Morgunblaðið - 07.11.1971, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 07.11.1971, Blaðsíða 14
14 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. NÓVEMBER 1971 """V «íí#^ >".¦-->¦ *-.•?'*is.>-<%. '- r*^4 Afburða stjórnmála- maður eða kynóður harðstjóri? Rithö£unduim þeim, er leggja drögin að sjónvarpsleikrituim og kvdkmyndum í Bretlandi verður eeði tiðgenigið á íiund Hinriks 8. og ráðgjafa hans. Skemrnst er að mtnnasit myndarinnar „A Man for all Seasons" um þá Thomas More og Hinrik 8. og sjónvarps- þáttanna um Hinrik og eiginkon ur hans sex, sem sjónvarpið hér er að Hjúka sýningum á, í kjölfar þeírra kemur kviikmynd um saima efni með Keith MieheU í að- alWutverki, sem unnið er að um þessar mundir. En engan þarf að undra hversu vinsaalt yrkisefni Tuidortíminn er. Þetta var um- hfeypingasöm sitjórnmálatíð — endurreisnin í aHgleymingi og síð ustiu stoðir miðalidaskipulagsins að hrunl komnar. Hinrik sjálf- ur er svo margslunginn og lit- skrúðugur persónuleiki, örlaga- vaWur svo miargra samtiðar- manna sinna, að ósjáLfrátt ögr- ar hann og hvetur rithöfunda tM. að kafa I skapgerð sina, bresti og breyzkleika og skoða ævi sina og feril í því itjósi. Sama ma segja um ráð- gjatfa hans — Wbisey, More, CromweU og Cranmer — allt eru þetta raenn, sem gnæfa upp úr meðaLmennskunni. AHit fram tiil þessa dags hef- ur Hinrik 8. verið umdeildur koraungur og stjörnirnálaleiðtogi, og einíkuim hefur hann geymzt í vitund ataennings fyrir frægð sína að endemuim. Kynóður harð sitjóri og böðull — konungurinn sieim átti eiginkonurnar sex, og Hét aflSffa tvœr þeirra; sem ruddi andstæðingiuim sínum samvizku- laiust úr vegi; sagði skiMð við pSfadóimxnin tH að fuHnægja hoMlegri fýsn tH hirðmeyjar drottningar sinnar, og loks kon lungurinn sem lézt úr sárasott. Er nokkur tfíurða þó að hann hafi orðið mönnum hneykslunar- hela? Álitið hefur þó smám saman breytzt eftir því sem fleiri mynd lum hefur verið brugðið upp af honum og hann skoðaður frá iflieiri hMðuim. 1 ijos kemur, að hann hiefur skíiið eftir stærri spor í sögu Englands og Evrópu en ftestir aðrir hans likar. Þvi er Þá borið við að atvikin hafi verið honum hagstæð. Ráðstaf- anir þær, siem hann framkvæmdi til að svaHa eigingirni sinni og metorðagirnd, hafi komið heím og saman við þarfir Landsins og vilLJa þjóðartanar. Eins er sagt, að hann haffi verið lánsamur með ráðgjatfa sína, og þeim berl að þakka það sem vel sé um valda- íáma hans. En sagði ekki Kennedy heitinn forseti, að nokkuð mætti þekkja og mæila hæfhi leiðtogans á þeim mönn- uim, er hann umgengist og veldi sér til ráðuneytis. Ef svo er, haía fáir komizt með tærn- ar, þar sem Hinrik 8, hafði hæl- ana. Að öMu atbuguðu virðist bví koma í Ijós, að Hinrik 8. hafi verið bráðgáfaður og skarp- skyggn stjórnimáJamaður og ráð- stafanlr hans mótuðu að veru- tegu leyti framþróun Englands í sltórvelIidL Hinrlk 8. fæddisit 1491 í Greenwich, næsbelzti sonur Hinriks 7., er var fyrsti konung- ur EngjLands af Tudorætit. Hin- rlk 7. var athugull og útsjónar- samiur stjómandi. Með rögg- samri og góðri innanilandssitjórn reisiti hann England úr rústum Rosastríðsins og græddi sárin af vðkltwn borgarastyrjaldarinnar. Hann hélt sig utan við allan Styrjaldarrekstur en sneri sér óskiptur að því að tryggja stoðu sína og eftirkomenda heima fyrir. Hann styrkti völd konungs veruiega, og gerði aðai- inn og þingið að þægum undir- sátum. Hinrik 8. tók við völdum ár- ið 1509 við Lát föður sins — 18 ára að aldri. Hann var þá óvenjulegt glœsimenni. Er- lendur ferðamaður lýsti honum á þessum árum sem „fríðasla ungmenni, er ég hef augum lit- ið" og siðabótarmaðurinn Eras- mus lýsti honum sem „glaðlynd- um snifflngi". Hinrik 8. var prýðiiega menntaður, góður málamaður og mikill iþróttamað- ur — stundaði reiðar og veiðar af kappi. Þá var hann o,g unniandi hljómlistar -— hafði jafnan 5 kring um sig við hirðina flokk Mjóðfæraleikara. SJálfur lék hann af ágætum á þrjú hljóð- færi — Lútu, harpsikord og Hinrik 8. — nokkrum árum yngrri. "11! Teikning af Cromwell eftir Hans Holbein yngri. Samtimamynd af Cranmer eftir óþekktan málara. orgei. Loks unni hann ljóðum og orti sj'álfur með dágóðum ár- angrí. Lofsönigurinn „O Lord, the creator of aH things" hefur geymzt fram á þennan dag og 'ljóð hans birtast enn í ýmsum söfnum úrvalsiljóða. Þannig hljóðar eitt þeirra, sem hann yrkir til einnar konu sinnar og verður að teijast örlagagletta með hliðsjón af afdrifum þeirra: As holly groweth green And never changeth hue So I am, ever hath been Unto my iady true; As the holly groweth green With ivy all alone, When glowers cannot be seen And green wood leaves be gone. Now unto my iady Promise to her I make From all other only to her I me betafce. Adieu, mine own lady, Adieu, my special, Who hath my heart truly Be sure, and ever shail! Ekki vitum við hvort þetta ljóð er ort til Katrínar af Ara- goniu, en hana gekk Hinrik fyrst að eiga og var lengst kvæntur. Hún var ekki ætluð honum í fyrstu, heidur átti hún Artúr eldri bróður hans, sem erfa átti ríkið. En hann lézt skömmu eftir bruðkaupið, og nú var úr vöndu að ráða fyrir Hinrik 7. Katrin var dóttir Ferdinands Spánarkonungs, og fylgdi henni mikiii heimanmund- ur. En úr því að Artúr tók upp á því að hverfa yfir landamær- in svo skyndilega; vildi Ferdin- and fá heimanmundinn endur- greiddan. Hinrik 7. bar gott skynbragð á gildi peninga, og vildi ógjarnan verða af sjóðn- um. Hann mun því um tíma hafa hugleitt að ganga sjálfur að eiga Katrínu unz hann eygði þá lausn að gera hana að drottn- ingu Hinriks, sonar síns. Fyrstu árin eftir lát föður sins leitaði Hinrik 8. mjög ráða hjá konu sinni. Átti hún stærsta þáttinn i því að móta með Hinriki fjand- samiega afstöðu til Frakklands, og gerðist hann svarinn banda- maður tengdaföður síns í þeim efnum. Varð úr að England og Spánn ákváðu að ráðast í sam- einingu inn i Suður-Frakkland. En þegar á hóiminn kom létu hersveitir Ferdinands ekki sjá sig og Englendingar biðu mik- inn ósigur. Þessari niður- lægingu gleymdi Hnirik aldrei, og Katrín varð öldungis áhrifa- Laus á gang þjóðmála í Engiandi. Upp frá þéssu ieitaði Hinrik stöðugt meira á náðir Thomas Wolsey, kardínála, sem varð nú áhrifaniesti maður landsins að konungi einum undanskildum. Strax og Wolsey hafði fengið sæmilega frjálsar hendur tók hann til við að útfæra firekar hina fjandsamiegu afstöðu til Frakklands, sem lyktaði með því að til átaka kom nalaegt Calais við franskar hersveitir. Englendingar fAru með algjöran sigur af hólmi, og England end- urheimti æruna. Lúðvik 12. sá sig tilneyddan að setjast við samningaborð með Englending- um og undirskrifa friðar- sáttmála. En staðan breytt- ist fljótlega við valdatöku Frans 1. í Frakklandi. Hann reyndist fljótLega mikill bardaga maður og sigursaeH með afbrigð um. Skyggði hann algjörlega á dáðir Hinriks, hinum síðar- nefnda til mikillar armæðu. Hann lagði allt sitt traust á að Wolsey mundi firra hann frek- ari leiðindum af framgangi Frans 1. og koma stórveldunum Þessa mynd málaði Hans Holbein yngri af Hinriki 8. árið 1535, og svo sem sjá má er hóglifið þá þegar farið að segja til sín. á meginlandinu í skilning um, að England væri orðið veldi sem taka yrði tillit til. Wolsey brast honum ekki, og árið 1518 tókst honum að koma á friði i Evrópu eftir miklar hræringar. Um þetta leyti tóku aðr- ar áhyggjur að sækja mjög á Hinrik. Hann þráði ekkert heit- ara en að eignast son til að erfa rífcið. Katrín hafði alið honum Marlu, en önnur bðrn hennar höfðu fíeðzt andvana eða dóu skömmu eftir fæðingu. Hinrik var að verða úrkula vonar, þeg- ar hann kynntist önnu BoLeyn. Hann varð yfir sig ástfanginn af henni, gerði hana að ástkonu sinni og ákvað síðar að skil'ja við Katrinu til að geta gengið að eiga Önnu. Hann lagði málið fyrir Wolsey, sem sýndi strax mikinn áhuga á skHnaðarhugleiðingum konungs, og ákvað að kippa mal unum í liðinn. Þessi ákvðrðun varð honum afdrifarík. EkM nóg með að hún yrði honum að falli, heldur leiddi hún þróun Englands inn á nýjar brautir. 1 þessu saimbandi ber að hafa tvennt í huga. Wolsey vissi ein- ungis um fyrirætlun konungs að skilja við Katrinu en ekki að hann hefði í huga að kvænast Önnu BoLeyn. Að vísu vissi hann aHt um samband þeirra, en gerði ráð fyrir að konungur fengi fljótt leið á henni. 1 öðru lagi hugð- ist hann bæta sambúðina við Frakkland, og áhrifarfkasta leið in til þess var að láta konung ganga að eiga franska prins- essu. Næðu löndin samkomulagi um þetta, mundu FrakkLand og England — i ljósi þessa nýja sambands — eiga auðvelt með að knýja páfa til að veita Hinriki skiinað. Síðar átti Hin- rik að ganga að eiga frönsku prineessuna, og friður og vin- átta miHi EngLands og Frakk- lands voru tryggð. Wolsey vanmat ítök Önnu og hina áhrifamiklu vini hennar. Von bráðar rann það upp fyrir honum, að Hinrik ætlaði sér að ganga að eiga önnu, þannig að ekkert yrði úr friðarumleitun- um hans við Frakka. Hann varð þó að framfylgja fyrri ákvörð- un sinni að ná skHnaði fyrir konung, ef hann áttl að halda hylli hans. Urslitavaldið í þeim i efnum var í höndum páfa, og j Wolsey vissi að hann hafði eng- j an áhúga á því að hraða þess-, um málum. Katrin var náskyld Karli 5. Spánarkeisara, og slík ráðstöfun hefði leitt reiði keisar- ans yfir páfa og veldi hans. Páfi gerði þó út sendimanninn tH að kanna jarðveginn asamt Wolsey. För hans bar engan árangur og nú fór heldur en ekki að halla undan fæti fyrir Wolsey. Vinir önnu BoLeyn drógu ekki af sér að grafa undan trausti konunigs á kardínála sínum. Það tókst endanlega með friðarsáttmála Frakkakonungs og Spánarkeis- ara í Cambrai 1529. Þeir jöfn- uðu út deHur sínar án nokkurs tlUits tH skoðana enska kardí- nálans. Þá var ljóst að Wolsey hafði misst öU sín Itök og áhrif í utanríkismálum. Hann var sett ur af, en lézt er hann var á leið í Tower, sakaður um iandráð Áður höfðu aUar eignir hans verið dæmdar af honum. Um það bil ári fyrir andlát hans eða árið 1529 hafði Anna Bol- eyn náð fyrsta marki sínu — sæti drottningarinnar við hirðina. Hún mátti þó bíða enn um sinn eftir drottningartitlin um. Thomas More varð eftirmaður Wolseys sem ríkiskanslari. Hann var allt önnur manngerð — hugsjónamaður, friðunnandi og mannvinur. Enginn gat sak- að hann um mútuþægni eða anti að embættismistferli. Hann hafði í huga að beita áhrifum sínum til að gera háleita hugmynda- fræði sína og Erasmus að stjórn málalegri staðreynd. En hugsjón ir hans fengu engan hljómgrunn á þessum tíma. Honum var fljót- lega ýtt tH hliðar af nýjum straumum og nýjum mönn- um, sem voru fúsir tH að fórna sannfæringu sinni fyrir hylli

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.