Tímarit hjúkrunarfræðinga - 01.12.1999, Blaðsíða 27

líkur þegar þaö er gefið í allt að 5 ár eftir greiningu og
fyrstu aðgerð. Lyfið verkar mun betur meðal kvenna með
hormónaviðtæki í æxlisfrumum og hefur reynzt áhrifameira
meðal kvenna eftir breytingaskeið þótt það gagnist einnig
yngri konum.
Tamoxifeni fylgja færri aukaverkanir en öðrum hefð-
bundnum krabbameinslyfjum. Algengust eru hita- og
svitakóf, einkum meðal yngri kvenna, útferð úr leggöngum
og kláði, blæðingatruflanir meðal yngri kvenna og
stundum blæðingar frá legi hjá konum eftir tíðahvörf.
Tamoxifen hefur östrógen-lík áhrif á legslímhúð og þekkt er
að fram geta komið krabbamein í legbol eftir lengri notkun
lyfsins en slík krabbamein eru sjaldan lífshættuleg.
Tamoxifen hefur einnig östrógen-lík áhrif á bein og blóðfitur
og dregur því úr beinþynningu og lækkar blóðfitur.
Fleiri aðferðir til að svipta krabbameinsfrumur östrógen-
áhrifum hafa verið þróaðar svo sem sú að draga úr starf-
semi eggjastokka með svonefndum „luteinising hormone
releasing hormone agonists" (LHRHa). í heilastúku
(hypothalamus) er framleitt LHRH, sem örvar framleiðslu á
„follicle stimulating hormone" (FSH) og „luteinising
hormone" (LH) í heiladingli. LH örvar framleiðslu á
östrógenum í eggjastokkum kvenna fyrir breytingaskeið.
LHRHa trufla örvun LHRH á heiladingli þannig að mjög
dregur úr LH framleiðslu þar og afleiðing af því verður
skortur á örvun á eggjastokka sem þá geta ekki framleitt
östrógen. Þetta er stundum nefnt „medical castration" þar
sem langvinn LHRHa meðferð dregur svo mjög úr
östrógenframleiðslu eggjastokka að magn þess í líkama
konunnar er svipað ástandinu eftir tíðahvörf eða brottnám
eggjastokka. Sé meðferðinni hætt færist östrógenfram-
leiðsla aftur í fyrra horf.
Önnur aðferð til að hindra östrógenáhrif á brjóst-
krabbamein er með svonefndum arómatasahemjurum.
Þessi lyf hindra hvata (enzým) sem nauðsynlegir eru við
framleiðslu á steraefnum, þar á meðal östrógenum í
vefjum. Eldri lyfjum í þessum flokki fylgdu oft verulegar
aukaverkanir og líktust áhrifin því sem stundum var nefnt
„medical adrenalectomy" vegna skorts á lífsnauðsynlegum
sterum. Þurfti því að gefa sjúklingunum kortisón með
lyfjunum. Stöðugt koma fram sérhæfari lyf í þessum flokki
sem hafa mun færri óæskilegar aukaverkanir.
Lyflækningar
Á fimmta og sjötta áratug aldarinnar var farið að nota
frumueyðandi (cytotoxisk) lyf við illkynja sjúkdómum, fyrst
við meðferð á hvítblæði og sogæðameinum. Fljótlega kom
í Ijós að alkýlerandi efni og antimetabólítar gátu hægt á
vexti langt genginna brjóstkrabbameina og á sjöunda
áratugnum fóru að birtast niðurstöður rannsókna þar sem
áður óþekktur árangur náðist með lyfjameðferð í útbreidd-
um brjóstkrabbameinum. Næsta skref var að flytja slíka
meðferð framar í sjúkdómsferlið og beita henni strax í
kjölfar skurðaðgerðar (adjuvant meðferð) hjá þeim sjúkling-
um þar sem talin var veruleg hætta á að sjúkdómurinn
tæki sig upp síðar. Þá þegar höfðu rannsóknir leitt í Ijós að
búast mátti við beztu verkun slíkrar meðferðar meðan
æxlisbyrðin var í lágmarki og reyndar það lítil að engin
finnanleg merki voru um sjúkdóminn. Sú kunnasta þess-
ara rannsókna var framkvæmd í Mílanó á áttunda ára-
tugnum en þar var tilviljun látin ráða því hvort konur fengu
12 kúra af CMF (cyclophosphamide, methotrexate og 5-
fluorouracil) í eitt ár eftir skurðaðgerð, þar sem meinvörp
fundust í holhandareitlum, eða enga lyfjameðferð. Báðum
samanburðarhópunum hefur verið fylgt eftir í tvo áratugi
og er marktækur munur á lífslíkum án endurkomu sjúk-
dómsins og heildarlífslíkum meðferðarhópnum í vil. Hefur
CMF meðferðin orðið viðmiðunarstaðall fyrir síðari rann-
sóknir sem hafa miðað að því að bæta árangur lyfjameð-
ferðar eftir aðgerð.
Ekki er lengur talið verjandi að hafa samanburðarhópa
án lyfjameðferðar þegar slíkar rannsóknir eru framkvæmd-
ar meðal kvenna eftir skurðaðgerð þar sem meinvörp
finnast í eitlum. Mikill fjöldi nýrra frumueyðandi lyfja hefur
síðan bætzt við og eru sum þeirra mun virkari en þau sem
að framan var getið. Nægir að nefna Adriamycin og skyld
lyf ásamt taxoid-lyfjum (Taxol, Taxotere). Margar rann-
sóknir, sem nú standa yfir, lofa góðu um að samtvinnun
þessara lyfja í fyrstu meðferð við brjóstkrabbameini hafi í
för með sér bættar horfur í samanburði við eldri meðferð.
Þá hefur reynzt unnt að stytta meðferð úr 12 mánuðum í 6
án þess að skerða árangur.
Að mörgu ber að huga þegar lögð eru á ráðin um
lyfjameðferð eftir skurðaðgerð. Stöðugt koma fram á
sjónarsviðið fleiri þættir sem Ijóst er að hafa áhrif á
lækningalíkur og unnt er að nota til að spá fyrir um horfur
sjúklinganna. Auk meinvarpa í eitlum, sem fram til þessa
hafa ráðið mestu um það hvort mælt hefur verið með
lyfjameðferð, hafa stærð æxlis í brjóstinu og vefjagerð,
vefjasérhæfing (gráða), æxlisíferð í æðar, vaxtarhraði (S
fasa hlutfall), hormónaviðtæki og stökkbreytingar í erfða-
efnum, svo sem R-53 og Her-2/neu tjáning, og mörg fleiri
atriði áhrif á horfur og koma nú í vaxandi mæli inn í
ákvarðanatöku um lyfjameðferð eftir skurðaðgerð.
Á undanförnum árum hefur fjölgað mjög ábendingum
fyrir lyfjameðferð samhliða skurðaðgerð og geislameðferð
við nýgreind brjóstkrabbamein og er þar byggt á niður-
stöðum læknisfræðilegra rannsókna. Slík meðferð er
núorðið ráðlögð f flestum tilfellum þegar um ífarandi sjúk-
dóm er að ræða og er þá tekið tillit til framangreindra sjúk-
dómssérkenna hvers einstaklings við val á meðferð.
Þrátt fyrir aukna áherzlu á að greina krabbamein í
brjósti eins fljótt og kostur er, jafnvel með hópleit eins og
gert er hérlendis, er alltaf nokkur hópur sjúklinga sem ekki
greinist eins snemma og æskilegt er. Slíkir sjúklingar grein-
ast þá með lengra genginn sjúkdóm og það jafnvel svo að
315
Tímarit hjúkrunarfræðinga • 5. tbl. 75. árg. 1999