Málfríður - 15.05.1988, Blaðsíða 29

aðferðin byggi á þeirri trú að alltaf sé
hægt að finna samsvarandi orð eða
hugtök á móðurmálinu og hinu er-
lenda máli. Hann bendir á mikilvægi
þess að nemendur geti notað málið
reiprennandi og ósjálfrátt og telur
að sffelld skírskotun til móðurmáls-
ins sé óeðlileg og seinleg leið og geti
hindrað nemandann í að ná nauð-
synlegri leikni í málinu. Hann telur
þó að þýðingaraðferðin geti verið
nytsamleg í vissum tilvikum og þá
einkum til að kanna skilning á texta.
Markmiðið hljóti að vera að nálgast
sem mest þær aðstæður sem börn
læri móðurmál sitt við. Og hér erum
við einmitt komin að þeirri aðferð
sem Otto Jespersen var talsmaður
fyrir og oft er jafnvel við hann
kennd, þ.e. beinu aðferðinni. Jesp-
ersen vill að nemendur læri málið
milliliðalaust og að þeir fái sem flest
tækifæri til að tala það og heyra. í
stað þess að þýða texta skuli nem-
endur lesa hann á hinu erlenda máli.
I þeim tilvikum sem textinn reynist
þeim torskilinn eigi kennarinn að
reyna að útskýra fyrir þeim lykilorð
á málinu eða ef kostur er að sýna
þeim með hlutum eða teikningum til
hvers orðin vísa. Ekki á þó að eyða
ótakmörkuðum tíma í langar orð-
skýringar. Kennari verði að meta
hvenær hann telur skynsamlegt að
útskýra orð á hinu erlenda máli og
hvenær sé æskilegt að gefa þýðingu.
í stað beinnar þýðingar og umfjöll-
unar um formgerðir málsins komi
bundnar og óbundnar æfingar, svo
sem umritunaræfingar, endursagnir,
lýsingar á persónum eða atburðum
o.s.frv. Hvers konar óbundnar æf-
ingar segir Otto Jespersen að séu af
hinu góða, en það skriflega form
sem hann telur þó mesta þörf fyrir
að þjálfa eru bréfaskriftir, sem hann
álítur að nemendur muni hafa mest
not fyrir eftir að skólagöngu lýkur.
Þegar haft er í huga hve mikla
áherslu Otto Jespersen leggur á hið
lifandi mál þarf engan að undra að
hann telur framburðarkennsluna
einn mikilvægasta þátt málanáms-
ins. Árangursríkustu aðferðina til að
kenna framburð telur hann vera að
vinna með hljóðritun og hljóðfræði.
Hljóðritunin þjálfi eyrað og auki
næmi fyrir töluðu orði. Augljóst sé
að ef tungumálakennslan á að ná
yfirlýstu markmiði sínu, þ.e. því að
nemendur geti skilið innfædda og
gert sig skiljanlega, þá verði ekki hjá
því komist að vinna markvisst með
þennan þátt. Reynslan af gömlu að-
ferðunum sé hins vegar að nemend-
ur séu oftast að námi loknu allsendis
ófærir um að skilja innfædda og eigi í
mestu erfiðleikum með að gera sig
skiljanlega því að framburður þeirra
sé svo lélegur. Sjálfur segist hann
hafa náð góðum árangri í að kenna
framburð með því að láta nemendur
sína vinna markvisst með hljóð-
fræði, hljóðritun og „diktat.“ Hann
undrast íhaldssemi kennara og segir
þá gagnrýna aðferðir sínar harka-
lega, jafnvel þó þær aðferðir sem
þeir hafi alltaf notað og noti enn hafi
reynst árangurslitlar. Framburðar-
kennslan eigi að vera sjálfsagður
þáttur í málanáminu allt frá byrjun.
Kennarinn eigi að byrja á því að
kynna fyrir nemendum hljóðkerfið,
hrynjandi málsins og myndunarstað
hljóða. í framhaldi af þessu hefjist
svo vinnan við að tala, líkja eftir og
endurtaka orð til að auka tilfinning-
una fyrir framburðinum.
Hann segir að kennarar verði að
hafa hugrekki til að horfast í augu
við staðreyndir og læra af reynsl-
unni. Þeir verði sífellt að meta hvað
hafi reynst vel og hvað illa og þora
að reyna nýjar leiðir þar sem illa hafi
tekist til. Allt of algengt sé að kenn-
arar forðist nýjungar og gagnrýni allt
það sem nýtt sé, en ríghaldi í það
gamla, jafnvel þó að reynslan gefi
tilefni til hins gagnstæða. Þannig
viðhaldi kennarar úreltum kennslu-
aðferðum og stuðli óbeint að árang-
ursminna skólastarfi.
Jespersen tekur brýnt að auka
menntun kennara. Þeir tímar muni
brátt heyra fortíðinni til þegar menn
hafi talið það boðlegan undirbúning
fyrir tungumálakennslu að hafa tek-
ið próf í lögum eða guðfræði eða
hafa stúderað Tacitus og Platon og
lesið síðan skáldsögur eftir Dickens
og Walter Scott upp á eigin spýtur.
Jespersen segir að ungir og vel
menntaðir kennarar eigi litla mögu-
leika á endurmenntun og Danir
standi langt að baki öðrum þjóðum í
því að styrkja kennara til utanlands-
ferða sem nauðsynlegar séu tungu-
málakennurum. Og að síðustu víkur
Jespersen að launamálum kennara.
Hann segir kjör kennara svo bágbor-
in að þeir þurfi að taka á sig mikla
kennslu til að hafa í sig og á. Þetta
komi að sjálfsögðu niður á gæðum
kennslunnar. En engan þurfi að
undra að kennarar leiti í öryggið, í
gömlu aðferðirnar. Þær reynist þeim
auðveldastar og leiði án mikillar
fyrirhafnar til þess sem flestir hafa
mestan áhuga á, þokkalegrar út-
komu á prófum.
Jespersen,
tungumálakennsla á íslandi
En víkjum nú að stöðu tungu-
málakennslu á íslandi. Þó að liðið sé
hátt í heila öld frá því að Sprogund-
ervisning Otto Jespersens kom út í
Kaupmannahöfn er fullvíst að þeir
draugar, sem hann háði svo hetju-
lega baráttu við, hafa ekki með öllu
verið kveðnir niður.
Er hugsanlegt að þær aðferðir sem
Jespersen var að gagnrýna fyrir
næstum 100 árum lifi enn góðu lífi í
dönskukennslunni og það jafnvel þó
til sé orðið kennsluefni sem byggir á
öðrum hugmyndum? Og hver er ár-
angurinn af margra ára dönsku-
kennslu í grunnskólum og fram-
haldsskólum?
Á undanförnum árum hef ég
starfað nokkuð sem leiðsögumaður.
Það fyrsta sem ég geri eftir að hafa
kynnt mig fyrir hópi danskra ferða-
langa er að uppáleggja þeim að tala
dönsku á Islandi. Reynsla þeirra af
að tala móðurmál sitt hér er alloft sú
að einkanlega unglingar færist und-
an að tala dönsku, en telji sér ekkert
að vanbúnaði ef um sé að ræða að
tala ensku. Ég hef stappað stálinu í
Danina og hvatt þá til að tala hægar
og skýrar og hef meira að segja reynt
að gera þeim ljóst að þrátt fyrir að
unglingarnir hafi lært dönsku í fjölda
ára, þá sé þetta ef til vill í fyrsta
skipti sem þeir standa augliti til aug-
litis við „vaskeægte dansker“ og þurfi
að bjarga sér á dönsku. Með því að
nálgast unglingana með þetta í huga
kemur oft í ljós að unglingarnir skilja
töluvert en eiga afar erfitt með að
tala. Hvernig má það vera þegar
höfð er í huga sú staðreynd að
danska er fyrsta erlenda málið hér á
landi og auk þess náskyld íslensku?
Hér mætti eflaust tína til margar
ástæður svo sem tískusveiflur, ensk-
amerísk áhrif, unglingamenningu
o.s.frv. En mín skoðun er líka sú að
óöryggi unglinganna megi einnig
skýra með tilliti til þeirra kennsluað-
29