Morgunblaðið - 02.12.2021, Blaðsíða 44

44 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 2. DESEMBER 2021
Til hamingju - þú hefur fundið happatöluna!
Farðu inn á mbl.is/happatala, fylltu út upplýsingar um þig og sláðu inn Happatöluna.
Vinningshafar verða dregnir út í þættinum Ísland Vaknar á K100 í fyrramálið.
Að sjálfsögðu hvetjum við þig til að tala þátt á hverjum fimmtudegi, því það er til mikils að vinna.
44
Foreldrar og
starfsfólk leikskóla
eru undir miklu álagi
og viðvarandi streita
er algeng meðal þess-
ara hópa. Sjaldnar er
talað um skaðleg
áhrif þessarar streitu
á börnin sjálf, sem
eru viðkvæm og þurfa
mikla, einstaklings-
miðaða umönnun. Ís-
lenska leikskólakerfið
er komið að þolmörkum og því
þarf samfélagið í heild sinni að
veita foreldrum stuðning til auk-
innar foreldraþátttöku í umönnun
barna sinna en það myndi draga
verulega úr vanda leikskólanna og
geðheilbrigðiskerfisins. James J.
Heckman fékk nóbelsverðlaun árið
2000 fyrir Heckman-kúrfuna, líkan
sem sýnir að fjármunum hins op-
inbera er best varið ef lögð er
áhersla á að standa vörð um lífs-
gæði manneskju allt frá móð-
urkviði og fyrstu æviár hennar, en
með því sparar samfélagið marg-
falt til lengri tíma litið. Því er
mikilvægt að koma í veg fyrir
streitu hjá ungum börnum og höf-
um við bent á ýmsar leiðir til
þess.
Sérfræðingar í geðheilbrigð-
ismálum barna, s.s. Sæunn Kjart-
ansdóttir sálgreinir, telja foreldra
í flestum tilfellum hæfasta til
umönnunar barna sinna. Því vilj-
um við enn frekari lengingu fæð-
ingarorlofs; meðbyr og hvatningu
til þeirra sem hafa
tök á að annast börn
sín meira sjálf; auka
sveigjanleika í starfs-
hlutfalli foreldra og
að sveitarfélög bjóði
sex klukkustunda fría
leikskólavist til að
hvetja til styttri við-
veru barna. Hagfræð-
ingar og fagaðilar
hafa bent á kosti
umönnunargreiðslna
til foreldra sem kjósa
að vinna styttri vinnu-
dag og auka samveru
með ungum börnum sínum. Slíkar
greiðslur hafa verið gagnrýndar
en þeim þyrfti að fylgja mjög öfl-
ugt eftirlit og tengslamat fagaðila
auk öflugrar foreldrafræðslu og
jafnréttisfræðslu fyrir feður til að
stuðla að raunverulegu kynjajafn-
rétti. Félag leikskólakennara hef-
ur útbúið reiknivél til að meta
kostnað sveitafélaga af styttri
dvalartíma barna en kostirnir eru
ótvíræðir og sparnaður gríð-
arlegur.
Þolmörk leikskólastigsins
Helstu álagsþættir leik-
skólastigsins eru að frá árinu
1994, þegar lög um leikskóla voru
samþykkt á Alþingi, hefur leik-
skólastigið vaxið svo hratt að
ómögulegt hefur verið að virða
lögfest skilyrði. Ísland á Evr-
ópumet í lengd dvalartíma leik-
skóla en meðaldvalartími í Evrópu
eru 28. klst. á viku á móti 38 klst.
hér (Eurydice, 2019). Um alda-
mótin var algengast að dvalartími
anleg og sárt að heyra þrástefið
„of mörg börn, í of litlu rými, með
of fáa umönnunaraðila“. Mælingar
á streituhormónum leikskóla-
barna sýna mikinn mun eftir
gæðum leikskóla og því verða
skilyrði að vera góð og í samræmi
við það sem leikskólasamfélagið
hefur kallað eftir áratugum sam-
an.
Leikskólar eru menntastofnun
sem eiga að hlíta sömu skilyrðum
og aðrar menntastofnanir. Mik-
ilvægt er að aðgreina faglegt
starf frá gæslu því það myndi án
efa skila sér í bættum skilyrðum
leikskólakennara og minnka
brottfall til annarra skólastiga
þar sem bjóðast t.d. fleiri og
lengri frí. Umræða um annars
konar úrræði þarf að eiga sér
stað, m.a. til að leysa vanda
þeirra sem vinna vaktavinnu. Við
þurfum að átta okkur á að kerfið
er sprungið og því ekki hægt að
starfa eins og kveðið er á um í að-
alnámskrá leikskóla. Ef við, sem
samfélag, vinnum ekki saman að
því að leysa vandann, munum við
sjá deildum lokað og börn send
oftar heim vegna manneklu. Þetta
mun aðeins fara versnandi og
mun hafa lamandi áhrif á sam-
félagið. Málefnaleg umræða verð-
ur að eiga sér stað meðal allra
hagsmunaaðila; foreldra, atvinnu-
lífsins og stjórnvalda.
Aukin foreldraþátttaka
lausn á vanda leikskólanna
Eftir Önnu Mjöll
Guðmundsdóttur » Grein um vanda
leikskólanna og
hvernig aukin þátttaka
foreldra í umönnun
barna sinna myndi
létta á kerfi sem er
komið að þolmörkum.
Anna Mjöll
Guðmundsdóttir
Höfundur er varaformaður hags-
munafélagsins Fyrstu fimm, þar sem
foreldrar og fagaðilar beita sér fyrir
barn- og fjölskylduvænna samfélagi.
annamj@hi.is
væri hálfur dagur en nú eru 88%
barna með dvalartíma í 8-9 klst.
Þrýstingur á að sífellt yngri börn
séu tekin inn eykst ár frá ári og
styttingu vinnuvikunnar fylgdi
ekkert fjármagn til ráðninga,
þrátt fyrir kröfu um sömu þjón-
ustu og óbreyttan dvalartíma
barna.
Einn alvarlegasti álagsþátturinn
er þó hlutfall leikskólakennara en
aðeins 28% starfsmanna leikskóla
á Íslandi eru leikskólakenn-
aramenntaðir í stað 67% eins og
lög segja til um. Þrátt fyrir að
unnið hafi verið að því að hækka
þetta hlutfall og ýmis atriði, varð-
andi kjarabaráttu leikskólakenn-
ara hafi verið leyst, eru vísbend-
ingar um að starfsskilyrði í
leikskólum séu verri en á öðrum
skólastigum. Leyfisbréf frá 2019/
2020, sem leyfir kennurum að
færa sig á milli skólastiga, hefur
leitt til mikillar tilfærslu leikskóla-
kennara til grunnskólastigsins, en
298 leikskólakennarar hafa farið, á
móti 97 sem komu yfir á leik-
skólastigið. Starfsskilyrði ófag-
lærðra leikskólastarfsmanna eru
þó mun verri og með öllu óásætt-
Fiskeldi almennt og
þar með talið eldi í sjó
skilur eftir sig grunnt
kolefnisfótspor.
Grynnra en þekkist í
margri annarri mat-
vælaframleiðslu. Gríð-
arleg tækifæri eru
handan við hornið við
enn frekari minnkun á
kolefnisspori fiskeld-
isins. Fiskeldið er því
hluti af lausninni á þessu krefjandi
verkefni.
Ingólfur Ásgeirsson, flugstjóri og
forsvarsmaður Icelandic wildlife
fund, er þessu ósammála í grein
sem hann ritaði í Morgunblaðið í
framhaldinu.
Aðstæður skoðaðar út frá
íslenskum forsendum
Kjarni málsins er þessi: Kolefnis-
spor laxeldis í sjó er grunnt, enda
fiskurinn alinn í sjó sem kallar á
litla orkunotkun og hér á landi eru
orkuskipti í fiskeldi þegar hafin.
Fóðurnýting í laxeldi er betri en í
margri annarri matvælaframleiðslu
og með því lægsta sem gerist í
dýraframleiðslu, sem stuðlar að
hinu sama. Fjölmargar erlendar og
alþjóðlegar rannsóknir sýna þessa
niðurstöðu og því hefði vel mátt
láta gott heita. Fisk-
eldismenn vildu hins
vegar fá raunsanna
mynda af stöðunni hér
heima og leituðu til
virts íslensks fyrir-
tækis á sviði umhverf-
ismála, Environice,
með beiðni um að at-
hugun væri gerð á kol-
efnisspori íslensks
fiskeldis.
Niðurstöður í
samræmi við
fjölda erlendra greininga
Þetta skiptir máli. Skilyrði hér á
landi kunna að vera önnur en í út-
löndum og því upplýsandi að fá mat
á stöðu mála hér, miðað við íslensk-
ar aðstæður og forsendur. Svo
ágætt sem það nú er að horfa út
fyrir landsteinana, er mjög mik-
ilvægt að styðjast við íslenskar for-
sendur og raunveruleika þegar
þessi mál eru rædd.
Í hinni stórfróðlegu skýrslu En-
vironice, sem hér hefur verið vitnað
til, getur að líta mjög áhugaverða
töflu sem dregur saman meðaltöl
fjölda erlendra greininga sem gerð-
ar hafa verið á kolefnisspori ein-
stakra matvara. Niðurstöðurnar
eru mjög á hinn sama veg og við
sáum í skýrslu Environice fyrir Ís-
land. Kolefnissporið af laxeldi í sjó
er grunnt og t.d. sambærilegt við
sjálfbæra nýtingu á þorski hér við
land.
Vottað fóður – ábyrg afstaða
Kolefnisspor í laxeldi á að lang-
mestu leyti rætur sínar að rekja til
fóðurframleiðslu. Þar er þess vegna
stærsta verkið að vinna. Í sjávar-
útvegi hefur orðið sú jákvæða þró-
un að æ stærri hluti þess fisks sem
er dreginn að landi fer til mann-
eldis og þar hafa Íslendingar verið
í fararbroddi. Sá hluti fiskafurða
sem fer til annarra nota, svo sem
fóðurgerðar, verður því minni.
Nefna má sem dæmi að fyrir 30 ár-
um voru 90% fóðursins fiskimjöl og
lýsi. Nú er öldin allt önnur og því
leita fóðurframleiðendur annarra
leiða.
En einnig þar þurfa menn að
sýna fyllstu aðgát. Hinir stóru fóð-
urframleiðendur fá vöru sína vott-
aða af alþjóðlega viðurkenndum
vottunaraðilum, eftir ströngum
reglum, til þess að tryggja að um-
hverfisáhrifin verði sem allra
minnst. Þetta á til að mynda við
um notkun á soja í fiskeldisfóðri
sem Ingólfur Ásgeirsson gerði að
umtalsefni. Aðeins lítill hluti soja-
framleiðslunnar í heiminum fer í
fiskeldi, hvað þá laxeldi í sjókvíum.
Langmest fer í aðra fóður-
framleiðslu. Engu að síður er kraf-
ist umhverfisvottunar af sojafram-
leiðslunni sem fer í fiskafóður. Það
er ábyrg afstaða sem endurspeglar
ríka umhverfisvitund, en sýnir líka
hversu fráleitt það er að kalla lax-
eldið til ábyrgðar á því sem mis-
farist hefur vegna aukinnar soja-
framleiðslu.
Betur má ef duga skal
Gríðarleg þróun er í fóðurgerð
fyrir fiskeldi. Þar eru íslenskir vís-
indamenn virkir þátttakendur og
kemur meðal annars fram í nýrri
skýrslu um stöðu og horfur í ís-
lenskum sjávarútvegi og fiskeldi
(maí 2021). Þar er nefnd til sög-
unnar ræktun á skordýrum (her-
mannaflugulirfum) og þörungum
sem hafa mjög hátt hlutfall pró-
teina og góðra fitusýra, og ræktun
próteinríkra örvera. Og enn má
nefna stórt samevrópskt verkefni
sem vísindamenn hjá MATÍS taka
þátt í við að þróa innihaldsefni í
fóður fyrir fisk, með sjálfbærum
og umhverfisvænum hætti.
Sumt er á þróunarstigi en annað
komið lengra. En við blasir að
þetta mun skapa lausnir sem draga
enn úr kolefnisspori fiskeldis í sjó,
sem er þó afar grunnt fyrir.
29% minnkun kolefnisspors í
hráefni til fóðurframleiðslu
Forstjóri Skretting, eins helsta
fóðurframleiðanda í heimi, sagði
nýverið að ekki ætti einvörðungu
að horfa til nýrra lausna, heldur
bæta núverandi framleiðsluaðferðir.
Fyrirtækið hefur þróað aðferðir
sem minnka kolefnissporið í hráefn-
inu sem þeir nota við fóðurvinnsl-
una um 29 prósent frá árinu 2018.
Þetta skiptir mjög miklu máli þar
sem fóðrið veldur langmestu um
kolefnislosun í fiskeldi.
Í þágu náttúrunnar, neyt-
endanna og atvinnulífsins
Lykillinn að því að draga úr kol-
efnislosun er virk þátttaka atvinnu-
lífsins. Kaupendur spyrja í vaxandi
mæli um kolefnisspor vörunnar
ekki síður en verð og atvinnulífið
bregst við með því að gera enn bet-
ur til þess að svara kalli neyt-
endanna. Í þessu felast mikil tæki-
færi fyrir atvinnugrein eins og
laxeldi sem í dag er með grunnt
kolefnisfótspor sem mun minnka
enn í nánustu framtíð.
Eftir Einar K.
Guðfinnsson » Í þessu felast mikil
tækifæri fyrir lax-
eldi sem er með grunnt
kolefnisfótspor sem
mun minnka enn í nán-
ustu framtíð.
Einar K.Guðfinnsson
Höfundur starfar að fiskeldismálum
hjá Samtökum fyrirtækja í sjávar-
útvegi.
Fiskeldið er hluti af lausninni
Ég hef áður talað um símsvara fyr-
irtækja hér, en nú ætla ég aðallega
að tala um símsvara Landsbankans,
því að hann er með eindæmum.
Þessi maður, sem talar inn á hann,
er svo hávær, að maður dauð-
hrekkur við, þegar hann byrjar
ræðu sína. Það er líkt og hann sé að
kalla á Viðeyjarferjuna, sem stödd
er úti í eyjunni, en hann á bryggj-
unni hérna og þarf ekki gjallarhorn,
eins og hann talar hátt. Svo byrjar
þulan um appið, netbankann og
fleira, og þá hefur maður það á til-
finningunni, að hann sé hálfgert að
álasa manni fyrir að hringja í bank-
ann og trufla fólkið þar. Þá kemur
einhver og býður upp á símtal frá
bankanum, sem ég hef þegar bent á
hérna að virki ekki, hvað sem hann
segir. Mér finnst nú, að fólkið í bank-
anum ætti að vita, að það hafa ekki
allir eldri borgarar þessa lands app,
rafræn skilríki, snjalltæki, hvað þá
tölvu. Hvað á það þá að gera annað
en að hringja í bankann, ef maður á
ekki heimangengt? Það á því ekki að
álasa manni fyrir það. Fyrst og
fremst væri það gott, ef maðurinn í
símsvaranum talaði ekki svona
óskaplega hátt í eyrað á manni. Það
er alger óþarfi. Vinsamlegast.
Guðbjörg Snót Jónsdóttir.
Velvakandi Svarað í síma
569-1100 frá kl. 10-12.
Um símsvara
Landsbankans
Nútímavæðing? Er ekki lengur
hægt að hringja í bankann?