Helgarpósturinn - 02.04.1987, Blaðsíða 35

Helgarpósturinn - 02.04.1987, Blaðsíða 35
MÁL OG MENNING Bölv og ragn (3) : í síðasta þætti rakti ég sagnir, sem merka „biðja bölbæna; nota blótsyrði". Eg sleppti þó úr nokkrum sögnum, sem fela ekki aðeins ! sér athöfnina „að blóta", heldur einnig aðferðina, hvernig blótað er. Þar á ég við sagnir eins og tvinna, þrinna, flétta, hnýta og krossbölva, sem allar merkja ,,að hreyta úr sér mörgum blótsyrðum í senn". Það er ekki ætlun mín með þessum þáttum að kenna fólki að blóta. Þess vegna skýri ég ekki þessar aðferðir nánar. Þó skal ég játa, að mér finnst skemmtilegra að heyra hressilega bölvað á íslenzku en hlýða á máttvana ensk blótsyrði. Við eigum til fjölskrúðugt val blótsyrða í íslenzku, svo að við þurfum ekki að leita til annarra í þeim efnum. Langsamlega flest íslenzk blótsyrði tengjast annaðhvort kvala- staðnum (samkvæmt kristinni trú) eða djöflinum. Af fyrri flokknum eru helvíti (hevíti), horn- _,,.^ grýti og samrunaorðið .*#$$&•££: helgrýti. Orðið Niður- kot (Gamli í Niðurkoti), sem Svavar Sigmunds- son minnist á í Sam- heitaorðabók sinni, er ekki notað sem blóts- yrði, að því er ég bezt veit. Orðið bévítis gæti bent til, að til hafi verið orðið bévíti um kvala- staðinn, en ég finn það ekki í orðabókum. Orðin helvíti og him- inríki (nú himnaríkt) koma fyrir í kvæðum, sem ort eru skömmu eftir 1000, og hafa vafa- laust borizt hingað með kristninni. f andlátsvísu Hallfreðar vandræða- skálds segir: veitk, at vœtki of sýtik... nema hrœðumk helvíti, þ.e. ég veit, að ég óttast ekkert, nema hvað ég hræðist helvíti. Sá galli er þó á, að vísan er ekki í aðal- handriti sögunnar (Möðruvallabók). En í sjálfu sér skiptir þetta ekki máli, því að í vísu eftir Sighvat, sem ort er um það bil 20 árum síð- ar (1027) segir, að sér- hver maður, sem tekur gull til höfuðs konungi sínum, eigi vísan sama- stað t svörtu helvíti (ÍF XXVII, 295). Mestur hluti kristilegs orðaforða í íslenzku er fenginn úr þremur mál- um: fornensku, forn- saxnesku og latínu. Með allmiklu öryggi má segja, að orðið helvíti hafi borizt hingað úr fornensku. í því máli var notað orðið hellewite um refsingu og kvalir, en einnig um dauðraríkið. Fornsaxneska orðið helliwiti var ekki haft um dauðraríkið, heldur merkti „heljarkvöl, heljarrefsing". Fornenskan er þannig líklegra veitimál. Orð eins og helvíti eru ekki kölluð tökuorð, heldur tökuþýðingar, en það merkir, að einstakir orðhlutar séu þýddir með samsvarandi orðum (orðein- ingum, myndunum) í tökumálinu. Lítið hefur verið rannsakað, hvernig blótsyrði eru notuð. Það er raunar engin furða, því að heimildir eru erfiðar, þar sem blótsyrði eru lítið notuð í bókmáli. Rannsókn talmálsins kostar að jafnaði miklu meiri vinnu. Ég mun þó hér á eftir greina frá því, hvernig orðið helvíti er notað sem blótsyrði. Heimildir eru úr ýmsum áttum, en að verulegu leyti styðst ég við eigin kunnáttu í notkun blótsyrða. Orðið heivíti er notað sem naf norð með ýmsum sðgnum, aðallega í forsetningarlið (íhelvíti, til helvítis). Mjög er það algengt með sögn- inni fara, t.d. fari það í helvíti, farðu til helvítis. Ef menn tvinna, þrinna, krossbölva, hnýta eða flétta, skjóta þeir gjarna lýsingarorði inn á undan orðinu helvíti. T.d. er algengt að segja fariþað íhurðar- laust helvíti. En í staðinn fyrir hurðarlaust má setja grœngolandi, heita, heitasta, heitsteikt, logandi, sjóðbullandi, sótsvarta, sótsvart- asta. Einnig er hægt að setja tvö (eða fleiri) lýsingarorð framan við helvíti, t.d. grœngolandi, hurðarlaust helvíti. Ekki kannast ég við, að sambandið farðu til helvítis sé lengt með því að skjóta lýsingarorði framan við helvíti. Hins vegar eru liðfelld sambönd algeng, þ.e. orð- inu helvíti er sleppt og lýsingarorð eitt notað, t.d., fari það í kolað, fariþað íkollótt, fariþað ílogandi o.s.frv. Þá er einnig títt orðasam- bandið hvernig íhelvítinu (gaztu verið svona vitlaus)? Einnig er orðið Í&ííkmm, helvíti títt í upphróp- ^^^^^SKsH^i unarsetningum, t.d. hvert þó í heitasta hel- víti og í eins konar ávarpi, helvítið þitt, eða frásögn, helvítið hann Jón, sbr. vísupartinn: hœðir mig á hnöllum trés/helvítið hann Jó- hannes. Margt af því tæi, sem nú hef ir verið rakið, hef- ir Svavar Sigmundsson í Samheitaorðabók sinni, en hann tilgreinir líka farðu í horngrýti, farðu í hólakot, farðu nú hoppandi í hœrusekk og farðu norður og niður. Ég rek ekki upp- runa þessara orðasam- banda, en vil þó geta þess, að síðasta orða- sambandið, farðu norð- ur og niður, virðist eiga rætur í heiðnum hug- myndum um Hel. Svo segir í Snorra Eddu: En hon sagði, at Baldr hafðiþar riðit um Gjall- arbrú: en niðr ok norðr liggr Helvegr (SnE I, 178, Hafniæ 1848). '" Eignarfallið af helvíti, þ.e. helvítis, er notað sem lýsingarorð, t.d. helvítis asnifnn). Sama gildir um eignarfallið af horngrýti, þ.e. horn- grýtis, t.d. horngrýtis þrjóturinn. Þá er einnig samrunamyndin horn- vítis notuð á sama hátt, t.d. hornvítis kerlingin. Sama er að segja um helgrýtis, t.d. helgrýtis amlóðinn. Og enn má nefna benvítis, sem ég get eicki skýrt, og bévítis, sem virðist vera samruni úr béaður og víti, t.d. bénvítis fiflið, bévítis flónið. Enn ber að geta þess, að orðið helvíti er notað sem atviksorð með lýsingarorðum og atviksorðum. Dæmi um hið fyrra er hann erhelvíti góður, en um hið síðara þetta er helvíti asnalega oröað. Hins minnist ég ekki, að helvíti sé notað sem atviksorð með sögnum. Orðið horngrýti, sem nokkuð hefir verið rætt um hér að framan, er torskýrt. Horngrýti merkir einnig „eggjagrjót". Guðmundur Finn- bogason (sbr. Skírni 1927,57) ýjar að því, að bölbænir, þar sem notað er horngrýti, séu upprunalega þær, „að menn lentu í eggjagrjótsurð- ir, lentu í ófærum, eða þá að þeir yrðu urðaðir utan garðs". Benda má á, að djöfulHnn og hans árar voru taldir hornóttir. Gæti verið, að horngrýti væri hugsað sem urð (grýttur staður) hinna hornóttu djöfla? Ég veit það ekki. HVAÐ ÆTLAR ÞÚ AÐ GERA UM HELGINA? ÁGÚST ATLASON TÓNLISTARMAÐUR Ja, á laugardagskvöldið œtla ég að spila með Ríó á Akranesi en á föstudags- kvóldið hef ég hugsaö mér að taka því bara rólega. Nú, ég veit ekki meira, jú, á sunnudagskvöldið er ferm- ingarveisla. Petta er svona það sem ég œtla að gera í grófum dráttum, ég fer ekk- ert að fara útí það í smá- atriðum, er það? STJÖRNUSPA HELGINA 3.-5. APRÍL HRUTURINN (21/3-20/41 Forðastu endilega altt pukur og undirferli á föstudag. Slfkt getur skapað ótrúlegustu vandamál. Og þér getur hefnst fyrir að endurtaka kjaftasögur, sem þú hefur heyrt. Það verður kannski Iftið úr laugardeginum, þar sem þú kannt að byrja á mörgu án þess að Ijúka þvl. Á sunnudag gætir þú lent upp é kant við einhvern Ifjölskyldunni, sem ekki er hrifinn af uppátækjum þlnum, en varastu að gefa loforð sem þú getur ekki staðið við. NAUTIÐ (2 4 2i/5i Vertu n ú svolltið vandlátur á félaga, þvl þeir sem virðast einlægir gætu stolið frá þér hugmyndum og gert að sfn- um. Þú þarft að sýna mikla útsjónarsemi við að komast eða fá það sem þú ætlar þér. Það er líka tlmi kominn til þess að ákveðin persóna gerist hreinskilin og hætti að láta eins og þú sért ósanngjarn I kröfum þlnum. Ættingi eöa vinur reynir að skipta sér af einkamálum, sem honum koma hreint ekkert við. Láttu hann fá það óþvegið. TVIBURARNIRí22/S-2i/6> Tími hreinskilni er genginn I garð og nauðsynlegt er orðið að hreinsa andrúmsloftið. Enginn, ekki einu sinni ástvinur þinn, á rétt á því að ákveða hvernig, hvenær og hvar þú lætur tilfmningar þlnar I Ijós. En einhverjar breytingar virðast óumfl ýjanlegar. Innst inni ertu búinn að taka ákvörðun um hverju þarf að breyta, en þú verður að fara varlega vegna þess að aðrir eru ósammála þér. Gakktu úr skugga um að þú hafir fólk ekki fyrir rangri sök. KRABBINN (22/6-20/7) Láttu Ktið fara fyrir þér og athöf num þfnum á föstudag. Þaö kann góðri lukku að stýra. Á laugardag ættirðu að foröast Iftt fgrundaðar framkvæmdir og þann dag gæti sektarkennd eða efasemdir af einhverjum toga valdið streitu. Léttu lund þlna með þvf að hreyfa þig úr stað eða hafa samband við starfsfélaga. Ekki treysta á stuðning ástvina á sunnudag. Þeir geta reynst óútreiknanlegir — jafnvel undirförulir. LJÓNIÐ (21/7-23/8) I vikulokin nennirðu ekki að velta þér upp úr sjálfselsku og ósanngirni annarrar persónu varðandi fjármálasam- skipti. Á laugardag eykst þér bjartsýni varðandi eitthvað sem snertir vinnuna, þó svo ekki verði gengið frá neinu fyrr en á þriðjudag. Líkamlegir kvillar fara þar að auki skánandi. Þú verður aö kanna nákvæmlega öll smáatriði, þótt þú þolir yfirleitt ekki smámunasemi og sért mjög ör- látur aö eðlisfari. MEYJAN (24/8-23/9) Jafnvel gamalgróin tilfinningasambönd geta verið erf- ið þessa dagana en þú hefur að öllum líkindum ekki gefið umkvörtunum mikinn gaum. Núna neyðist þú hins vegar til þess að horfast I augu við aðstæöur I fjölskyldunni. Taktu ekki mark á neinu nema þaö sé fyllilega rökstutt. Tfmi er kominn til þess að krefjast trygginga þegar fjármál eru annars vegar. VOGIN (24/9 22/101 Á föstudag muntu njóta alls, sem þú tekur þér fyrir hendur (þeim tilgangi að basta sjálfan þig á einhvern hátt. Það er hins vegar ekki ólfklegt að þú finnir til andlegrar streitu. Laugardagurinn er tilvalinn til þess að bjóða heim fólki og þú ættir að Igrunda vel allar hugmyndir, sem skjóta upp kollinum. Athugaðu llka, aö þú ert aðnjótandi meiri ástar en þig grunar. Þú neyðist til að vanrækja fjöl- skylduna á hvfldardaginn og jafnvel aö svíkja loforð. Maki eða samhýlisaðili veldur þér Ifka vonbrigðum daginn þann. SPORÐDREKINN (23/10-22/11) Farðu varlega með peninga á föstudaginn og gættu að því, að stuttar ferðir geta reynst af ar kostnaðarsamar þeg- ar á allt er litið. Þetta á einnig við um laugardaginn, en það er annars mun betri dagur og þá verða ástvinir samvinnu- þýðir og móttækilegir fyrir hugmyndum þlnum. Þú átt þess vegna auðveldara með að tjá tílfinningar þlnar. Á sunnudag skaltu hins vegar varast að reyna aö komast undan skyldustörfum og ekki vera of óútreiknanlegur. BOGMAÐURINN (23/11-21/12) Það kann að vera ónotalegt að vinna með fólki sem maður hvorki treystir né viröir, en þetta er ekki rétti tlminn til þess að gera eitthvað f málinu. Þú ættir heldur að leggja til atlögu við þá, sem hafa að undanförnu farið undan I flæmingi eða verið erfiðir á heimavelli eða Itengslum við . fjármál. Þessa dagana er það hlutverk þitt að vera þolin- móður og skilningsrlkur við ákveðinn ástvin, sem á lerfið- leikum. Sú samúð og hjálpsemi á eftir að skila sér aftur. STEINGEITIN (22/12-21/1) Ef þú ert ekki vel frfskur, ættirðu alveg endilega að halda þig heima á föstudag. Og mundu hvílfk tfmaeyðsla það er að hlusta á kjaftasögur. Á laugardag færðu ef til vill fréttir, sem setja þig út af laginu, og það gæti reynst sær- andi að uppgötva að einhver var ekki trausts eða ástúðar þinnar verður. Sunnudagurinn verður Ifklega litlu betri, því þá kemur upp misskilningur á milli þfn og nákomins aðila. VATNSBERINN 122 1-19/2) Þú ert að öllum líkindum I nokkurs konar biðstööu núna, en fljótlega muntu sjá aö þú neyðist til að endur- skipuleggja bæði persónuleg mál og fjármál. Það verður kannski sárt, en þú hefur ekkert um að velja. Þér finnst þú vanmetinn, enda ekki búinn að uppgðtva að nýtt tfmabil er gengið f garð og það ert þú sjálf ur sem hef ur öll tromp á hendi. Haltu samt áfram að fara varlega í fjármálum og láttu ekki trufla frama þinn (vinnunni. FISKARNIR (20 ? 0/3) Þér hef ur eflst sjálfstraust nyverið, enda ekki vanþörf á. Nú er rétti tlminn til þess að kippa f jármalunum I lag, eftir þvf sem hægt er, og þú mátt ekki lengur líða afskiptasemi annarra af þessum málaflokki. Þú veröur að sýna meiri sparsemi og ættir ekki að ana út (nein kaup í stórum stfl f náinni framtfð. Þér er hætt við að fara „yfir" á ávísana- heftinu, ef þú gætir ekki að þér. HELGARPÓSTURJNN- 35

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.