Heimsmynd - 01.09.1986, Side 62

Heita má að reimleika hafi orðið vart á
hverju byggðu bóli hér á landi og víst er
að heimilismenn á Bessastöðum kunnu
ýmsar sögur af staðnum löngu áður en
þeir höfðu heyrt Svartkoppu að nokkru
getið. Á fyrri hluta 16. aldar voru viðsjár
miklar í landinu og það bar meðal annars
til tíðinda að Hannes Eggertsson var
skipaður hirðstjóri í stað Týla nokkurs
Péturssonar. Ekki undi Týli þessum
málalyktum heldur lagðist í víking til ís-
lands, stundaði rán og gripdeildir en hélt
Hannesi föngnum um tveggja vikna
skeið. Þetta var árið 1523. Sumarið eftir
ætlaði Týli að leika sama leikinn en
Hannes safnaði liði, réðst að skipi Týla
og tók hann höndum. Skömmu síðar var
Týli höggvinn enda hafði hann verið
dæmdur réttdræpur vegna þeirrar afleitu
kurteisi sem hann hafði þá auðsýnt hér á
landi. Tæpum tíu árum seinna þurfti
Hannes hirðstjóri svo að bregða sér afs-
íðis á Bessastöðum og átti hann ekki aft-
urkvæmt úr þeirri ferð. Fannst hann
dauður í náðhúsinu. Var haft á orði að
Týli hefði gengið aftur og komið Hannesi
fyrir. Prestinn í Görðum dreymdi altént
draum þessu til staðfestingar en í
draumnum heyrði hann rödd segja:
„Hannes drap Týla. Týli drap Hannes.“
Ekki er vitað hvort Týli hafi enn verið
á stjái um það leyti sem Jón Hreggviðs-
son strauk úr haldi á Bessastöðum 1684
en það sumar flúði fyrsti landfógetinn,
Kristófer Heidemann, einnig húsið með
konu sína og linnti ekki látum fyrr en
vestur á Snæfellsnesi. Barn þeirra hjóna
hafði látist skyndilega í vöggu á Bessa-
stöðum og í sömu svipan slokknað eldar
og öll ljós á staðnum. Þótti þetta illur
fyrirboði þannig að landfógetahjónin
töldu sér ekki vært þarna lengur.
En nú líður óðum að því að
Svartkoppa komi til sögunnar
og þá fyrst í lifanda lífi. Hún hélt til í
kóngsins Kaupmannahöfn, komst þar í
kynni við ungan embættismann, Níels
Fuhrmann, og tók af honum heit um
eiginorð. Það varð hins vegar dráttur á
að Níels efndi heit sitt, hann sigldi án
hennar út til íslands og tók við sýslum
amtmanns. Svartkoppa tók þá þann kost
að klaga Fuhrmann fyrir rétti vegna heit-
rofs. Vann hún málið í undirrétti og
hæstarétti og fékk amtmanninn dæmdan
til að eiga sig en greiða sér sem næmi tvö
hundruð ríkisdölum á ári uns dómnum
hefði verið fullnægt. Amtmaðurinn undi
þessu illa enda nam sektin tveimur þriðju
hlutum árslauna hans. Kvartaði hann oft
við yfirboðara sína í höfuðborg danska
ríkisins yfir málalyktum en var tregur að
ekta kvinnuna.
Þess er svo getið í annálum að fyrir
fardaga árið 1722 hafi Svartkoppa komið
með Hólmsskipi til íslands að finna Níels
sinn. Segir þar að hún hafi talið „að hún
mundi geta mýkt hans geðsmuni en lúð-
urinn vildi ei svo láta, samt veitti hann
henni hús og kost á Bessastöðum, þar til
hún dó þar anno 1724, nálægt
Jónsmessu, úr undarlegum sjúkdómi.
Tvær mæðgur danskar komu og hingað,
hét móðirin Katrín Hólm, ekkja, en dótt-
irin jómfrú Karen Hólm, og voru þær í
meiri kærleikum hjá amtmanni, og hald-
inn elju-þústur með þeim, helzt móður-
inni og jómfrú Schwartzkopf. “
Það var víst ekki fyrr en ári eftir komu
Svartkoppu að jómfrú Karen bættist í
hóp heimilisfólksins á Bessastöðum en á
því ári voru þegar litlir kærleikar með
Svartkoppu og Katrínu Hólm. Vitnaðist
að sú síðarnefnda hefði sóst eftir að kom-
ast í kynni við galdramann sem gæti hrak-
ið þá fyrrnefndu brott. Svartkoppa fékk
samt sæmilegan viðgjörning, hún settist
að í íbúðarhúsinu en amtmaðurinn bjó í
tjaldi úti í túni það sumar meðan verið
var að þilja af svefnhús handa honum í
stofunni. Hann snæddi með henni og
sýndi henni kurteislegt viðmót. Þó var
sýnt að dvöl hennar var honum til hins
mesta ama.
Steininn tók síðan úr eftir að Karen
Hólm steig á land næsta vor. Fljótlega
var Svartkoppu vísað frá borði amt-
s
íðan þetta gerðist
hafa menn þóst sjá konu-
svip bregða fyrir á Bessa-
stöðum enda ekki óal-
gengt að draugasögur
myndist um það fólk sem
fer öfugt ofaní gröfina.
mannsins og orðasennur og áflog kvenn-
anna voru tíðar. Þær hræktu hver á aðra
og ákölluðu með nöfnum eins og skepna,
hóra og mellumóðir. Að hausti var
Svartkoppa farin að óttast um líf sitt og
þóttist hafa fregnað að mönnum hefði
verið boðið fé fyrir að stytta sér aldur.
Hún kenndi líka mikilla veikinda og
fylgdu þeim uppsölur. Lá hún rúmföst
síðustu vikur ævi sinnar og kvaðst sann-
færð um að sér hefði verið byrlað eitur.
Um tíma hafði hún hænu hjá sér í her-
berginu til að smakka á þeim mat sem
henni var borinn en það bar við að hæn-
an verpti undarlegu eggi eftir að hafa
innbyrt slíka máltíð og drapst síðan. Lá
hræið við rúm Svartkoppu þar til hún
hætti sjálf að draga andann nokkrum vik-
um seinna.
Málinu var þó engan veginn lokið.
Næsta sumar skipaði stiftamtmaður tvo
umboðsdómara til að kanna „hvort App-
ollonie Svartzkopf hefði verið forgjört
með eitri,“ eins og Jón prófastur Hall-
dórsson orðaði það í Hirðstjóraannál
stuttu eftir að atburðir gerðust. Stóð
rannsókn í sex vikur og var fjöldi vitna
kvaddur til. Nefnir Jón þær Hólm-mæðg-
ur sérstaklega en auk þeirra heimilisfólk
á Bessastöðum og af bæjum á Álftanesi
og Seltjarnarnesi en einnig Pál Kinch,
arbeiðskarl á Eyrarbakka, sem hafði tal-
að við Svartkoppu skömmu fyrir dauða
hennar og um veturinn vitnað með eiði í
Kaupmannahöfn um svigurmæli hennar
uppá þær mæðgur um sjúkdóm sinn.
Vitnisburðir voru annars mjög sundur-
leitir og þótt margir hafi vitnað þeim
Katrínu og Kareni í óhag voru þær sýkn-
aðar af öðrum dómaranum en hinn hafði
sagt sig úr réttinum skömmu áður. Páll
Kinch var hins vegar straffaður á æru og
peningum fyrir að mæta ekki til réttarins
og varð því raunin sú að arbeiðskarl frá
Eyrarbakka hafði einna mesta angur-
semd af Svartkoppumáli.
Nafn Hólm-mæðgna lifir þó enn á
Bessastöðum, helst fyrir þá sök að þær
gáfu kirkjunni forláta kertastjaka sem
enn eru varðveittir þar. Áhöld eru engu
að síður um hvort gjöfin hafi nægt til að
bjarga sálu þeirra fyrir horn eða þá hvort
þess hafi gerst þörf.
Síðan þetta gerðist hafa menn þóst sjá
konusvip bregða fyrir á Bessastöðum
enda ekki óalgengt að draugasögur
myndist um það fólk sem fer öfugt ofaní
gröfina. í minningum frá æskuárum sín-
um á Bessastöðum upp úr síðustu alda-
mótum getur Guðmundur Thoroddsen
þess að myrkfælni hafi verið töluverð þar
á staðnum. Minnist hann sérstaklega á
gamlan sjónlausan mann, Ólaf Einars-
son, sem trúði staðfastlega á drauga og
hafði meira að segja kveðið einn slíkan
niður á Álftanesinu. Segir hann að það
hafi þótt betra en ekki að einhver væri á
Bessastöðum sem eitthvað kynni fyrir sér
„því að ekki þótti þar alltaf kyrrt um
nætur.“
í sambandi við hana Svartkoppu okkar
er merk frásögn í minningarbroti eftir
Einar H. Kvaran sem hann nefnir Af
Álftanesi. Þar segir frá Jóni Þorbergssyni
sem kom til Bessastaða til þess að setjast
þar að árið 1917. Fyrsta kvöldið í húsinu
er hann einn ásamt tveimur vinnukonum
og biður aðra þeirra að vekja sig klukkan
hálf sjö næsta morgun. Hann vaknar hins
vegar af sjálfsdáðum, sér að klukkan er 6
og liggur nokkra stund kyrr í rúminu.
Gefum nú Einari orðið:
„Pá er barið á herbergisdyrnar. Hon-
um flýgur í hug, að það sé merkilegt,
62 HEIMSMYND