Morgunblaðið - 12.12.1976, Page 16

16
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 12. DESEMBER 1976
JÓHANN HJÁLMARSSON skrifar um bækur — VALTÝR PÉTURSSON skrifar um myndlist
bóka
Jóhannes Helgi:
GJAFIR ERU YÐUR GEFN-
AR.
Formáli eftir Kristján
Karlsson.
Almenna bókafélagið 1976.
ÞAÐ sem einkennir skrif
Jóhannesar Helga öðru fremur
er afdráttarlaus hreinskilni.
Þegar hann berst fyrir ein-
hverjum málstað eða gpgn ein-
hverju sem honum þykir. órétt-
látt er hann allur í því striði.
Hálfvelgju þekkir hann ekki.
Það er engin furða þótt finna
megi í verkum slíks höfundar
margt stundlegt, háð stað og
tíma. En um leið eru skrifin
heimild um það sem við höfum
lifað. Jóhannes Helgi er skarp-
ur penni, ágætlega ritfær
greinahöfundur, og orð hans
verða þyngri á metunum vegna
þess að þau eru sprottin af lif-
andi áhuga. Það er rétt sem
Kristján Karlsson segir í for-
mála að Jóhannes tali „ýmist
beint til andstæðingsins eða
lesandans af hita og tilfihn-
ingu, svo að það er aldrei
pappirsbragð að máli hans“.
Greinasafn Jóhannesar Helga
hefst á Tveir hausar til tungls-
ins svari við grein eftir Jónas
Árnason í Þjóðviljanum 1957
þar sem Jónas þóttist afgreiða
hina ungu skáldakynslóð með
fullyrðingu um að hún hirti
ekki um alþýðu landsins.
Ósmekklegast við þessa grein
Jónasar sem er annars full af
rangfærslum er að hann upp-
hefur sjálfan sig á kostnað
félaga sinna í rithöfundastétt,
en margir þeirra höfðu aftur á
móti fagnað bókum Jónasar.
Svar Jóhannesar Helga er eftir-
minnileg rassskelling.
Hins vegar er smáletraður
formáli greinarinnar sem skrif-
aður hefur verið lesendum
bókarinnar til glöggvunar þess
eðlis að ekki verður hjá komist
að leiðrétta hann. Jóhannes
skrifar: „Sagan sem ekki þótti
aldæla og Jónas Árnason taldi
til marks um getuleysi ungu
skáldakynslóðarinnar, sagan
um hausinn sem fór til tungls-
ins, var frumsmíð Ólafs Jóns-
sonar, síðar bókrýnis. Sögurnar
urðu skiljanlega ekki fleiri.
Jónas hafði þannig rétt fyrir
sér að þvi er varðar téðan Ólaf.
„Ef flett er upp í Stefni, tíma-
riti um þjóðmál og menningar-
mál, 3. h. 1955, kemur í Ijós að
Ólafur hefur unnið verðlaun í
smásagnakeppni ritsins, tiu
daga dvöl i Lundúnum eða
Paris. Verðlaunasaga hans.
Perlan, hafið og stjörnurnar, er
birt i sama hefti myndskreytt
af Kristinu Þorkelsdóttur.
Þetta er alls ekki svo vitlaus
saga, enda dómendur smá
sagnakeppninnar sem völdu
sögu Ólafs úr tugum smásagna
sem bárust kunnir smekkmenn.
Ritsjórar Stefnis voru þá Gunn-
ar G. Schram, Matthías
Johannessen og Þorsteinn
Thorarensen, en til liðs við sig
fengu þeir Andrés Björnsson
til að kveða upp dóminn.
I annarra Þjóðviljagrein,
Vegna ritdóms (1959), kemur
fram athyglisverð skoðun sem
að minnsta kosti sumir ritdóm-
arar og rithöfundar ættu að
hugleiða Jóhannes bendir
réttilega á að „sá tónn sem
hæfir ádeiluskrifum, þar sem
vörnum verður við komið, á
ekki heima i ritdómum". Þetta
gildir að sjálfsögðu um nýjan
skáldskap, enda er Jóhannes að
verja frumsmið ungs skálds.
Mér eru þessar greinar minnis-
Samfélag
og manna
Hagalin segir i ævisögu sinni
Bokmenntlr
eftir JÓHANN
HJÁLMARSSON
stæðar, ritdeilan við Jónas
Árnason og Vegna ritdóms. Hitt
er svo annað mál að ekki ber að
erfa það við menn þótt þeim
massýnist. Pólitískt ofstæki er
að vísu alltaf hvimleitt, bæði
frá vinstri og hægri þótt bak-
tjaldamakkið sé enn verra, en
mönnum getur orðið á i mess-
Jóhannes Helgi
unni, ekki síst þeim sem temja
sér prédikunartóninn. Ég get
heldur ekki betur séð en
Jóhannes sé að mælast tal sátta
að einhverju leyti í eftirmála
þegar hann skrifar: „Ég hef
verið heppinn með óvini. Þeir
eru engin dauðyfli. Heift sem
til manns leggur, sprottin :f
annarlegum hvötum, er mikill
orkugjafi . Maður verður að
vanda val óvana sinna engu
siður en vina, að svo miklu leyti
sem valið er :' valdi manns“.
Mönnum mun ef til vill þykja
svona eftir á að nokkrir óvinir
Jóhannesar Helga, bókrýnirinn
og fleiri fái of mikið rúm
íGjafir eru yður gefnar. En
þeirrar gerðar er Jóhannes
Helgi að hann sést stundum
ekki fyrar í sókn sinni og vörn,
en að eðlisfari er hann dreng-
skaparmaður.
I greinum Jóhannesar Helga
um launamál rithöfunda er
víða þungur tónn, enda talað af
eigin reynslu. Ég nefni
greinarnar Þjóðin hætti að vera
sníkjudýr á rithöfund-
um(1967), Bók er bíó (1975)
Bók er milljón (1975) ogBók er
vara (1975). Félagar
Jóhannesar eru býst ég við
þakklátir honum fyrir þessar
greinar og margar aðrar um
kjör rithöfunda, en sjálfur
hefur hann liklega ekki upp-
skorið annað en tortryggna á
„æðri stöðum" fyrar ádrepur
sínar. Við lestur greinasafns
Jóhannesar kom mér í hug að
það sem Gumundur Glslason
Ekki fæddur í gær um íslenskt
vanmat og tómlæti. Hagalín
gerði sér það snemma ljóst að
rithöfundar þurfa að fá vinnu-
frið og hann fæst ekki nema
þeir njóti launa fyrir störf sin
eins og annað fólk. Þeir
Jóhannes og Hagalín eru báðir
Vestfirðingar af sægarpakyni,
náfrændur samkvæmt
kynningu og viðtali Jónasar
Guðmundssonar sem fylgir
greinasafninu. Tvö önnur
viðtöl við Jóhannes eru einnig
birt í Gjafir eru yður gefnar og
eru höfundar þeirra Matthías
Johannessen og Birgir Sigurðs-
son.
I viðtali Matthiasar, Paradis
af skít grasi og grjóti (1957),
sem mér er jafn minnisstætt og
það hefði birst i Morgunblaðinu
í gær, segir Jóhannes um stefn-
una í skáldsagnagerð okkar:
„Ég veit ekkert ömurlegra en
þegar menn tapa sinum eigin
tón og þúsund litlir karlar út
um allar jarðir eru að bisa við
að apa nokkra risa“. Þetta er
Jóhannesi líkt, enda er honum
manna ljósast að „heimurinn
breytist og maðurinn með“.
Skáldsagnagerðin eins og aðrar
listir þarf endurnýjunar við, en
það sem er upprunalegt i fari
höfundarins má ekki gleymast,
verða undir. Jóhannes hefur
samið skáldsögur þar sem
mikið skap hans hefur komið
fram og notið sín og m.a. á þann
hátt verið trúr sjálfum sér.
Samt held ég að ákaflyndi hans,
heitur og óragur hugur fái best
útrás í blaðagreinum. Um það
er Gjafir eru yður gefnar til
vitnis.
Jóhannes Helgi tók á sínum
tíma saman merkilega bók um
Jón Engilberts: Hús málarans
(1961). Listamannseðli Jóns
Engilberts skildi Jóhannes
manna best. Minningarorð um
Jón sem birt eru á Gjafir eru
yður gefnar er stór mynd af
skapmiklum listamanni i smáu
þjóðfélagi, raunverulegum
kjörum hans og baráttu,
skiljanlegri beiskju. 1 skemmti-
legri grein, Afi á rauð, (1967)
er líka minnst á Jóri og sagt:
„Hann talar við hvern mann án
tillits til þess sem hann vill
heyra og segir það hátt“. I
þessari grein eru lika kostuleg-
ar myndir af Kristjáni Karls-
syni, Ragnari Jónssyni, Ingi-
mar Erlendi Sigurðssyni, Gunn-
ari S. Magnússyni og fleirum.
Jóhannes er ekki einugis
ádeilumaður, heldur gerir hann
töluvert til að skemmta les-
endum sinum og tekst það vel.
Kóngur flotans (1957) er
hressileg grein um sjómannalif.
Þar er m.a. lýst gömlum togur-
um sem búið er að leggja og
bíða þess að verða höggnir. í
kvöldhúminu minna þeir á
„drungalega kastala í gömlu
ævintýri“. Minningargreinar
Jóhannesar og nokkrar smá-
greinar sanna hve Jóhannes á
auðvelt með að komast að
kjarna máls. Það er vandmeð-
farin Iist, en sumum eiginleg,
að visu fáum.
Enginn skyldi halda því fram
að Jóhannesi Helga bregðist
rökvisi þegar honum er i mun
að leiða lesandann í sannleika.
Gjafir eru yður gefnar hefði að
minu viti átt að vera stærri bók
þvi að margar greinar eftir
Jóhannes sem enn em I fersku
minni verða útundan, fá ekki
að fljóta með. Á greinasafnið
mun engu að siður verða litið
sem heimild um afdrifarika
tíma, samfélag bóka og manna.
Gallerí
Solon
Islandus
HÓPUR af ungu listafólki
hefur tekið höndum saman
og opnað í Aðalstraeti 8 gall-
erí, sem það nefnir sólon
Islandus. Þetta er snyrtilegt
og viðkunnanlegt gallerí.
Húsnæðið hentar vel, og hér
á árum var þarna til húsa
kaffihús, ér margir listamenn
stunduðu á sínum tíma, svo-
Myndllst
eftir VALTÝ
PÉTURSSON
nefndur Adlon Bar. Það er
því nokkur hefð í að lista-
menn séu viðloðandi stað-
inn.
Ef lengra er farið aftur í
tímann, þá mun Sigurður
Breiðfjörð hafa látist þarna á
þessu svæði og þar mun
einnig Jónas Hallgrímsson
hafa verið til húsa í eina tíð,
en það er önnur saga.
Það er samvinnufyrirtæki
sem að þessu framtaki stend-
ur, og sannarlega eiga að-
standendur þessa galleris lof
skilið fyrir að hressa svo
skemmtilega upp á gamla
miðbæinn. En það er sannar-
léga þörf á slíku! Það var
einnig tímabært orðið, að
gallerí með menningarsniði
risi upp hér í borg, og það er
tillaga mín í sambandi við
þetta fyrirtæki, að því verði á
einn eða annan hátt gert
kleift að lifa frjálslega.
Borgaryfirvöld gætu vel hygl-
að þessu fyrirtæki smávegis,
þótt ekki væri nema til að
vega upp á móti svokölluðu
hallærisplani, sem er hinum
megin götu. Ég fagna tilvist
þessa gallerís af fleiri en
einni ástæðu, og allar ættu
að vera augljósar
Gallerí Sólon íslandus er
skemmtilegt nafn, og Sölvi
heitinn Helgason má vel við
una, að vera í þessum félags-
skap. Fyrsta verkefni þessa
fyrirtækis er samsýning á
verkum aðstandenda þess.
Þar kennir margra grasa.
Málverk samklippur, teikn-
ingar, skúlptúr, keramík,
textill, vefnaður og vatnslita-
myndir. Öllu er þessu vel
fyrir komið, og hvergi of
hlaðið eða þrengt að verkum.
Þetta er fjörleg og fáguð sýn-
ing, sem er hópnum til sóma
í heild. Þvi má sannarlega
segja , að hér sé farið mjög
skemmtilega á stað, og svo
verður framtíðin að skera úr
um, hvernig til tekst með
áframhald. Hér eru miklir
möguleikar, sem ekki hvað
síst eru í sambandi við
staðarval gallerísins, það
gæti ekki verið betra að mín-
um dómi og næsti leikur er
borgarbúa sjálfra: Að líta þar
inn.
Ekki vissi ég það áður, að
Aðalsteinn Ingólfsson, list-
fræðingur, væri að fást við
höggmyndir. Hann hefur áð-
ur gefið út Ijóðabók, en
þarna á þessari sýningu á
hann þrjá skúlptúra, gerða i
járn. Lagleg verk að minum
dómi, blanda af súrrealisma
og abstrakt formi. Gunnar
Örn á þarna nokkuð misjöfn
verk, sem gefa til kynna, að
um breytingu sé að ræða í
myndlist hans. Kolbrún
Björgúlfsdóttir sýnir kera-
míksskálar, mjög þokkaleg-
ar. Kristján Kristjánsson á
þarna nokkrar samklippur,
sem eru gott dæmi um hæfi-
leika hans. Leifur Breiðfjörð
kemur á óvart með teikn-
ingar, sem eru ólikar þvi,
sem ég hef séð frá hendi
Leifs áður og nokkuð þungar
á köflum. Magnús Kjartans-
son er sjálfum sér samkvæm-
ur og virðist heldur kaldari í
lit þarna en á nýafstaðinni
sýningu hans á Kjarvalsstöð-
um. Steinunn Bergsteins-
dóttir sýnir fjórar kisumyndir,
meinlaus verk. Sigurður
Örlygsson á þarna ef til vill
bestu verkin. Þrjár myndir
undir gleri eru það besta sem
ég hef séð eftir Sigurð, og
Framhald á bls. 27