Fréttablaðið - 02.07.2016, Blaðsíða 64

Ísland hefur upplifað sann-kallað fótboltafár undanfarnar vikur. Af umfjöllun fjölmiðla hefur helst mátt skilja að aldrei fyrr hafi smáþjóð eða dvergar á knattspyrnuvellinum komist á
stórmót og látið þar til sín taka. Sú er
þó að sjálfsögðu ekki raunin.
Eitt magnaðasta ævintýri heims-
fótboltasögunnar átti sér stað fyrir
rúmum fjórum áratugum, þegar
eyríkið Haítí komst á HM í Vestur-
Þýskalandi árið 1974. Afrekið var
þeim mun stærra ef haft er í huga
að á þeim árum var úrslitakeppnin
einungis með sextán keppnisliðum
og voru flest sætin frátekin fyrir stóru
knattspyrnuálfurnar tvær: Evrópu og
Suður-Ameríku.
Asía og Eyjaálfa máttu sætta sig við
að deila einu sæti, sem að þessu sinni
kom í hlut Ástrala. Afríka átti einn
fulltrúa í Vestur-Þýskalandi, lið Zaire.
Og knattspyrnusamband Norður- og
Mið-Ameríku átti sitt eina sæti á HM,
sem oftast nær kom í hlut Mexíkó.
Ekki sáu Evrópubúar nokkra ástæðu
til að breyta þessari tilhögun, sem að
lokum leiddi til hallarbyltingar innan
Alþjóðaknattspyrnusambandsins
FIFA og hjálpaði síðar hinum gjör-
spillta Sepp Blatter til valda.
Sem fyrr segir báru Mexíkóar
höfuð og herðar yfir aðrar knatt-
spyrnuþjóðir í sínum heimshluta,
bæði í krafti fjölda og þess að fót-
boltinn í Mexíkó átti peninga, með
ríkum félagsliðum og stöndugu knatt-
spyrnusambandi. Frá lokum seinni
heimsstyrjaldarinnar til og með 1970
átti Mexíkó fast sæti í úrslitakeppni
HM, síðast sem gestgjafi þar sem liðið
komst alla leið í fjórðungsúrslit. Að
Haítí næði að ýta Mexíkóum af stalli
um skeið, átti sér langan aðdraganda
og sérstakar skýringar.
Fótbolti er trúarbrögð um gjörvalla
Rómönsku-Ameríku og þar er Haítí
engin undantekning. Stærsta nafnið í
knattspyrnusögu eyríkisins er maður
að nafni Joe Gaetjens. Hann vann sitt
stærsta afrek þó í landsliðsbúningi
annars lands, Bandaríkjanna, á HM
í Brasilíu árið 1950. Þá skoraði Gaetj-
ens mark bandaríska liðsins í 1:0 sigri
á Englendingum, sem oft eru talin
óvæntustu úrslit allra tíma. Til marks
um það hversu fráleit þau þóttu,
ákváðu símritarar í Bretlandi að um
innsláttarvillu hlyti að vera að ræða í
fréttaskeytum og breyttu úrslitunum
í 1:10 fyrir England.
Blóðug spor læknisins
Árið 1957 komst François Duvalier
til valda á Haítí. Hann naut stuðnings
þeldökkra efnaminni íbúa landsins,
sem töldu sig órétti beitta af ríkri yfir-
stétt kynblendinga eða múlatta eins
og þeir voru nefndir þá og stundum
síðar. Sigur Duvaliers var afgerandi,
en fyrri valdhafar hugsuðu sitt. Innan
árs var gerð misheppnuð valdaráns-
tilraun og í kjölfar hennar tók Duval-
ier mjög að herða tökin.
Forsetinn kom sér upp dauðasveit-
um með hrottum sem óku um stræti
höfuðborgarinnar Port-au-Prince,
handsömuðu meinta og raunveru-
lega andstæðinga forsetans og létu
þá hverfa. Enginn var óhultur fyrir
morðæðinu, þannig var Joe Gaetj-
ens í hópi þeirra sem drepnir voru
af dauðasveitunum, fyrir þær sakir
einar að ættingjar hans höfðu látið sig
stjórnmál varða. Kommúnistar voru
Boltastrákar vúdúlæknisins
Saga
til næsta
bæjar
Stefán Pálsson skrifar
um knattspyrnu-
ævintýri smáríkis.
sérstaklega ofsóttir, sem tryggði for-
setanum velvild og stuðning Banda-
ríkjastjórnar.
Oflæti Duvaliers, sem kallaður var
Papa Doc vegna ferils síns sem læknir
á yngri árum, jókst hröðum skrefum.
Hann lét skipa sig forseta til lífstíðar
árið 1964 og persónudýrkun á honum
varð sífellt fyrirferðarmeiri. Við þetta
bættist daður forsetans við vúdú-trú,
sem tók stundum á sig stórfurðulegar
myndir líkt og þegar hann sannfærð-
ist um að andstæðingur sem hann lét
myrða hefði endurholdgast sem svart-
ur hundur, með þeim afleiðingum að
Duvalier lét drepa alla svarta hunda í
höfuðborginni.
Duvalier komst að sömu niður-
stöðu og fleiri einræðisstjórnir að vel-
gengni á íþróttasviðinu væri auðveld
leið til að auka vinsældir hans meðal
þjóðarinnar og treysta völdin. Ófáar
herforingjastjórnir Suður-Ameríku
höfðu leikið sama leikinn, stundum
með dágóðum árangri til skamms
tíma. Má þar nefna stjórnina í Bras-
ilíu sem taldi velgengni landsliðsins
lykilatriði í að halda völdum.
Duvalier veðjaði á fótboltann og
hóf að dæla peningum í þjálfun og
uppbyggingu keppnis- og æfingar-
valla. Árangurinn lét ekki á sér standa.
Haítí komst skjótt í röð sterkari liða
í Karíbahafinu og var að mörgu leyti
óheppið að komast ekki á HM 1970.
Mexíkóar voru þá gestgjafar og því
dauðafæri fyrir aðrar þjóðir að tryggja
sér Norður- og Mið-Ameríkusætið,
sem kom að lokum í hlut El Salvador.
Dómaraskandall
Árið eftir lést François Duvalier og
við tók sonur hans, Jean-Claude,
aðeins nítján ára að aldri. Í fyrstu
virtist Jean-Claude ætla að verða
föðurbetrungur. Hann dró nokkuð
úr mannréttindabrotum og gaf fjölda
pólitískra fanga frelsi, ekki hvað síst
til þess að friða bandarísk stjórnvöld
sem voru farin að ókyrrast vegna
stjórnarfarsins í landinu.
Þetta reyndist svikalogn og valda-
tími Jean-Claude eða Bebe Doc
reyndist undirlagður af ofbeldi,
kúgun og spillingu. Hann hrökklað-
ist að lokum frá völdum árið 1986
og var bjargað með bandarískri her-
flugvél til Frakklands í útlegð. En
fyrstu valdaár forsetans unga naut
hann góðs af jákvæðari ímynd og
erlent fjármagn, einkum bandarískt,
streymdi til Haítí.
Bebe Doc kaus að halda fótbolta-
ævintýri föður síns áfram og náði
að tryggja landinu Norður- og Mið-
Ameríkukeppnina CONCACAF árið
1973 með ærnum tilkostnaði. Um
var að ræða úrslitakeppni sex liða í
einum riðli og skyldi sigurvegarinn
hljóta að launum sæti heimsálfunnar
á HM árið eftir.
Þrjú lið voru í sérflokki: heima-
menn, Mexíkóar og Trínídad &
Tóbagó. Síðastnefnda liðið mætti
gestgjöfunum snemma í mótinu í
ævintýralegum leik. Fjögur mörk
Trínídad voru dæmd af án sjáan-
legrar ástæðu og leikmönnum
þeirra neitað um nokkrar augljósar
vítaspyrnur. Haítí marði 2:1 sigur
og flestir bjuggust við því að úrslitin
yrðu kærð vegna dómaramisferlis.
Sú kæra barst hins vegar aldrei.
Kornungur formaður knattspyrnu-
sambands Trínídad tók þá ákvörðun
einn síns liðs að una úrslitunum.
Hann hét Jack Warner og er höfuð-
paurinn í flestum þeim spillingar-
málum sem fylgt hafa alþjóðaknatt-
spyrnuhreyfingunni á liðnum árum.
Haítí fór með sigur af hólmi á
CONCACAF og gat meira að segja
leyft sér að tapa í lokaleiknum gegn
Mexíkó. Drengirnir hans Duvaliers
voru komnir til Vestur-Þýskalands
og einræðisherrann ungi var stað-
ráðinn í að baða sig í ljómanum af
árangri landsliðsins. Leikmenn og
liðsstjórar voru tíðir gestir í forseta-
höllinni og ekki stóð á loforðum um
gull og græna skóga ef árangurinn
yrði viðunandi.
Afdrifaríkt lyfjapróf
Drátturinn í riðlana gaf ekki tilefni
til bjartsýni. Haítí fékk ógnarsterka
andstæðinga: Pólverja sem höfnuðu
í þriðja sæti í keppninni, Argentínu-
menn og Ítali. Fyrsti leikurinn var
gegn Ítölum sem státuðu af mark-
verðinum Dino Zoff á milli stang-
anna. Ítalski markvörðurinn hafði
haldið hreinu í um 1.100 mínútur,
sem var heimsmet. Það þóttu því
mikil tíðindi þegar Manno Sanon,
framherji Haítí, kom liði sínu yfir
í byrjun seinni hálfleiks. Í fáeinar
mínútur virtist það ómögulega ætla
að gerast, en ítalska liðið jafnaði sig
fljótt og tryggði sér 3:1 sigur.
Allir máttu vel við una. Haítí-
liðinu hafði tekist að standa í knatt-
spyrnurisanum Ítalíu og fundið leið
fram hjá hinum ósigrandi Zoff. En
svo riðu ósköpin yfir.
Tveir af leikmönnum Haítí voru
kallaðir í reglubundið lyfjapróf í
leikslok: markskorarinn Sanon og
miðjumaðurinn Ernst Jean-Joseph.
Lyfjapróf voru tiltölulega ný af nál-
inni á stórmótum og raunar fremur
framkvæmd af skyldurækni en því að
knattspyrnuyfirvöld hefðu raunveru-
legar áhyggjur af lyfjanotkun.
Ólögleg efni mældust í sýni Jean-
Josephs, sem þegar gaf þá skýringu
að um mistök liðslæknisins hefði
verið að ræða, þar sem hann hefði
tekið inn lyf við astma. Góðar líkur
voru á að FIFA hefði tekið afsökunina
góða og gilda, enda var það sjónar-
mið útbreitt að árangursbætandi lyf
væru í raun aðeins vandamál í ein-
staklingsíþróttum og kæmu að litlu
gagni í fótbolta.
Liðslæknir Haítí varð hins vegar
skelfingu lostinn og óttaðist reiði
Duvaliers vegna málsins. Hann hljóp
því til og vísaði frá sér allri ábyrgð.
Hann þrætti fyrir að Jean-Joseph
hefði látið vita af astmanum eða lyfja-
tökunni. Öryggislögregla Duvaliers,
sem hafði náið eftirlit með landsliðs-
hópnum, ákvað að taka málið í sínar
eigin hendur. Þeir misþyrmdu Jean-
Joseph hrottalega á hótelinu og drógu
hann svo á brott fyrir augum liðs-
félaganna. Leikmaðurinn var sendur
vestur um haf, þar sem honum var að
lokum sleppt úr haldi – en það fengu
félagar hans ekki að vita fyrr en löngu
síðar.
Eins og gefur að skilja rauk öll leik-
gleði landsliðsmanna út í veður og
vind við atvikið. Leikmennirnir töldu
að Jean-Joseph lægi á botni Atlants-
hafsins og öryggislögreglumennirnir
létu dólgslega, otuðu vopnum sínum
að liðinu og létu í það skína að ekki
væri von á góðu þegar komið yrði
aftur heim. Haítí sá ekki til sólar í
leikjunum tveimur sem eftir voru.
Uppskeran varð rýr: þrjú töp í leikj-
unum þremur og markatalan 14:2.
Duvalier var ekki skemmt og lof-
orðin fögru um hús og bíla fyrir leik-
menn landsliðsins urðu að engu.
Hins vegar stillti hann sig um frekari
hefndar aðgerðir og Ernst Jean-Joseph
átti meira að segja afturkvæmt í
landsliðið, sem fór nærri því að kom-
ast í úrslitakeppni HM fjórum árum
síðar. En þá hafði áhugi forsetans á
íþróttinni minnkað, líkt og svo margir
aðrir einræðisherrar hafði hann áttað
sig á að fótbolti er of óútreiknanlegur
til að gagnast vel sem pólitískt tæki
til lengdar.
2 . j ú l í 2 0 1 6 l A U G A R D A G U R28 h e l G i n ∙ F R É T T A B l A ð i ð
0
2
-0
7
-2
0
1
6
0
4
:1
5
F
B
0
8
8
s
_
P
0
6
5
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
8
8
s
_
P
0
6
4
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
8
8
s
_
P
0
2
4
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
8
8
s
_
P
0
2
5
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 1
9
E
4
-E
3
4
C
1
9
E
4
-E
2
1
0
1
9
E
4
-E
0
D
4
1
9
E
4
-D
F
9
8
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
8
B

F
B
0
8
8
s
_
1
_
7
_
2
0
1
6
C
M
Y
K