Fréttablaðið - 02.03.2013, Qupperneq 36

2. mars 2013 LAUGARDAGUR| HELGIN | 36
Svavar
Hávarðsson
svavar@frettabladid.is
Niðurstöður rannsókna-borana í Þormóðsdal í Mosfellssveit benda til þess að gullæð sé fundin. Í borkjörn-um hefur greinst svo
mikið magn þessa dýra málms að
hann er talinn í vinnanlegu magni.
Það er þvert á fyrri rannsókna-
niðurstöður. Sagan geymir hins
vegar frásagnir af því að Einar
Benediktsson, skáld og athafna-
maður, hafi verið þess fullviss að
í Þormóðsdal lægi gullæð ein rík.
Svo virðist sem skáldið hafi haft
rétt fyrir sér þótt því tækist ekki
að sanna það á sinni tíð.
Allt Austurland undir
Í sögulegu ljósi er þess skemmst
að minnast að fyrirtækið Platína
Resources Ltd. sótti á vormánuðum
2010 um rannsóknaleyfi til gullleit-
ar hér á landi. Þá var allt Austur-
land undir þar sem gullleitarleyfi
annars staðar á landinu voru í eigu
Íslendinga. Var ætlun félagsins að
gera út tvo hópa vísindamanna til
leitar um tveggja mánaða skeið, en
svo fór að gullleitarmennirnir, sem
voru ástralskir, drógu umsókn sína
um leitarleyfi til baka.
Bara 20 milljónir ára
Flestir hafa gengið út frá því sem
vísu að gull væri einfaldlega ekki
til staðar í íslensku bergi. Ástæð-
an sem helst er nefnd er einfald-
lega sú að í jarðfræðilegum skiln-
ingi er bergið allt of ungt hér, og
móður jörð hafi ekki gefist tími til
að aðskilja dýra málma frá berg-
inu. Á líklegustu svæðunum hér á
landi er elsta bergið yngra en 20
milljóna ára gamalt, sem er mjög
ungt borið saman við þau svæði
sem mest gefa af sér. Þar er berg-
ið nokkurra milljarða ára gamalt,
svo samhengis sé gætt.
Gullmýri
Þrátt fyrir efasemdir eigum við
Íslendingar okkur sögu gullleitar-
manna og meira að segja gullæð-
is, eins og það er jafnan skilgreint.
Allir þekkja söguna af gullfund-
inum í Vatnsmýrinni árið 1905.
Þá þóttust menn sjá glóa af gulli á
bortönn og upphófst reyfarakennd
atburðarás sem stóð í fimm ár.
Tilurð málsins var að verið var
að bora eftir vatni við rætur Öskju-
hlíðar. Járnsmiður nokkur, Ólaf-
ur Þórðarson, sem fenginn var
til að brýna bortönnina, sagði að
svo þykkar hefðu gullskánirnar
verið að hann hefði tálgað þær af
með vasahnífnum sínum. Gullæði
braust út. Fjársterkir menn buðu
sig fram og vildu taka þátt í ævin-
týrinu. Hlutafélagið Málmur var
stofnað um gullvinnsluna. Mýrar-
flákinn í miðjum höfuðstaðnum
var nefndur upp á nýtt og var nú
kenndur við gull.
Gullleit í Vatnsmýrinni stóð
næstu árin en árangurinn var eng-
inn. Nokkur hundruð sýni voru
tekin og greind af efnafræðingi
ríkisins, Ásgeiri Torfasyni. Sagan
segir að eitt þeirra hafi sýnt vott
af gulli. Hægt og bítandi rann upp
fyrir flestum sú staðreynd að eng-
inn yrði ríkur af því að vinna gull
úr bæjarlandinu.
Miðdalsjörð til Ástralíu
Gullleit einangraðist ekki við
Vatnsmýrina í Reykjavík á upp-
hafsárum 20. aldarinnar. Einar
H. Guðmundsson, bóndi í Miðdal
í Mosfellssveit, sendi um svipað
leyti sýnishorn úr landi sínu til
frænda síns Steingríms Tómasson-
ar, sem hafði um langt skeið feng-
ist við gullleit í Ástralíu og var þar
búsettur. Steingrími fannst sýnin
álitleg og kom heim árið 1908 til
frekari rannsókna að tilstuðlan
Einars Benediktssonar, skálds og
athafnamanns. Niðurstaða Stein-
gríms var að gull væri vissulega
að finna í landi Miðdals og einnig
Þormóðsdals, beggja vegna Selja-
dalsár sem skilur á milli jarðanna
tveggja.
Steingrímur dvaldi á Íslandi um
skeið og hélt svo aftur til Ástralíu
með sýni úr Miðdal. Nákvæmari
rannsóknir þar í landi staðfestu
að gull væri í nægjanlega miklu
magni á jörðunum tveimur til að
það borgaði sig að vinna það. Stein-
grímur sótti um gullleitarheimild
til sýslumanns árið 1908 en var
þó ekki einn um það. Björn Krist-
jánsson alþingismaður sótti einnig
um heimild til leitar en hann var
einn þeirra sem staðfastlega trúðu
á að gull væri hér í vinnanlegu
magni. Hann hafði sterkt bakland.
Tryggvi Gunnarsson bankastjóri
og Sveinn Björnsson, lögmaður og
síðar forseti, voru meðal þeirra
sem vildu bita af kökunni.
Um þetta leyti voru mældir út
námuteigar í landi Þormóðsdals,
alls 77 talsins. Á þessum tíma var
Einar Ben ekki langt undan og
afskipti hans byrjuðu fyrir alvöru
eftir að Einar í Miðdal bað nafna
sinn um að vera umboðsmaður sinn
í Englandi, sennilega 1909.
Einar Ben
Fyrstu skjalfestu heimildir um
aðkomu Einars Ben að gullleit eru
skýrsla sem hann skrifar um málið
til samstarfsmanna sinna í Eng-
landi árið 1910, auk bréfaskrifta til
yfirvalda hér. Kannski var ekki við
öðru að búast af Einari en að hann
gengi í málið af alefli; það var hans
von og vísa. Málflutningur hans í
fyrrnefndri skýrslu ber af þessu
keim en Einar fullyrðir að gullæð-
in liggi þvert yfir landareignina og
reyndar langt út um héraðið.
Hrossakaupin í kringum námurn-
ar í Miðdal og Þormóðsdal væru í
dag nefnd „flókin viðskiptaflétta“.
Guðjón Friðriksson hefur gert grein
fyrir þeim kafla þessarar sögu í
ágætri ævisögu skáldsins.
Hér er rétt að nefna að
árið 1911 komu hingað
til lands sérfræðingar
á vegum Einars og við-
skiptafélaga hans og
unnu að víðtækum rann-
sóknum næstu tvö ár. Voru
það bæði verkfræðingar og
þaulvanir námuverka-
menn víða að úr Evr-
ópu. Þegar stríð braust
út í Evrópu 1914 logn-
aðist verkið út af.
Engin hreyfing
var á málum þar
til 1921. Tveimur
árum síðar komst Einar í samband
við þýskt félag, Nord ische Berg-
bau Gesellschaft í Hamborg, sem
sendi hingað sérfræðinga og lagði
til gríðarlega fjármuni til rann-
sókna. Áhuginn fjaraði þó fljótt út.
Einar fann nýjan samstarfsaðila
og stofnaði námafélagið Arcturus
sem stóð fyrir framkvæmdum
árið 1925. Í frétt Morgunblaðsins
þetta ár segir að þá hafi tíu til tutt-
ugu manns unnið við námuna og
námugöngin hafi verið orðin um 60
metra löng og tíu metra djúp. Hins
vegar fer litlum sögum af árangri
gullleitarinnar þessi ár.
Gullríka kalkið
Fyrrnefndur alþingismaður, Björn
Kristjánsson, einbeitti sér að gull-
leit í næsta nágrenni, nánar tiltek-
ið í Esjunni við Mógilsá. Í Mógilsá
var áhuginn í upphafi tengdur kalk-
námi. Egill Egilsen, sonur Svein-
bjarnar rektors Egilssonar, var
upphafsmaður þess upp úr 1870.
Egill naut þar aðstoðar Björns sem
gerði aðra tilraun til kalknáms árið
1917. Sú tilraun fjaraði út að stutt-
um tíma liðnum en á sama tíma
vaknaði grunur um að gull væri
að finna í kalkinu og sýndu efna-
greiningar sem Björn lét gera að
tíu til 26 grömm voru vinnanleg úr
hverju tonni
bergs.
Þessar
nið-
urstöður voru hafðar að háði og
spotti eftir að Björn birti niður-
stöður sínar í tímaritinu Vöku árið
1919. Árið 1929 fékk Björn upp-
reisn æru þegar Trausti Ólafsson
efnagreindi kalksýni sem stað-
festu að niðurstöður Björns voru á
rökum reistar.
Hvað geymir Drápuhlíðarfjall?
Haraldur Sigurðsson eldfjalla-
fræðingur skrifaði fyrir nokkr-
um árum pistil á ágæta vefsíðu
sína um gullleit í Drápuhlíðar-
fjalli á Snæfellsnesi árið 1939.
Áttu þar í hlut Magnús G. Magn-
ússon, útgerðarmaður frá Ísafirði,
og Sigurður Ágústsson, kaupmaður
í Stykkishólmi. Haraldi segist svo
frá: „Magnús kemur hingað frá
Boston með skip sitt og áhöfn, sér-
fræðinga og allan útbúnað til gull-
leitarinnar. Þeir fluttu með sér
borvél, vigtir, bræðsluofn, kemísk
efni og annan útbúnað til að rann-
saka bergið í Drápuhlíðarfjalli. Þá
stofna þeir Magnús og Sigurður
Hartmansfélagið til gullleitarinn-
ar. Magnús útbjó rannsóknarstofu
í eldhúsinu í gamla samkomuhús-
inu í Stykkishólmi, […] Mikið var
starfað í norðanverðu fjallinu þetta
sumar, og aðallega í tveimur gilj-
um fyrir ofan bæinn Drápuhlíð,
sem nú er í eyði.“
Vitað er að þeir Magnús og Sig-
urður fengu jákvæðar niður stöður
í gullleitinni. Taldi Magnús niður-
stöður sínar svo góðar að hann
taldi að íslenska ríkið „gæti greitt
allar sínar skuldir með námuhagn-
aðinum“.
Ekki fullreynt í „Gullmýrinni“
Það er því kannski við hæfi að
ljúka þessari brotakenndu frásögn
um gullleitarmenn fyrri tíma með
því að nefna að árið 1937 stóð Helgi
H. Eiríksson skólastjóri fyrir því
að fenginn var kjarnabor til lands-
ins til þess að gera aðra tilraun í
Vatnsmýrinni. Boruð var tæp-
lega 60 metra djúp hola en ekkert
fannst gullið, frekar en fyrrum.
Gullæð
skáldsins
fundin
Í rúma öld hafa Íslendingar reglulega gert út vís-
indamenn til að grafast fyrir um það hvort gull
sé hér að finna í vinnanlegu magni. Lengi var
talið að svo væri ekki en saga gullleitar á Íslandi
er þó bæði litríkari og með meiri ólíkindum
en margan grunar, eins og Svavar Hávarðsson
komst að. Nú bendir allt til þess að menn hafi
komið niður á gullæð í Þormóðsdal.
■ Gullleit var ekkert sinnt hérlendis í fimmtíu ár en hófst að
nýju árið 1989. Frumkvæðið kom frá jarðfræðingum stórs
námufyrirtækis sem tengdist Kísiliðjunni í Mývatnssveit og
höfðu þeir áður sinnt gullleit.
■ Jarðfræðingarnir tóku sýni hérlendis og niðurstaða þeirra var
að áhugavert væri að halda áfram með verkefnið.
■ Iðntæknistofnun og Kísiliðjan lögðust yfir niðurstöður þeirra.
Félagið Málmís er stofnað.
■ Á þeim tíma höfðu jarðfræðingarnir Hjalti Franzson og
Guðmundur Ómar Friðleifsson hugmyndir um gullleit en
þeir höfðu áttað sig á tengslum jarðhitasvæða og uppsöfnun
gulls í vinnanlegu magni.
■ Árið 1990 fékkst styrkur til rannsókna. Orkustofnun (ÍSOR)
kom einnig að þessu verkefni.
■ Árið 1995 komu til landsins aðilar frá Kanada og Ástralíu
til að vinna áfram með hugmyndina um jarðhita og gull.
Hópurinn vann með Málmís, sem fékk leitarleyfi hérlendis.
■ Hópurinn samþykkti að koma með fjármagn og eignast sér-
stakt félag um gullleit. Samningur er gerður við Málmís og
félagið Melmi er stofnað um hugmyndina.
■ Eftir útboð á kanadíska hlutabréfamarkaðnum hófst mikil
gullleit árið 1997. Tíu til tólf svæði voru könnuð og sýnum
safnað. Leitin náði til Reykjaness, Þormóðsdals og nágrennis,
Norðurlands eystra og Suðausturlands. Jeppar, hestar og
þyrlur voru nýttar við gullleitina. Síðar voru gerðar nákvæm-
ari rannsóknir, meðal annars var borað í Þormóðsdal.
■ Á sama tíma var annað félag, Suðurvík, að leita að gulli
norðanlands og á Vestfjörðum.
■ Málmís átti Melmi í upphafi en fjárfestarnir áttu að eignast
félagið upp að 75 prósentum með fjárfestingu sinni. Það
brást hins vegar og Melmi er nú íslenskt félag að fullu.
■ Ekkert gerist þangað til 2005. Þá sýna útlendingar gullleit
aftur áhuga. Málmís/Melmi varð virkt að nýju. Borað var í
Þormóðsdal með nýrri tækni. Niðurstaðan var að vissulega
er gull að finna í Þormóðsdal en réttlætir ekki gullnám.
Kenningin um að gull safnist saman í vinnanlegu magni á
jarðhitasvæðum var sönnuð.
■ Fyrirtækin Málmís/Melmi hafa staðið að gullrannsóknunum í
Þormóðsdal að undanförnu. Eigendur þeirra eru Nýsköpunar-
miðstöð, Ísor og atvinnuþróunarfélag Þingeyinga.
Leitað að gulli á hestbaki og úr þyrlu– gullleit 1989-2013*
Eldstöðvakerfi austan- og vestanlands og gullleit á Íslandi
Gullleit á Íslandi 1905 til 1939
■ Í Vatnsmýri í Reykjavík: Gullleit 1905-1910 og 1937.
■ Við Mógilsá í Esju: Árið 1917.
■ Miðdalur og Þormóðsdalur í Mosfellssveit: 1907 til 1925.
■ Snæfellsnes: Leit í Drápuhlíðarfjalli árið 1939.
Austurland:
■ Í Borgarfirði eystri fannst vottur
af gulli.
■ Björn Kristjánsson fann gull í
Hvalnesskriðum. Í landi Þvottár í
Álftafirði fann hann góðmálma,
og að auki í jörðum Starmýrar,
Hnauka og Markúsarsels. Einnig
við Selá í Álftafirði.
Suðausturland:
■ Rannsóknir Björns Kristjánssonar á þriðja
áratugnum. Hann fann gull í skriðum í
Vestrahorni og Litla-Horni. Í Hornafirði
fannst gull, silfur og platína. Í Lóni fannst
gull í Össurará, Reyðarárfjalli og Hrossatindi.
Eðalmálma er helst að finna þar sem hiti og þrýstingur hafa með aðstoð tíma náð að skilja þá frá móðurberginu.
Slíkar aðstæður er helst að finna í og við gamlar útbrunnar megineldstöðvar. Megineldstöðvar má skilgreina með
eftirfarandi eiginleikum: Þar gýs aftur og aftur, í rótum þeirra er kvikuhólf, þar myndast margvíslegar bergtegundir–
basískar, ísúrar og súrar– og þar eru iðulega háhitasvæði.
Kortið sýnir slíkar megineldstöðvar á Vestur- og Austurlandi og tengjast gullleit á árunum 1905 til 1939.
*Byggt á heimildum frá Hallgrími Jónassyni, forstöðumanns RANNÍS, sem hefur komið beint að gullleitarverkefnum á ýmsum stigum.