Mímir - 01.05.1972, Blaðsíða 39

á hár og hrokkinhærður, höfuðmikill og hnakka-
breiður og hálsdigur; ennið ekki hátt, en breitt
og bratt nokkuð; brúnamikill og nefdigur, mó-
eygur og fasteygur, skolbrúnn og skeggjaður
mjög; heldur var hann greppleitur. Ekki var
hann fríður maður kallaður."1 Lýsingin á hári
Þórarins og skeggi skapar andstæður við hár
og skegg séra Guðna. Ef litið er á Charles,
andstæðu Alphonse í sögu Kiellands, kemur
í Ijós, að skegg Charlesar „begynder at gro
strax nedenfore Oinene" og hárið var „stivt og
fliset."2
Andstæðurnar milli þessara tveggja manna
eru einnig sýndar á annan hátt. Þórarinn hætt-
ir að vera prestur, er hann getur það ekki
lengur vegna skoðana sinna, en séra Guðni held-
ur því stöðugt áfram, þótt trúin sé ekki fyrir
hendi. Meðferð þeirra á hestum skapar einnig
andstæður. Séra Guðni fer illa með hesta sína,
en Þórarinn vel.
Einnig lýsir Þorgils mjög breytingum, sem
verða á persónum við ýmsar aðstæður. Þær
roðna, fölna, verða bleikar og augun dökkna.
Sigríður er aðalpersóna sögunnar. Við sjáum
hana allt frá því, að hún er ung stúlka, róman-
tísk og ástsjúk. Sjáum hana breytast í mennt-
aða konu, þrúgaða vegna hins slæma hjónabands,
sem hún anar út í á fölskum forsendum. Hin
frjálsa, eðlilega ást hennar til Þórarins bjargar
henni úr lygasambúðinni, en að lokum veslast
hún upp og deyr. Hún fær ekki staðizt þetta
samfélag, sem hugsar ekki lengra en nær til
vana og viðtekta.
Þórarinn er hinn sterki persónuleiki, ófríður,
en karlmannlegur og sannur í öllu, sem hann
gerir, víðlesinn og átti margt bóka. Hann hafði
verið prestur, en hætti prestskap og verður
bóndi.
✓
Ast hans til Sigríðar hafði kviknað er hann
kenndi henni, sem ungri stúlku, en nú blossar
hún upp á ný. Þau ætla að skapa sér sitt eigið
friðland, lifa í frjálsu sambandi, en það verður
ekki að raunveruleika, þar sem Sigríður deyr.
Séra Guðni er um allt andstæða Þórarins,
fallegur og skemmtilegur, en hræsnari og auk
þess drykkjumaður. Hann var trúlaus, en hræsn-
ar af stólnum, og kvænist Sigríði til að komast
í sveitarþægindin, og arfsvonin hló. Hann hef-
ur allan almenning með sér gegn Sigríði. Lýs-
ing Þorgils á séra Guðna undirstrikar hræsni
þjóðfélagsins og lygi, sem gengur betur að koma
ár sinni fyrir borð en þeim, sem vilja brjótast
út úr sjúkleikanum.
Steinar er trúnaðarmaður og hjálparhella
þeirra Sigríðar og Þórarins. Hann deilir ákaft
á lygina og hræsnina, enda oft málpípa höf-
undarins. Hann er galsafenginn og háðskur, en
undir niðri býr djúp alvara. Málfar hans, blót
og háð gerir hann að hressilegustu persónu
verksins.
Lokaorð.
Við tölum um, að Þorgils gjallandi sé raun-
sæishöfundur, og setjum það í samband við
viðfangsefni hans, að hann „sætter Problemer
under Debat." og gagnrýnir og lýsir samtíð sinni.
Hann er undir sterkum áhrifum fyrirrennara
sinna, bæði hvað snertir viðhorf og stíl, en hin
forna arfleið Islendinga, fornsögurnar, leynir
sér ekki, jafnvel þótt andi þess tíma særi raun-
sæisskáldið Þorgils gjallanda.
Sagan Gamalt og nýtt er samin í upphafi
ferils Þorgils sem rithöfundar og er ekki ein-
kennandi fyrir verk hans. Undirtónn verksins
er ákefð höfundar, jafnvel reiði. Sagan er óður
til frelsisins, þess frelsis, sem náttúran og eðlið
bar okkur til, en jafnframt hörð ádeila á allt
það, sem hindrar okkur að ná þessu frelsi.
Þórður Helgason.
1 Gamalt og nýtt, bls. 26.
2 A. Keielland, Novelletter, Kbh. 1881, bls. 87.
39