Þjóðmál - 01.03.2007, Side 90

88 Þjóðmál VOR 2007
þessar. miklu. breytingar. til. farsælla. lykta,.
einkum. og. sér. í. lagi. Bjarni. Benediktsson,.
máttu. allan. sinn. stjórnmálaferil. sitja. undir.
skömmum.og. fúkyrðum.kommúnista. fyrir.
vikið .
En. trúnaður. íslenskra. kommúnista. við.
forusturíkið.í.austri.gat.á.köflum.verið.sem.
flóknasta. tilfinningasamband. á. milli. vina.
eða. hjóna .. Það. kom. vel. í. ljós. við. innrás.
Rauða. hersins. í. Ungverjaland. 1956. og.
innrás. Varsjárbandalagsins,. undir. forustu.
Sovétríkjanna,. í. Tékkóslóvakíu. 1968 .. Ekki.
kom.til.vinslita.eða.skilnaðar ..Síður.en.svo,.
þótt.einhverjir.heltust.úr.lestinni ..Skömmu.
eftir.innrásina.í.Tékkóslóvakíu,.sama.ár,.voru.
íslenskir. kommúnistar. að. koma. sér. upp.
nýju.fleyi,.Alþýðubandalaginu,.og.gera.það.
að. formlegum. stjórnmálaflokki,. en. þetta.
hljómþýða.nafn.höfðu.þeir.notað.í.kosning-
um.allt.frá.1956 ..Á.stofnfundinum.bar..svo.
við. að. Gísli. Gunnarsson,. sagnfræðingur.
og. síðar. prófessor. við. Háskóla. Íslands,.
flutti. . tillögu. um. fordæmingu. á. innrás.
Sovétríkjanna. í. Tékkóslóvakíu .. En. viti.
menn,. tillögunni. var. stungið.undir. stól. og.
hún.fékkst.ekki.afgreidd,.trúlega.að.undirlagi.
Lúðvíks.Jósepssonar,.alþingismanns,.þess.er.
ræktaði.sambandið.við.Sovétríkin.allt.til.falls.
þeirra .
Þótt. kommúnistum. tækist. aldrei. að.
mynda. samstöðu. meðal. Íslendinga. um.
úrsögn.úr.Atlantshafsbandalaginu.og.brott-
hvarf. varnarliðsins. létu. þeir. aldrei. deigan.
síga. og. reyndu. jafnan. að. reka.fleyg. á.milli.
Íslands.og.annarra.vestrænna.ríkja.væri.þess.
kostur .. Þeir. börðust. ætíð. gegn. auknum.
viðskiptatengslum. við. bæði. Bandaríkin.
og. Vestur-Evrópuríkin,. en. vegsömuðu.
austurviðskiptin ..Í.landhelgisdeilum.við.Breta.
1952,. síðar.1958–1961.og. enn. síðar.1972.
og.1975,.reyndu.þeir.sitt.ýtrasta.til.að.spilla.
samskiptum.þjóðanna,.vegna.þess.að.báðar.
störfuðu.á.vettvangi.Atlantshafsbandalagsins.
og.gera. enn ..Tilgangurinn.var. sá. að.hrekja.
Ísland. úr. NATO .. Gat. hann. verið. einhver.
annar?
Hér. hefur. í. grófum. dráttum. verið. reynt.
að.lýsa.því.andrúmslofti,.sem.ríkti.á.Íslandi.
á. dögum. kaldastríðsins .. Hvernig. allt.
þjóðfélagið. var. undirlagt,. hvort. sem. var. á.
vettvangi. verkalýðsbaráttu,. menningarlífs.
eða. stjórnmála. almennt ..Þetta. andrúmsloft.
endurvekur. Guðni. Th .. Jóhannesson.
sagnfræðingur. í. riti. sínu. Óvinir ríkisins ..
Að. vísu. er. þar. fátt,. sem. ekki. hefur. komið.
fram. áður,. en. bitastæðastar. eru. þær. nýju.
heimildir.sem.hann.dregur.fram.um.hleranir.
stjórnvalda. á. þessum. árum. og. hafa. valdið.
sérkennilegu.fjarðrafoki.nú.í.upphafi.nýrrar.
aldar .. Umfang. hlerana. virðist. þó. ekki. hafa.
verið. mikið. og. fjarri. öllu. lagi. að. þær. hafi.
verið. kerfisbundnar. og. langvarandi,. heldur.
einvörðungu. takmarkast. við. tiltekna. at-
burði.og. .ávallt. innan.marka.gildandi. laga ..
Upplýsir. Guðni. lesandann. um. það. að.
hleranir. og. njósnir. um. kommúnista. og.
aðra. byltingarsinna. hafi. í. reynd. verið. svo.
lítilfjörlegar.hér.á.landi,.að.útlendir.menn.hafi.
undrast ..En.auðvitað.er.þarft.að.spyrja.hvort.
hleranir. á. einkasímum. manna. hafi. verið.
eðlilegar.og.nauðsynlegar.til.að.treysta.öryggi.
ríkis.og.þegna ..Í.því.samhengi.er.fróðlegt.að.
líta. til. þeirra. tilvika. þegar. stjórnvöld. óska.
heimildar.til.hlerana ..Fyrsta.beiðnin.er.lögð.
fram.í.mars.1949.til.hlerunar.á.16.símum ..
Þá.höfðu.stjórnvöld.ríka.ástæðu.til.að.óttast.
að.reynt.yrði.að.trufla.störf.Alþingis.er.aðild.
landsins. að. Atlantshafsbandalaginu. var.
samþykkt ..Sá.ótti. reyndist.á.rökum.reistur ..
Næst. var. óskað. hlerunarheimildar. í. janúar.
1951.á.15.símum.og.svo.í.apríl.sama.ár.á.25.
símum ..Í.janúar.stóð.fyrir.dyrum.heimsókn.
D .. Eisenhowers. yfirhershöfðingja. NATO,.
en. í.maí. sama.ár.kom.bandarískt.varnarlið.
til. landsins. á. grundvelli. varnarsamnings.
ríkjanna .. Var. furða. að. yfirvöld. vildu. hafa.
allan.varann.á?.En.nú.líður.og.bíður ..Heill.
áratugur. leið. þar. til. næst. var. óskað. eftir.
1-2007.indd 88 3/9/07 2:44:29 PM