Sjómannablaðið Víkingur - 01.02.2008, Qupperneq 21

Sjóm­annablaðið Víkingur­ - 21
þróunina. Framþróunin á Íslandi hefur
verið of hæg og því verður varla um
stóriðnað að ræða á næstu árum. Úr þor-
skeldi komu um 1400 tonn árið 2007,
sem er samdráttur frá árinu á undan, en
megin uppistaðan var fiskur úr áfram-
eldi. Nýlegar spár gera ráð fyrir því að
þorskeldi verði ekki stóriðnaður á næstu
árum, framleiðslan verði ríflega 4000
tonn árið 2010.
Nokkur stór sjávarútvegsfyrirtæki á
Íslandi eru stærstu framleiðendur að eld-
isþorski og þó eldið sem slíkt hafi ekki
enn verið arðsamt hefur það jákvæð sam-
legðaráhrif meðfram vinnslu og óstöðugu
framboði á villtum fiski. Mikil þekking
hefur orðið til á eldinu og mörg eld-
istæknileg vandamál verið leyst. Söfnun
á hrygningarfiski er lokið og kynbætur
hafnar. Þekking og geta í þorskeldi er
fyrir hendi en tilfinnanlega vantar fjár-
magn til uppbyggingar. Að sumu leyti
má segja þorskeldið nú í ákveðinni patt-
stöðu því framboð af lífvænlegum seið-
um á viðunandi verði er ekki nægjanlegt
á meðan seiðaframleiðsla er lítil vegna
óvissu um sölu seiða. Þennan vítahring
þarf að rjúfa svo árangur náist og þor-
skeldið öðlist tiltrú.
Seiðaeldið lykilatriði
Lengi býr að fyrstu gerð, ekki síst í
fiskeldi þar sem góð seiði eru lykillinn
að árangri. Á margan hátt eru aðstæður
hér mjög góðar fyrir eldi á hverskonar
ungviði eldisdýra sem þarf að fara fram
á landi. Það á einnig við um eldi þorsk-
seiða sem framkvæma þarf við stýrðar
aðstæður. Að mörgu leyti eru skilyrðin
betri hér en víða í nágrannalöndunum
því hér má víða finna umtalsverða
varmaorku í vatni. Á jarðsögulega yngri
strandsvæðum hefur einnig verið borað
eftir volgum jarðsjó, þar sem selta og hiti
fara að verulegu leyti eftir hversu djúpt
er sótt. Þessi aðgengilega og oft ódýra
orka ætti að geta skapað okkur sam-
keppnisstöðu í seiðaframleiðslu á mörg-
um eldistegundum.
Við okkar umhverfisskilyrði í kvíaeldi
á þorski (og laxi) er gríðarlega mikilvægt
að seiðin sem sett eru út séu burðug,
heilbrigð og fljót að vaxa svo stytta megi
eldistímann í sjó fram að sláturstærð og
minnka jafnframt áhættuna í framleiðsl-
unni. Hingað til höfum við hvergi nærri
nýtt þau tækifæri sem vatnsbúskap-
urinn hér býður upp á né þær aðstæður
sem eru til staðar í mörgum íslenskum
seiðaeldisstöðvum. Aðferðir við eldi á
laxfiskum og mörgum öðrum ferskvatns-
fiskategundum eru vel þekktar. Lirfu- og
seiðaeldi margra sjávarfiskategunda er
oft nokkuð snúnara og nálgast að vera
hátækniiðnaður sem bæði krefst þekk-
ingar og þjálfunar.
Við Íslendingar erum miklir eftirbátar
nágranna okkar í seiðaeldi almennt þó
gleðileg undantekning sé í lúðuseiðaeldi
hjá Fiskey hf á Hjalteyri. Árangur þeirra
byggist á margra ára rannsóknum, þróun
búnaðar og þjálfun starfsfólks. Sama
skýring er á árangri Norðmanna í þorsk-
seiðaeldi, þar sem margir hafa lagt saman
krafta sína en einnig prófað sig áfram
hver á sínum stað. Uppbygging íslensks
þorskseiðaeldis þarf að feta sömu braut
og byggja á þekkingu og þjálfun þar sem
keppikeflið er hagkvæm framleiðsla og
eðlileg verðmyndun á seiðum.
Kjörhiti og framleiðslutími
Eitt megin vandamál fiskeldis er lang-
ur framleiðslutími og mikil fjárbinding
sem felst í uppbyggingu lífmassa í fisk-
eldisstöð. Framleiðslutíminn er háður
vaxtarhraðanum, þar sem vatnshitinn og
fiskstærðin hefur afgerandi áhrif.
Hver fisktegund hefur sitt kjörhitasvið,
sem merkir að við tiltekið hitastig er
vaxtarhraðinn í hámarki. Alla jafna
er kjörhiti tegundarinnar hæstur fyrir
smáseiðið, en fer síðan lækkandi eftir því
sem fiskurinn stækkar.
Fisklirfur og smáseiði hafa mestan
vaxtarhraða allra hryggdýra og því felst
gríðarlegur ávinningur í að skapa þær
aðstæður að vaxtargetan nýtist til fulln-
ustu. Það getur verið snúið og kostnaðar-
samt við breytilegar umhverfisaðstæður
eins og eru á okkar norðlægu slóðum.
Þegar fiskurinn stækkar og lífmassinn
vex verður sífellt kostnaðarsamara að
halda kjöraðstæðum í tönkum á landi
ef aðgengilegt vatn er utan við kjörhita.
Vaxandi lífmassi þarf sífellt meira vatn,
dæling vatns í landtanka kostar orku og
eldisrýmið er dýrt. Það er því samspil
hagfræði (framleiðslukostnaðar) og líf-
fræði sem ræður mestu um hver stærð
fisks er ef flytja þarf hann úr kjörhita í
kaldara vatn í sjókvíum. Sjávarhitinn
fyrir kvíaeldi á þorski hér við land knýr
okkur til að setja stærri seiði í sjó en
nágrannar okkar þurfa að gera, sem hafa
hærri sjávarhita. Hliðrun klaktíma með
ljóslotustýringu og meiri möguleikar á
hámörkun eldisaðstæðna í seiðaeldi á
landi með jarðvarmaorku gefur okkur
hins vegar möguleika á sambærilegum
framleiðslutíma fyrir þorsk af matfisk-
stærð. Stærð fisksins á fyrsta hausti í sjó,
þegar sjávarhiti fer að lækka, hefur afger-
andi áhrif á vöxt fisksins í framhaldinu,
enda kjörhitinn lægri hjá stærri fiski.
Framtíðin er okkar
Það er augljóst að tækifæri til fiskeldis
hérlendis eru mýmörg. Bleikjueldi hefur
burði til að vaxa ennfrekar og dafna auk
þess sem möguleikar á eldi verðmætra
hlýsjávartegunda verða að teljast góðir.
Þótt hér við land séu ekki á allan hátt
kjörskilyrði til matfiskeldis á þorski eða
laxi er knýjandi þörf á að við reynum
að nýta þær aðstæður og auðlindir sem
við höfum. Aukinn kraftur í seiðaeldið
er nauðsynlegur fyrir uppbyggingu mat-
fiskeldis á þorski en ekki má gleyma að
seiði eru einnig söluvara. Orka og hreint
vatn eru nauðsynleg í seiðaeldi flestra
eldistegunda. Hreint vatn er víða af
skornum skammti og orka verður sífellt
verðmætari. Aðgangur að hagkvæmri
varmaorku og hreinu vatni af góðum
gæðum veitir Íslendingum ótvírætt for-
skot í seiðaeldi almennt. Framtíð fiskeld-
is á Íslandi liggur því ekki síst í seiðaeldi
verðmætra tegunda. Möguleikar á slíkri
framleiðslu eru fyrir hendi víða um
landið, þar sem varma og gott vatn er að
finna. Sem dæmi má nefna að Fiskey hf.
á Hjalteyri við Eyjafjörð hefur selt megn-
ið af sínum lúðuseiðum til útlanda, að
hluta á fjarlæga markaði. Því skyldu ekki
vera sambærileg tækifæri til útflutnings
á öðrum eldistegundum, t.d. þorsk- og
laxaseiðum?