Sjómannablaðið Víkingur - 01.02.2008, Blaðsíða 40

ar­lega skuldbundin af sam­ningnum­ og ber­
að fr­am­kvæm­a hann í góðr­i tr­ú. Í 27. gr­.
Vínar­sáttm­álans, sem­ einnig á hé­r­ við, segir­
að br­ot á alþjóðasam­ningi ver­ði ekki r­é­ttlætt
m­eð vísan til landslaga viðkom­andi r­íkis.27
Auk fyrrgreindra þjóðréttarreglna
sem kveða á um bindandi áhrif þjóð-
réttarsamninga, ber orðalag mannrétt-
indasamningsins sjálfs það með sér að
honum sé ætlað að vera skuldbindandi. Í
2. gr. mannréttindasamningsins er kveðið
á um 1) skyldu ríkjanna til að virða og
tryggja borgurum sínum þau réttindi sem
viðurkennd eru í samningnum; 2) skyldu
þeirra til að gera nauðsynlegar ráðstaf-
anir í lögum eða með öðrum hætti til
að tryggja framfylgni hans og 3) skyldu
ríkjanna til að veita raunhæfar úrbætur
til þeirra sem kunna að hafa orðið fyrir
skerðingu á réttindum sínum.
Að lokum má bæta því við um bind-
andi áhrif mannréttindasamningsins,
að breytni íslenskra stjórnvalda gefur
sterklega til kynna að ríkið telji sig
yfirleitt bundið af þeim alþjóðasamn-
ingum sem það er aðili að. Þetta má
t.d. sjá í lagafrumvörpum28 en einnig
er vert að benda á að í málflutningi
sínum fyrir Mannréttindanefndinni
varði ríkið fiskveiðistjórnunarkerf-
ið m.a. með vísan til skuldbindinga
sinna gagnvart Hafréttarsamningnum.
Mannréttindasamningar eru ann-
ars eðlis en samningar á borð við
Hafréttarsamninginn vegna þess að þeir
skapa réttindi fyrir aðila sem eiga ekki
beina aðild að samningunum. Íslenska
ríkið brýtur því ekki gegn beinum hags-
munum annarra aðildarríkja ef það ger-
ist brotlegt við mannréttindasamninga,29
líkt og það myndi e.t.v. gera ef um brot
gegn Hafréttarsamningnum væri að ræða.
Hafréttarsamningurinn, sem var fullgildur
af Alþingi árið 1985,30 hefur þó alls ekki
sterkara gildi en umræddur mannréttinda-
samningur. Það er almennt viðurkennt í
alþjóðasamfélaginu að mannréttindi hafi
gríðarlega sterkt vægi og túlka beri þjóð-
réttarreglur á þann hátt sem samræmist
ákvæðum mannréttindasamninga (en
ekki öfugt) ef hætta er á árekstrum þjóð-
réttarsamninga. Hið sérstaka eðli mann-
réttindasamninga veitir ríkjum því enga
tilslökun við framkvæmd þeirra.
Að framansögðu er óhætt að fullyrða að
Ísland er skuldbundið skv. alþjóðalögum
til að virða og framkvæma mannrétt-
indasamninginn í góðri trú.
Bindandi áhrif álits Mannréttindanefnd
arinnar: Almennt er talið að við túlkun
og framkvæmd þjóðréttarsamninga beri
að virða álit og niðurstöður þar til gerðra
stofnanna. Það eykur einsleitni sem er
nauðsynleg til að tryggja samræmi í fram-
kvæmd meðal aðildarríkja tiltekinna
samninga.31 Sem dæmi um stofnanir af
þessu tagi má nefna Evrópudómstólinn,
Mannréttindadómstól Evrópu, EFTA
landsins vær­u sam­eign þjóðar­innar­ og
aflaheim­ildir­ yr­ðu ekki taldar­ til eigna
handhafa þeir­r­a. Því gæti ekki talist r­é­tt-
lætanlegt til ver­ndar­ nytjastofnunum­, að
helstu auðlind þjóðar­innar­ vær­i br­eytt úr­
alm­annaeign í einkaeign sem­ gengi kaup-
um­ og sölum­. (10.4. m­gr­.)
Niðurstaða Mannréttindanefndarinnar
varð sú, að íslensku lögin um stjórn
fiskveiða brytu í bága við 26.gr. mann-
réttindasamningsins, þar sem ríkið þótti
ekki hafa fært nægileg rök fyrir því að
varanleg einkaheimild afmarkaðs hóps
til nýtingar eða sölu á sameiginlegri eign
þjóðarinnar gæti talist réttlætanleg og
nauðsynleg m.t.t. þess tilgangs sem lögin
ættu að þjóna. (10.4. og 11. mgr.)
Um bein réttaráhrif álitsins
í landsrétti
Í dómum Hæstaréttar er að finna sterka
viðleitni til að túlka íslenskan rétt til sam-
ræmis við þjóðréttarreglur.16 Þetta lög-
skýringarsjónarmið þykir sérstaklega eiga
við þegar ríkið hefur skuldbundið sig til
að haga löggjöfinni til samræmis við rétt-
indi borgaranna, sbr. dóm Hæstaréttar frá
18 maí 1995.17 Þá hefur Hæstiréttur vísað
sérstaklega til mannréttindasamningsins
sem hér um ræðir (Alþjóðasamningsins
um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi).
Í dómi frá 5. mars 1992, taldi Hæstiréttur
að túlka bæri þágildandi 72.gr. stjórn-
arskrárinnar um tjáningarfrelsi18 „með
tilliti til þeirra skuldbindinga um vernd
æru, persónu- og tjáningarfrelsis í alþjóð-
legum mannréttindasáttmálum, sem
íslenska ríkið hefur fullgilt. [Væri] þar að
geta Mannréttindasáttmála Evrópu [...]
og Alþjóðasamnings um borgaraleg og
stjórnmálaleg réttindi.“ 19
Enda þótt Hæstir­é­ttur­ telji sig
skuldbundinn til að skýr­a íslensk lög
til sam­r­æm­is við þjóðar­é­tt, hafa ólög-
festar­ þjóðr­é­ttar­r­eglur­ ekki bein r­é­tt-
ar­áhr­if í íslenskum­ r­é­tti.20 Niður­staða
Mannr­é­ttindanefndar­innar­ er­ t.a.m­.
ekki ógilding á dóm­i Hæstar­é­ttar­
í Vatneyrarmálinu. Í fyr­sta lagi er­
Mannr­é­ttindanefndin ekki dóm­stóll
og þó r­íkið hafi viður­kennt lögbær­ni
hennar­ til að m­eta er­indi fr­á einstakl-
ingum­ er­ hún ekki stofnun sem­ kveður­
upp bindandi dóm­a.21 Í öðr­u lagi hefur­
Mannr­é­ttindanefndin ekki lögsögu til
að m­eta lögm­æti laga gagnvar­t stjór­n-
ar­skr­ánni, heldur­ einungis gagnvar­t þeim­
m­annr­é­ttindasam­ningi sem­ henni er­
ætlað að túlka. Þess ber­ þó að geta að fyr­-
ir­m­ynd jafnr­æðisr­eglu stjór­nar­skr­ár­innar­
er­ sótt til 26. gr­. m­annr­é­ttindasam­nings-
ins sem­ hé­r­ um­ r­æðir­ og í athugasem­dum­
m­eð fr­um­var­pi fr­á 1994 um­ br­eytingar­
á m­annr­é­ttindaákvæðum­ stjór­nar­skr­ár­,
segir­ m­.a: „[J]afnr­æðisr­eglan er­ skýr­lega
or­ðuð í alþjóðlegum­ m­annr­é­ttindasam­n-
ingum­ sem­ Ísland er­ aðili að og er­ því
til eðlilegr­ar­ sam­r­æm­ingar­ að festa hana
í stjór­nar­skr­ána. Þannig er­ hún afdr­átt-
ar­laust or­ðuð í 26.gr­. alþjóðasam­ningsins
um­ bor­gar­aleg og stjór­nm­álaleg r­é­ttindi.“22
Því m­á e.t.v. segja að álit m­annr­é­ttinda-
nefndar­innar­ sé­ í r­aun túlkun viðkom­-
andi ákvæðis stjór­nar­skr­ár­innar­, þótt m­eð
óbeinum­ hætti sé­.
En þrátt fyrir að álitið hafi, strangt til
tekið, ekki bein réttaráhrif í íslenskum
rétti, er fráleitt að telja íslenska ríkið
óbundið af því. Ríkinu ber þvert á móti
þjóðréttarleg skylda til að virða álitið og
fylgja því eftir.
Bindandi áhrif álitsins að
þjóðarétti
Við mat á gildi álitsins þarf að gefa
gaum að tvennu; bindandi áhrifum
mannréttindasamningsins og bindandi
áhrifum álitsins sjálfs.
Bindandi áhrif mannréttindasamn-
ingsins: Þjóðr­é­ttar­r­eglur­ er­u af ým­sum­
toga og bindandi áhr­if þeir­r­a m­isjöfn.
Alþjóðasam­ningar­, sem­ r­íki hafa und-
ir­r­itað og fullgilt, er­u hins vegar­ ekki til
skr­auts. Þjóðr­é­ttar­sam­ningar­ er­u t.a.m­.
þær­ gr­undvallar­r­é­ttar­heim­ildir­ sem­
Alþjóðadóm­stóllinn í Haag styðst við í
dóm­um­ sínum­.23 Þær­ r­eglur­ sem­ gilda um­
þjóðr­é­ttar­sam­ninga er­u að nokkr­u leyti
fr­ábr­ugðnar­ r­eglum­ hins hefðbundna sam­n-
ingar­é­ttar­ en þó er­u m­eginr­eglur­nar­ þær­
söm­u. Í 26. gr­. Vínarsáttmálans um þjóð-
réttarsamninga24 er­ „pacta sunt servanda“
helsta m­eginr­egla sam­ningar­é­ttar­, skr­áð:
Fullgildir alþjóðasamningar eru bindandi
fyrir öll aðildarríki þeirra og þá ber að
framkvæma í góðri trú.25 Þau 160 r­íki sem­
er­u aðilar­ að m­annr­é­ttindasam­ningnum­,26
að Íslandi m­eðtöldu, er­u því þjóðr­é­tt-
40 - Sjóm­annablaðið Víkingur­
Slíkt eignarhald væri
andstætt 1.gr. laganna
sjálfra sem kvæði
á um að nytjastof-
nar landsins væru
sameign þjóðarinnar
og aflaheimildir yrðu
ekki taldar til eigna
handhafa þeirra. Því
gæti ekki talist rét-
tlætanlegt til vern-
dar nytjastofnunum,
að helstu auðlind
þjóðarinnar væri
breytt úr almannaeign
í einkaeign sem gengi
kaupum og sölum.