, og skopið
er bezta vopn hans gegn harð-
neskju veruleikans. Gegnum
alla ósigra berst Jón Hreggviðs-
son fram til sigurs fyrir manns-
rétti sínum.
Hinn þráðurinn í sögunni er
ástarsaga Snæfríðar íslands-
sólar og Arnas Arnæus, sem
kemur aftur til íslands sem
umboðsmaður konungs og á að
rannsaka, hversu málin standa
milli embættismanna og alþýðu.
Jafnframt er hann á einlægu
ferðastjái og leitar uppi gaml-
ar og morknar skinnbækur í
safn sitt. Stjómmálalega kem-
ur Arnas meira og meira fram
sem fremsti talsmaður íslands
gegn valdhöfunum í Danmörku.
Það er ekki alltaf létt að setja
þekkta sögulega persónu um-
svifalaust inn í skáldsögu. Sag-
an getur orðið hemill á hug-
myndaflugi skáldsins, og í þetta
sinn er Arnas daufari á bragð-
ið en hinar persónurnar í þessu
fjölskrúðuga myndasafni. Eink-
um er skáldlegt flug yfir lýs-
ingu Snæfríðar íslandssólar.
Laxness hefur tekizt að gera
hana í senn að þóttafullri, hnar-
reistri drottningu og vanalegri
íslenzkri stúlku. Dásamleg
kona, sém er körlunum miklu
framar, ekki uppnæm fyrir
virðuleik mágs síns, biskups-
ins í Skálholti. Það er fyrst og
fremst þjóðin, sem er megin-
efni höfundarins, en í lýsingu
hinna ættstóru, stoltu höfðingja
nýtur list hans sín bezt. Við
sjáum greinilega, hvaðan bæði
þeir og höfundurinn sjálfur eru
ættaðir. Laxness er í lífrænum,
beinum tengslum við fortíðina
— bæði vegna ættar og arfleifð-
ar.
IV
ÞESSI STÓRA SKÁLDSAGA
er ekki að öllu leyti á sviði
raunveruleikans. Hún er einnig
táknræn, og táknin birtast í
þremur aðalpersónum. Snæfríð-
ur er sjálft ísland, og Arnas er
stolt höfðingjanna yfir hinni
fornu sagnmenningu. Því verða
hin heitu ástarorð hans til Snsé-
fríðar hylling til sjálfstæðisþrár
þjóðarinnar. En þrátt fyrir allt
hefur hann of litla trú á þjóð
sinni, og hann svíkur ísland,
þegar hann ferðast til Kaup-
mannahafnar með öll gömlu
menningarverðmætin. Jón
Hreggviðsson, sem alltaf finn-
ur frelsið inni í sjálfum sér,
stendur sem táknmynd hinnar
réttlausu soltnu seigu og ó-
drepandi íslenzku þjóðar. Þetta
er væmnislaus hylling til þessa
fólks, sem hafði vanizt því að
sjá óafstýranleg forlög í hverri
nýrri ógæfu, sem dundi yfir
landið eða þjóðina. Það bar sín
LÍF og L.IST
7