Mímir - 01.05.1972, Blaðsíða 28

um bæði hjá Björnstjerne Björnson í Pá guds
veje og hjá Amalie Skram í Constance Ring.
Auk hinna löngu samtala vekur athygli,
hversu tamt Þorgils er að nota eintal sálarinnar
(indre monolog) en það stílbragð hafði mjög
aukið sér fylgi í bókmennmm Norðurlanda á
seinni hluta 19. aldarinnar og varð algengt í
norskum bókmennmm á ámnum 1880—’90.
Menn eru ekki á eitt sáttir um skilgreiningu á
eintali sálarinnar, og vilja sumir einskorða það
við 1. persónu. Staffan Björck telur það of
þröngt og tengir það einnig 3■ persónu.
Þorgils notar eintal sálarinnar í 1. pers.:
„ „Ljómandi las Þórarinn vel söguna — bara
hann hefði ekki farið með hana — annars
hefði ég lokið við hana í nótt." '<:l og „ „Ég elska
hann ekki heldur,--------ekki eins og ég finn
að ég get elskað, — — ég var barn, — —
barn, 19 ára,------samt var ég það, — ekkert
barn lengur, — — getur allt lagast? — —
Astin, hún kemur líklega ekki." "2 Einnig notar
Þorgils eintal sálarinnar í 3. pers.: „— Við
þetta var ekki verandi. Hvað átti hún að gera?
Búa við þetta. Það var lifandi dauði. Fara heim
til föður síns? — Omögulegt. •— Fara. — Hvert
átti hún að fara? — Og barnið, — blessað
aumingja barnið. — Allt umtalið, ef hún skildi
við prestinn.. ,"3
Notkun eintals sálarinnar veldur því, að höf-
undur hverfur í skugga persónanna, en lesand-
inn nálgast verkið milliliðalaust. Aður hafði
hugsunum persónanna verið lýst í beinni og
óbeinni ræðu.
Fyrir daga raunsæisstefnunnar var algengt, að
höfundur stæði í mjög nánu sambandi við les-
andann og talaði einatt í 1. pers. við hann og
gæfi skýringar á ýmsu, sem fram kom í verk-
inu. Þetta breytist með raunsæisbókmenntunum.
Það fyrsta, sem hverfur, er eintal höfundar við
lesandann, en eftir sem áður stendur hann ein-
att utan við söguna og gefur skýringar og at-
hugasemdir, og er það e. t. v. vegna eðlis stefn-
unnar.
Á þessu stigi þróunarinnar er sagan Gamalt
og nýtt. Höfundur talar ekki í 1. pers. við les-
andann, en samt er nálægð hans augljós sem
stýranda sögunnar, t. d. segir hann á einum
stað: „Aður var sagt, að það væru liðin tvö
ár hjónabandsins . ,"4 Víða gefur hann einnig
skýringar og athugasemdir frá eigin brjósti —
er sem hann missi sjónar af verkinu og renni
út úr því. Eftirtektarvert er það, að þetta verður
einkum, er höfundur vill koma ádeilu sinni á
framfæri: „Hann hafði ótakmarkað lánstraust;
því fyrst er nú það, að prestum verður vana-
lega vel til með lán.. ,"5 einnig: „Hann var
álitinn besti prestur, og þó hann tæki sér í
staupinu við öll tækifæri, þá loðir sá breiskleiki
oft við þessa góðu presta; mýmargir álíta líka,
að það eigi að umbera þeim meira en öðrum
mönnum.. "6
Upphaf sögunnar sýnir einnig vel, hversu
Þorgils er nátengdur raunsæisstefnunni. Sú tækni
að hefja sögur, sem hefur verið kölluð „In
medias res" var mjög algeng í bókmenntum
þess tíma. Höfundur leiðir lesandann beint inn
í atburðarásina, oft samtöl, en síðar meir er
venjulega litið til baka til að sjá aðdraganda
atburðarásarinnar. Þannig hefst Gamalt og nýtt
— á brúðkaupi þeirra Sigríðar og Guðna — á
ræðu prestsins, en síðar skýrir höfundur frá
aðdragandanum.
Þorgils virðist mér nota náttúrulýsingar á
sama hátt og Björnstjerne Björnson, sem skrif-
ar 1857:
„ „Naturen har da intet andet Sprog end det
Mennesket giver den, (og) kan fölgelig heller
ikke som gjengivet opfattes uden gjennem et
Medium. Dette Medium er de Menneskers
iStemning og Forhold, som netop er paa
Scenen." "7
I Gamalt og nýtt er þessi náttúmlýsing:
„Séra Guðni og Þórarinn urðu samferða úr
1 Gamalt og nýtt, bls. 46.
2 Gamalt og nýtt, bls. 33.
3 Gamalt og nýtt, bls. 60.
4 Gamalt og nýtt, bls. 37.
5 Gamalt og nýtt, bls. 27.
6 Gamalt og nýtt, bls. 28.
7 Willy Dahl, Stil og struktur, bls. 63.