Bændablaðið - 26.08.2021, Side 58

Bændablaðið | Fimmtudagur 15. apríl 2021
58 Bændablaðið | Fimmtudagur 26. ágúst 2021 Bændablaðið | Fimmtudagur 26. ágúst 2021
LESENDAGREINAR
Verðmæti eldisleyfa sem eru í eigu útlendinga
Skýrsla starfshóps sjávarútvegs-
og landbúnaðarráðherra um
stefnumótun í fiskeldi sem
gefin var út 23. ágúst 2017 lagði
grunn að eignarhaldi og miklum
fjárhagslegum ávinningi erlendra
fjárfesta og íslenskra leppa þeirra.
Stjórnarformenn Arnarlax
og Fiskeldis Austfjarða voru
þátttakendur í starfshópnum
sem sömdu leikreglurnar sjálfum
sér og sínum til fjárhagslega
ávinnings. Málið fór síðan
í gegnum alla stjórnsýsluna
með litlum breytingum og var
samþykkt á Alþingi Íslendinga
á árinu 2019.
Drifkrafturinn hefur verið
að tryggja sér sem mest af
eldissvæðum fyrir sjókvíaeldi á
laxi, síðan skrá laxeldisfyrirtækin
á erlendan markað og ná mikilli
hækkun í hafi sem fyrst og fremst
liggur í verðmætum eldisleyfa.
Eitthvað hefði verið sagt ef þetta
hefði verið framgangan varðandi
regluverk í kringum íslenska
fiskveiðistjórnunarkerfið.
Áhættumat erfðablöndunar er
notað til að úthluta framleiðslu­
heimildum til laxeldisfyrirtækja
í meirihlutaeigu erlendra
aðila og hefur lítið sem ekkert
með umverfisvernd að gera.
Höfundur hefur skrifaður fjöldi
greina um vankanta áhættumats
erfðablöndunar í Bændablaðinu.
Byggja grunninn
Forráðamenn laxeldisfyrirtækja
í meirihlutaeigu erlendra aðila
fóru offari í að ,,helga sér svæði“.
Arnarlax með um 70.000 tonn í ferli
og Fiskeldi Austfjarða um 55.000
tonn eða um 70% allra eldissvæða
um mitt ár 2016. Samkvæmt því sem
kom fram í stefnumótunarskýrslunni
sem var gefin út á árinu 2017 voru
laxeldisfyrirtækin þá komin í
meirihlutaeigu erlendra aðila. Hér
er um að ræða laxeldisfyrirtækin
Arnarlax, Fiskeldi Austfjarða,
Laxa fiskeldi og Arctic Fish Farm.
Í stefnumótunarskýrslunni voru
lagðar fram hagstæðar tillögur og
hindranir til að tryggja framgang
þessara fyrirtækja.
Úthlutun 2017
Áhættumati erfðablöndunar var
ætlað að hemja uppbyggingu eldis
á frjóum laxi og var á árinu 2017
komið með tillögur um 71.000
tonna framleiðsluheimildir og þar
af 50.000 tonn fyrir Patreksfjörð,
Tálkna fjörð, Arnarfjörð og
Dýra fjörð. Athyglisvert er að
Arnar lax fær allar sínar fyrir­
hug uðu framleiðsluheimildir á
sunnan verðum Vestfjörðum en
stjórnarformaður fyrirtækisins
var annar af fulltrúum
Landssambands fiskeldisstöðva
í stefnumótunarhópnum. Á sama
tíma var lokað fyrir allt eldi í
Ísafjarðardjúpi þrátt fyrir að
reiknilíkan áhættumatsins gæfi
möguleika á nokkurra þúsunda
tonna eldi og þar með var fyrirhugað
laxeldi íslenskra fyrirtækja
slegið út af borðinu. Af hverju
var ekki farin sú leið að úthluta
framleiðsluheimildum á öllum
svæðum á Vestfjörðum þannig að
öll fyrirtækin fengju einhverjar
heimildir? Þetta er sérstaklega
athyglisvert m.t.t. hvernig staðið
var að úthlutun á árinu 2020 eins
og fram kemur hér á eftir.
Að þessu var stefnt
Í fundargerð stefnumótunar hópsins
frá 14.7.2017 kemur vel fram hvert
menn voru að fara: „Ákveðið að
nefndarmenn fái sendar glærur og
áhættumatsskýrslu eftir klukkan 14
þegar hlutabréfamarkaði í Noregi
hefur verið lokað.” Að því er
virðist var búið að ákveða á þessum
tímapunkti, og jafnvel töluvert fyrr,
að hækka verðmæti eldisleyfa í
hafi með að skrá félögin á erlendan
hlutabréfamarkað. Í október 2017
koma áhugaverð frétt í Fréttablaðinu
tæpum tveimur mánuðum eftir að
stefnumótunarskýrslan var gefin
út. Þar kemur fram að Midt­Norsk
Havbruk greiði að lágmarki 965
milljónir fyrir ný hlutabréf í Fiskeldi
Austfjarða en ef fyrirtækið fær leyfi
til aukinnar framleiðslu á næstu
árum gæti kaupverðið hækkað í allt
að 3,9 milljarða króna.
Úthlutun 2020
Það kemur á óvart að strax
árið 2020 leggur áhættumat
erfðablöndunar til um 20%
aukningu framleiðsluheimilda
með að leika sér með forsendur,
sem eru vafasamar eða beinlínis
rangar. Eflaust hefur verið mikill
þrýstingur frá íslenskum leppum
um að framleiðsluheimildir yrðu
auknar enda mikil verðmæti undir
í formi eldisleyfa. Niðurstaðan var
m.a. að Ísafjarðardjúp var opnað
utan við Æðey til eldis á frjóum
laxi. Með þessari ákvörðun í skjóli
áhættumats erfðablöndunar var
aftur barið á íslensku fyrirtæki sem
fyrirhugaði eldi innan við Æðey.
Þessi ákvörðun er óskiljanleg
vegna þess að líkur á að eldislax
gangi í veiðiár úr slysasleppingum
fyrir miðju Ísafjarðardjúpi, þar sem
laxeldisfyrirtæki í meirihlutaeigu
erlendra aðila eru staðsett, eru
svipaðir og í tilfelli slysaslepping
innan við Æðey.
Verðmat á eldisleyfum
Á árinu 2018 var byrjað að benda
á mögulegan ofsagróða af sölu
eldisleyfa í nokkrum íslenskum
fjölmiðlum. Fram kom að verðmæti
eldisleyfa laxeldisfyrirtækja í
meirihlutaeigu erlendra aðila gætu
verið frá u.þ.b. 1,5 til 3 milljónir
króna á hvert tonn. Um það má
deila hvort verðmæti eldisleyfa
séu raunverulega þetta mikil. Í því
sambandi má nefna að Ísland hefur
verið á jaðarsvæði fyrir sjókvíaeldi
á laxi en með væntanlegu hækkandi
sjávarhita verða eldisleyfin
verðmætari. Í greinum mínum í
Morgunblaðinu hefur gróflega
verið áætlað að verðmæti eldisleyfa
Arnarlax væru 1,6 milljónir króna á
tonn og í tilfelli Fiskeldis Austfjarða
um 1,2 milljón króna á tonn.
Höfundur hefur ekki aðgengi að jafn
góðum gögnum og forsvarsmenn
laxeldisfyrirtækjanna og geta þeir
eflaust komið með nákvæmara og
réttara verðmat á eldisleyfunum.
Verðmæti eldisleyfa
Með endurskoðun á áhættumatinu
á árinu 2020 var heimilaður
hámarks lífmassi af frjóum laxi í
sjókvíum aukinn úr 71.000 tonnum
í 106.500 tonn. Nú er búið að veita
leyfi fyrir eldi á frjóum laxi fyrir
um 83.000 tonnum að verðmæti
um 110 milljarða og er þá miðað
við verðmat upp á 1.3 milljónir
króna á hvert tonn. Þrjú fyrirtæki
eru komin langt í umhverfis­
og umsóknarferlinu með um
48.000 tonna heimildir og ef það
gengur eftir geta heildarverðmæti
eldisleyfanna verið um 170
milljarða króna. Gróflega má
áætla að um 90% eldisleyfanna
séu í eigu erlenda aðila.
Eldisleyfi varanleg eign?
Það er þekkt hvernig veiðireynsla
verður að varanlegum kvóta hér
á landi, en sú eign er a.m.k í
eigu innlenda aðila og yfirleitt
þeirra frumkvöðla sem hófu
útgerð eða hafa keypt kvóta á
háu verði. Í tilfelli eldisleyfa er
búið að skapa mikil verðmæti
með því að skrúfa upp verðmat
eldissvæðanna með skráningu á
erlenda hlutabréfamarkaði. Þegar
kemur að endurnýjun á eldisleyfum
eftir 16 ár verður þrýstingur á að um
varanlega eign sé um að ræða eins
og gerst hefur erlendis. Þegar að
þessum tímapunkti er komið geta
þeir sem fyrst komu að borðinu
verið búnir að selja sinn hlut og
taka út mikinn ávinning. Það munu
hluthafar sem eftir eru, hugsanlega
mest íslenskir, benda á og fara fram
á að leyfin fáist aftur ódýr og/eða
verði að varanlegri eign.
Að lokum
Sumir íslenskir leppar og
erlendir fjárfestar hafa innheimt
ávinninginn með sölu hlutabréfa
og jafnvel nú þegar fengið allt
sitt til baka með að selja hluta
bréfanna. Miðað við verðmæti
hlutabréfa laxeldisfyrirtækjanna
á erlendum mörkuðum þá
hafa erlendir fjárfestar lagt
laxeldisfyrirtækjunum til tiltöluleg
litla fjármuni. Erlendir fjárfestar
sem komu að félögunum áður
en þau fóru á hlutabréfamarkað
geta selt hluta bréfanna til að ná
inn öllu því sem lagt hefur verið
í félögin en samt áfram verið
meirihlutaeigendur. Erlendir
fjárfestar hafa nú eignast íslenska
firði (eldisleyfin) án þess að greiða
neitt fyrir það. Það er ekki hægt
að segja annað en þessi flétta
íslenskra leppa og erlendra
fjárfesta sé hrein snilld og ótrúlegt
að slíkt geti gerst á Íslandi. Finnst
ráðamönnum þetta í lagi?
Valdimar Ingi Gunnarsson
Höfundur er sjávarútvegs-
fræðingur og hefur m.a. unnið
við ýmis mál tengd fiskeldi í
rúm þrjátíu ár.
Tafla 1. Heimilaður hámarks lífmassi af eldislaxi í sjókvíum í tonnum,
leyfi sem búið er að úthluta og umsóknir í ferli
Frjóir laxar Ófrjóir laxar Í ferli Samtals
Arnarlax 25.200 14.500 39.700
Fiskeldi Austfjarða 18.500 2.300 17.000 37.800
Arctic Fish Farm 17.800 14.100 31.900
Laxar fiskeldi 16.000 16.000
Háafell 6.800 6.800
Samtals 84.300 2.300 45.600 132.200
Eldisleyfi
Valdimar Ingi Gunnarsson. Laxeldi á Vestfjörðum.
TÓNLIST&MENNING
Upptökur og útgáfa laga sem legið hafa í leyni um árabil
Eftir að hafa legið í leyni í 38
ár gerist sá forvitnilegi atburð-
ur í þessari viku að upptökur
af lögum tónlistarmannsins og
garðyrkjubóndans Guðmundar
Óla Ingimundarsonar, við texta
ljóðskáldsins og fræðimanns-
ins góðkunna, Ragnars Inga
Aðalsteinssonar, koma nú loksins
út á hljómplötu.
Tekin voru upp níu verk
og tónlistin fjölbreytt. Ýmsir
landskunnir tónlistarmenn koma
að plötunni, meðal annars Pálmi
Gunnarsson, bassaleikari og
söngvari, gítarleikararnir Ólafur
„Labbi“ Þórarinsson og Þorsteinn
Magnússon, hljómborðsleikarinn
ásamt útsetjaranum Jón Kjeld
Seljeseth og flautuleikarinn Gísli
Helgason úr Vestmannaeyjum.
Upptökur fóru upphaflega fram í
Stúdíó Glóru árið 1983 undir stjórn
Ólafs „Labba“ Þórarinssonar en
hljóðjöfnun fyrir stafræna miðla var
unninn á þessu ári af syni Labba,
Bassa Ólafssyni.
Gamall draumur
Guðmundur segir
að þrátt fyrir að
honum finnist lögin
og upptökurnar
standast tímans
tönn hafi hann
verið hálf feiminn
við að senda efnið
frá sér. „Útgáfan
er gamall draumur
og kominn tími
til að gefa efnið
út áður en það
verður of seint. Ég hef alltaf verið
hrifinn af ljóðunum hans Ragnars,
samdi lög við nokkur þeirra og hann
samdi einnig ljóð við lögin mín
þannig að þetta er samvinnuverkefni
okkar á milli.“
Garðyrkjubóndi og
tónlistarmaður
Guðmundur er garðyrkjubóndi á
Leyni í Laugardalnum í
Bláskógabyggð og hefur
rekið bú þar frá árinu
1979. „Upphaflega var
ég með hænur og samdi
stundum lög fyrir þær. Því
næst ræktaði ég steinselju
og kál og því næst gúrkur
í gróðurhúsi. Í dag er ég
eingöngu í útiræktun.“
Úr Leyni, kemur út hjá
Zonet útgáfunni, sem sér
um dreifingu tónlistarinnar
í hljómplötuverslanir, sem jafnframt
verður aðgengileg á Spotify. /VH Guðmundur Óli Ingimundarson garðyrkju- og tónlistarmaður.