Fréttablaðið - 31.05.2013, Qupperneq 27

FÖSTUDAGUR 31. maí 2013 | SKOÐUN | 27
Um leið og ég óska nýrri
ríkisstjórn til hamingju
með að hafa tekið við stjórn
fallega landsins okkar
fagna ég því að í sáttmála
hennar eru lýðheilsa og for-
varnir sett á oddinn. Rann-
sóknir hafa sýnt að stefnur
í málefnum um lýðheilsu
spara þjóðarbúinu stórfé
og við vitum að stærsti
útgjaldaliður ríkisins er á
höndum velferðarráðuneyt-
isins, sem fer með málefni
sem viðkoma heilsu og þar
af leiðandi lýðheilsu. Það er ekki
langt síðan orðið lýðheilsa varð til á
okkar ylhýra máli. Hugtök og stefn-
ur málefna í lýðheilsu eru nefnilega
tiltölulega nýtt fyrirbæri og hér-
lendis hefur orðið mikil vakning en
betur má ef duga skal.
Heilsueflandi leikskólar
Lýðheilsustefna snýst um að beina
aðgerðum að hópum í samfélaginu,
litlum eða stórum, með það að
markmiði að bæta heilsu þeirra,
hvort sem er andlega eða líkamlega.
Fagleg stefna í lýðheilsu tekur mið
af mörgum þáttum, s.s. rannsókn-
um, aðgengi að heilsusamlegri val-
kostum og fræðslu. Án rannsókna
vitum við ekki hvar við erum stödd
og getum því ekki byggt stefnu. Án
fræðslu verðum við ekki upplýst
og án auðveldara aðgengis hjálpum
við ekki hópum sem eiga erfiðara
með aðgengi að heilsusamlegu líf-
erni. Smitunaráhrif jákvæðra val-
kosta eru óneitanlega mikil innan
samfélaga og áhrif af stefnum til
bættrar lýðheilsu almennings eru
ómetanleg.
Dæmi um vel unnin lýð-
heilsuverkefni sem eru
unnin af Embætti land-
læknis í dag eru heilsu-
eflandi framhaldsskóli og
heilsueflandi grunnskóli.
Unnið er að mótun stefnu
heilsueflandi leikskóla og
heilsueflandi samfélags
hjá Embætti landlæknis,
sem er afar jákvæð þróun.
Vel hefur gengið að fá
skólana til liðs við embætt-
ið að vinna að góðu aðgengi
að hollari valkostum varð-
andi næringu og auknu aðgengi að
hreyfingu fyrir alla, ekki bara þá
sem finna sig í hópíþróttum. Þá
er aukið aðgengi að geðrækt og
fræðsla um forvarnir einn þáttur
sem unnið er að í verkefnunum.
Góð sjálfsmynd er sem dæmi mikil-
vægur hlekkur á því æviskeiði sem
börn og ungmenni eru á og gott að
nálgast styrkingu hennar í gegnum
skólastarfið.
En það eru einnig önnur ævi-
skeið sem eru mikilvæg og gríð-
arlega mikið verk fyrir höndum í
mótun stefnu fyrir öll aldursskeið
frá vöggu til grafar, bæði af hendi
ríkisstjórnarinnar og svo borgar-
og sveitarfélaga. Í Félagi lýðheilsu-
fræðinga eru um 90 faglærðir lýð-
heilsufræðingar sem starfa í þágu
lýðheilsu víðs vegar um samfélagið
í ýmsum störfum og búa að mikilli
þekkingu. Ég hvet nýja ríkisstjórn
til að nýta krafta þeirra og leita til
félagsins þegar kemur að stefnu-
mótun í málefnum um lýðheilsu.
Þá hlakka ég til þess að sjá orðin
í sáttmálanum er snúa að lýðheilsu
og forvörnum verða að gjörðum.
Stefna um lýðheilsu
sparar stórfé
HEILBRIGÐIS-
MÁL
Sigríður Kristín
Hrafnkelsdóttir
formaður Félags
lýðheilsufræðinga
Reykjavík er dreifð borg. En
samt ekkert „ógeðslega“ dreifð.
Þungamiðja íbúðarbyggðar höfuð-
borgarsvæðisins er í Fossvog-
inum. Þeir sem hjóla temmilega
hratt komast þaðan hvert sem er
á innan við klukkutíma. Jafnvel
þeir sem skokka eða labba komast
ansi langt á 60 mínútum. Þeim
sem gera fæst af þessu kemur það
stundum á óvart. „Voðalega varstu
snöggur,“ segir fólk stundum.
Viðbúið að það taki labbakút 45
mínútur að komast úr Hlíðunum
upp í Skeifu.
Margt af þessu gæti samt orðið
betra, hagkvæmara og skilvirkara
ef við byggjum aðeins þéttar. Það
gefur augaleið. Ef við byggjum
íbúðir við Reykjavíkurhöfn eða
við Suðurlandsbraut mun því fólki
fjölga sem getur valið um að fara
í vinnuna gangandi eða á hjóli. Ef
við byggjum við Esjurætur mun
fólki sem það getur gert fækka.
Nú getur einhver auðvitað sagt
að fólk ætti líka að hafa valkost
um að búa í úthverfi, og keyra
allt, ef það vill. Það er auðvitað
alveg rétt. Hins vegar verður því
varla haldið fram að þeir valkost-
ir séu ekki þegar til. Nánast allt
sem byggt hefur verið í Reykjavík
undanfarna hálfa öld hefur verið
úthverfabyggð. En við höfum ekki
verið að auka við valkostinn „þétt
miðborgarbyggð“. Ekki að neinu
ráði.
Ekki fyrir alla? Kannski ekki.
Nú les þetta kannski einhver,
hristir hausinn og segir: „Hvaða
vitleysa og 101 snobbrómantík er
þetta? Það geta ekki allir hjólað
eða tekið strætó. Ég þarf að fara
í vinnuna, sækja annað barnið til
dagmömmu, hitt í skólann, svo
þarf að fara í búð og svo framveg-
is. Ég ætla ekki að eyða öllum tíma
mínum í strætó eða á hjóli.“
Og vitið þið hvað? Það er örugg-
lega rétt. Uppskáldaða mann-
eskjan hér að ofan veit örugg-
lega betur en ég hvernig best er
fyrir hana að haga lífi sínu. Enda
er ekkert að því að fólk sé á bíl.
Það að fjölga möguleikum fyrir
fólk sem vill ganga, hjóla eða taka
strætó snýst ekki um það að „troða
öllum í strætó“ eða „neyða alla til
að hjóla“ heldur um að gefa fólki
umhverfisvænni og ódýrari val-
kosti. Reynslan sýnir nefnilega að
margir eru til í að nýta sér slíka
valkosti ef þeir bjóðast.
Á hverjum degi fara til dæmis
þúsundir einhleypra, barnlausra
menntaskóla- og háskólanema
akandi í skólann. Fólk sem, miðað
við mína námsárareynslu, hefur
meiri tíma en peninga. Segjum að
verulegur hluti þessa fólks myndi
ákveða að skipta yfir í strætó,
hjól eða fætur. Við það eitt myndi
bílum á götum Reykjavíkur fækka
um nokkur þúsund á dag. Það að
fækka bílum á götunum væri eitt-
hvert ódýrasta og hagkvæmasta
„samgöngumannvirki“ sem hægt
er að hugsa sér. Fáir myndu græða
meira á því en þeir sem sannar-
lega þurfa eða vilja ferðast á bíl.
Fólkið sem valdi
Nú segir stundum einhver að
„fólkið hafi valið einkabílinn“.
Það er allavega rétt að fólkið sem
skipulagði borgir um öll Vestur-
lönd á síðari hluta 20. aldar valdi
flest einkabílinn. Hús voru rifin
til að rýma fyrir götum. Spor-
vagnaleiðir voru lagðar niður til
að fjölga akreinum. Þyngri umferð
kallaði á meiri umferðarmann-
virki og fleiri úthverfi. Reykja-
vík var hér engin sérstök undan-
tekning. „Byggjum lengra frá“ var
mottóið svo áratugum skipti. Fyrir
16 árum var kosið um sameiningu
Kjalarness við Reykjavík. Þá átti
að byggja hálfgerða sveitabyggð
hjá Esju og byggja brú yfir. Og það
á meðan meðan „vinstrimenn voru
við völd“.
Það heyrist stundum: Að þétt
byggð og grænar áherslur séu ein-
hver vinstriforræðishyggja. Varla
er það satt. Einkaaðili með lóð í
miðbænum vill oftast nýta hana
það vel að nóg þykir um. Oftast er
það nú stjórnmálamannanna að
hafa hemil á metnaði hans og berj-
ast gegn „þéttingunni“. Vissulega
getur uppbygging í grónum hverf-
um verið vandasöm. Fyrir stjórn-
málamenn er stundum auðveldara
að byggja uppi á heiði, fjarri öllum
íbúum og hagsmunaárekstrum.
Þannig fáum við fleiri úthverfi í
hlíðum fjalla, með botnlöngum,
safngötum og lóðum undir mark-
aðsverði. Hinum „frjálsa markaði“
til dýrðar.
Þétt er betra
Nánast allt sem
byggt hefur verið í
Reykjavík undanfarna hálfa
öld hefur verið úthverfa-
byggð.
Í DAG
Pawel Bartoszek
stærðfræðingur