Morgunblaðið - 12.11.1978, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 12.11.1978, Blaðsíða 12
60 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 12. NOVEMBER 1978 Nr. 9 Hamilton Sterkt sambandsveldi niun um- fram nokkuð annaö stuðla að frelsi og friði meðal ríkjanna þar sem það verður þröskuldur í vegi flokkadrátta og uppreisna innan- lands. Það er ómögulegt að lesa sögu smálýðvelda Grikklands og ítalíu án þess að fyllast hryllingi og viðbjóði vegna vitfirringarinn- ar sem stóðugt greip þau og vegna byltinganna sem ollu því að þau sveifluðust stöðugt milli öfga harðstjórnar og stjórnleysis. Ef þar ríkti stundum logn var það aðeins skammvinnt hlé á undan ofsafengnu ofviðri sem hlaut að fylgja á eftir. Ef tímabil velsældar ber fyrir aufíu okkar skoðum við það með nokkrum trega þar sem við vitum að yfir þetta bjarta sögusvið muni brátt skella óveð- ursöldur uppreisna og heiftúðugra flokkadrátta. Ef geislar hinnar æðstu göfgi skína um stund í gegnum þetta myrkviðri og hrífa okkur í hverfulli dýrð, þá áminna þeir okkur jafnframt um að harma að lestir stjórnarfarsins skuli viliuieiða og saurga þá björtu hæfileika og háu gáfur sem menn bera svo oft lof á þessi gæfusömu lönd fyrir að hafa alið. Formælendur valdstjórnar hafa í ringulreiðinni sem óprýðir sögu þessara lýðvelda leitað raka gegn Iýðveldislegri stjórnarskipan en jafnframt gegn grundvallarreglum lýðfrelsis. Þeir hafa úthrópað alla frjálsa stjórn sem ósamrýmanlega reglufestu í samfélagi og hafa í meinfýsni hæðst að vinum frelsis- ins og liðsmönnum þeirra. Til allrar hamingju eru nokkur dýrleg dæmi þess að mikiir þjóðfélagsvef- ir ofnir í uppistöðu frelsisins hafi staðið órofnir um aldir og afsann- að niðurstöður þessara drungalegu villuraka. Og éf{ treysti því að Ameríka niuni reynast breið og traust undirstaða annarra þjóð- virkja, engu síður stórkostlegra, sem verði jafn óbrotgjarnir minn- isvarðar um villur þeirra. En því er ekki að neita að þessar lýsingar á lýðveldisstjórn eru réttar myndir ríkjanna sem sógu- menn beina sjónum sínum að. Ef reynst hefði óklerft að finna fyrirmyndir fyrir fullkomnara þjóðskipulagi hefðu upplýstir vinir frelsisins orðið að hverfa frá málstað slíkra stjórnskipanar þar sem hann væri óverjandi. En stjórnvísindin hafa eflst nvjög eins og flest önnur vísindi. Áhrifamátt- ur ýmissa lögmála, sem áður var lítt þekktu.r eða óþekktur með öllu, er nú velkunnur. Reglubundin dreifing valds, aðskildar stofnanir, mótvægi einnar stofnunar við aðra og eftirlit þeirra hverrar með annarri að lögum; dómstólaskipan þar sem dómendur halda störfum sínum eins lengi og þeir rækja þau; seta lýðkjörinna fulltrúa á löggjafarþingum; allt eru þetta nýjungar — ávóxtur sem þroskast hefur til fullkomnunar á seinustu tímum. Þetta eru leiðir sem liggja að kostum lýðveldisstjórnar en sneiða hjá löstum hennar. Ég mun leitast við að bæta einu nýstárlegu atriði við þessa skrá um það sem bætt getur alþýðu- stjórn þjó'" .nála: ég á hér við víðáttu þess landsvæðis sem slík stjórn nær til, hvort heldur um er að ræða stærð einstaks ríkis eða samruna fleiri smærri ríkja í eitt bandalag. Það er hið síðara sem skiptir máli í þessari umræðu. En það er jafnframt nytsamlegt að athuga áhrif þessa lögmáls sé því beitt í einu ríki og verður það gert síðar. Það er í raun ekki ný hugmynd að ríkjabandalög séu hentug til þess að kveða niður flokkadrætti og varðveita frið á heimaslóðum engu síður en til þess að auka mátt ríkjanna og öryggi gagnvart öðr- um. Menn hafa hagnýtt sér þessa hugmynd í ýmsum löndum og á ýmsum tímum og höfundar, sem mests lofs njóta fyrir stjórnmála- skoðanir sínar, hafa lagt blessun sína yfir hana. Andstæðingar stjórnarskrártillögunnar hafa af mikilli elju birt og boðað þá athugasemd Montesquieu að nauð- syn sé að lýðveldisstjórn taki til lítils landsvæðis. En þeir virðast ekki gera sér grein fyrir ummæl- um þessa ágæta manns í öðrum hluta verka hans, n'é heldur sinna afleiðingum lögmálsins sem þeir játa svo auðmjúkir. Þegar Montesquieu mælir með því að lýðveldi skuli vera lítil hefur hann í huga minni land- svæði en flest Ríki okkar. Það er ekki með nokkru móti hægt að bera -saman stærð Virginiu, Massachusetts, Pennsylvaniu, Nevv York, Norður-Karolínu eða Georg- iu og stærð ríkjanna sem lýsing hans á við og hann hafði til fvrirmyndar í rókfærslum sínum. Því er það að ef við teljum orð hans í þessum efnum mælikvarða sannleikans þá neyðumst við annaðhvort til þess að leita þegar í stað í friðarhöfn konungsveldis eða til þess að skipta okkur í óteljanlegan fjölda örsmárra, öf- undsjúkra, stríðandi, rótlausra samfélaga, sem væru aumkunar- verðar gróðrarstíur óendanlegs ósamlyndis og aum tilefni al- mennrar vorkunnar eða fyrirlitn- ingar. Sumir þeir sem andsnúnir eru stjórnarskrártillögunni virð- ast gera sér grein fyrír þessum vandkvæðum og hafa jafnvel gerst svo djarfir að ýja að því að æskilegt væri að skipta stærri ríkjunum. Svo bergnumin stefna, svo örvæntingarfull úrræði, mundi fjölga mjög smáembættum og kynni því að falla vel að skoðunum þeirra manna.sem ekki hafa hæfni til að flytja mál sitt út fyrir þröngan hring persónulegra undir- mála, en þau gætu aldrei fleytt fram ágæti og gæfu amerísku þjóðarinnar. Eins og áður var nefnt verður lögmálið sjálft skoðað síðar. Hér mun nægja að nefna að samkvæmt skilningi höfundarins sem mest var vitnað til, þá mælir lögmálið aðeins svo fyrir að draga skuli úr stærð stærri meðlimaríkja sam- bandsveldisins, en það mælir alls ekki gegn því að þau séu öll sameinuð undir einni bandalags- stjórn. En það er eínmitt þessi spurning sem við höfum nú tilefni til að ræða. Því fer víðs fjarri að tillögur Montesquiens mæli gegn almennu sambandsveldi ríkjanna, hann fjallar meira að segja skýrt og greinilega um bandalagslýðveldi sem leið til þess að stækka það svið sem lýðveldisstjórn getur spannað og til þess að sameina kosti konungsvelda og lýðvelda. „Það er mjög líklegt (segir hann) að mennirnir hefðu um langan aldur ævinlega neyðst til að lúta stjórn einhvers cins manns. hefðu þeir ekki mótað stjórnskipun sem hefur alla kosti lýðveldis á heimaslóðum og jafn- framt allan styrk konungsveldis gagnvart umheiminum. Ég á hér við bandalagslýðveldi." „Þessi stjórnskipan felst í því að nokkur smærri ríki gera með sér sáttmála um að gerast meðlimir í einu stóru ríki sem þau hyggjast mynda. Þetta er eins konar hópur samfélaga sem myndar nýtt sam- félag, sem getur vaxið ef nýir meðlimjr bætast í hópinn þar til þau efTast svo að þau geti veitt hinu sameinaða samfélagi öryggi." „Þess konar lýðveldi getur varist erlendum öflum og búið að sínu án nokkurrar innlendrar hrörnunar. Þessi tegund þjóðskipanar hamlar gegn ýmiss konar óhagræði." „Reyni eitt meðlimaríkjanna að hrifsa til sín æðstu áhrif, er ekki hægt að vænta þess að það hafi jöfn áhrif og völd í öllum ríkjum bandalagsins. Hefði það of mikil áhrif í einu ríkjanna vekti það ugg í hinum. Legði það hluta ríkjanna undir sig mundu ríkin sem enn væru frjáls, stefna gegn þeim herjum sem óháðir voru ríkjunum sem undirokuð voru og vinna bug á því áður en það væri tryggt í sessi." „Verði almenn uppreisn í einu bandalagsríkjanna, geta hin unnið bug á henni. Spillist stjórnarfar í einum hluta bandalagsins geta hinir heilhrigðu hlutar leiðrétt misferlið. Ríkið tortímist að hluta en stendur ósnortið að hluta; þótt bandalagið kunni að slitna geta meðlimaríkin haldið fullveldi sínu." „Þar sem þessi stjórn er gerð úr minni lýðveldum nýtur hún velferðarinnar sem einkennir þau, og vegna samneytisins nýtur hún gagnvart umheiminum allra kosta stórra konungsvelda." Ég hef talið rétt að vitna svo ítarlega til þessara athyglisverðu málsgreina, vegna þess að í þeim eru skýrt saman dregin helstu rökin til stuðnings Sambandsveld- inu, og þær hljóta jafnframt að leiðrétta rangar hugmyndir sem misnotkun annarra hluta verksins var ætlað að vekja. Jafnframt eru þær nátengdar næsta viðfangsefni þessarar greinar, en það er að sýna hvernig Sambandsveldið mun stuðla að því að setja niður innlenda flokkadrætti og uppreisnir. Gerður hefur verið greinarmun- ur sem er fremur hárfínn en raunhæfur, á bandalagi og samsteypu meðal Ríkjanna. Megineinkenni hins fyrra er sagt vera að áhrif þess ná til meðlima- ríkjanna sem heilda án þess að ná til þegna þeirra. Því er haldið fram að þjóðþingið eigi ekki að láta til sín taka nein viðfangsefni heimastjórnar Ríkjanna. Enn hef- ur verið lögð eindregin áhersla á að jafn atkvæðaþungi sé meginein- kenni bandalagsstjórnar. Þessar skoðanir eru » aðalatriðum úr lausu lofti gripnar, þær eiga sér hvorki stað í lögmálum né for- dæmum. Það hefur reyndar borið við að slík stjórnskipan hafi almennt farið eftir þeim reglum sem felast ættu í stjórnskipaninni samkvæmt greinarmuninum sem nefndur var hér að ofan; en þá hafa oftast verið víðtækar undan- Öldungadeild Bandaríkj aþings Á stjórnarskrárþingi Banda- rík.janna sumarið 1787 varð verulegur ágreiningur um tvö meginatriði í stjórnarskrár- drögunum. Annars vegar um það hvort aðeins ætti að endur- skoða og endurbæta Bandalags- ákvæðin sem Ríkin höfðu starf- að undir frá upphafi Frelsis- stríðsins eða móta nýja stjórnarskrá frá grunni eins og að lokum var gert, en hins vegar um það hvernig kjósa bæri til þingsins og þá einkum til öldungadeildar þess. Þessi tvö ágreiningsatriði skiptu Ríkjun- um í tvo andstæða hópa eftir því hvar hagsmunir þeirra lágu. Annars vegar stóðu stærstu Ríkin með Virginiu í broddi fylkingar og lögðu áherslu á að allsherjarstjórnin yrði styrkt meir en einfaldar endurbætur á Bandalagsákvæðunum leyfðu og jafnframt á það að fulltrúafjöldi í báðum deildum þingsins yrði í sem beinustu hlutfalli við íbúa- fjölda í hverju Ríki. Hins vegar stóðu minni Ríkin sem reyndu að halda í gömlu Bandalags- ákvæðin og hamla gegn því að stærri og fjölmennari Ríkin næðu í framtíðinni algerum undirtökum vegna fólksfjöldans eins. Fulltrúanefnd New Jersey var helst í fyrirsvari fyrir málstað minni Ríkjanna. Stóru Ríkin áttu öll lönd að vestur- landamærum Ríkjanna en hin minni voru lokuð af austast í íandinu. Þannig blasti við að stærri Ríkin gætu enn stækkað, en hin minni hlytu að vaxa hægar svo að líkurnar á ofur- valdi stærri Ríkjanna uxu þegar horft var til framtíðarinnar. Aðskilnaður hagsmunahópanna tveggja var því jafnframt aðskilnaður milli austurs og vesturs. Ríkin austast í landinu voru jafnframt eldri en þau sem vestar voru og vildu gjarnan halda valdaforskoti sem þau höfðu vegna aldursins. Á þing- inu örlaði varla á aðgreiningu milli Norðurríkja og Suðurríkja sem varð svo örlagaríkur áttatíu árum síðar. Þrælahalds var að vísu getið á þinginu en um það varð enginn ágreiningur. Akveðið var að fulltrúafjöldi hvers Ríkis í neðri deild þingsins skyldi vera í sem réttustu hlutfalli við „fjölda hvítra og frjálsra íbúa Ríkisins og þrjá fimmtu af fjölda þeirra íbúa sem ekki yrði þannig lýst". Það lá nærri að slitnaði upp úr þinginu vegna þessa ágreinings, en þó tókst með miklum erfiðismunum að miðla málum. Lykilatriði í þessari málamiðlum var það að hvert Ríki skyldi kjósa tvo fulltrúa í efri deild þingsins án tillits til íbúafjölda Ríkisins. Stjórnarskrárþingið virðist frá upphafi hafa verið sammála um að þjóðþingið skyldi starfa í tveimur deildum. Thomas Jefferson sem var sendiherra Bandaríkjanna í París meðan á Stjórnarskrárþinginu stóð var ekki á sama máli. Þegar Jeffer- son kom aftur heim kváðu þeir George Washington, þá orðinn forseti, eitt sinn hafa deilt um þetta yfir morgunverðarborði. Washington kvað hafa spurt: „Hvers vegna hellirðu úr kaffi- bollanum á undirskálina áður en þú drekkur kaffið?" Jefferson kvað hafa svarað því að kaffið væri of heitt, hann yrði að kæla það. Þá sagði Washington:, „Einmitt þess vegna verður þingið að starfa í tveimur deildum." Athugasemdi Lycia var bandalag margra smáborga í Litlu-Asíu suðvestanverðri. Bandalagsins mun fyrst getið um 1500 f. Kr. en Claudíus keisari leggur það undir Róma- veldi skömmu eftir Kristsburð. í bandalaginu munu hafa verið mismunandi mörg borgríki á mismunandi tímum. Flest munu borgríkin í bandalaginu hafa verið nær áttatíu en fæst um þrjátíu. Heimildir Hamiltons um Lyciu eru í Anda laganna eftir Montesquieu. Halldór Guðjónsson. tekningar frá reglunum, en slík dæmi nægja til að sanna að ekki er um algiid lögmál að ræða í þessu efni. Og það mun verða sýnt síðar í þessari rannsókn að þar sem þessi lógmál hafa ráðið ríkjum hafa þau valdið ólæknanlegri ringulreið og flónsku í stjórnun. Skilgreining bandalagslýðveldis virðist einfaldjega vera „hópur samfélaga eða félag tveggja eða fleiri ríkja í einu ríki". Umfangi, nánari skipan og viðfangsefnum bandalagsstjórnarinnar má haga með ýmsum hætti. Á meðan sjálfstæð skipan meðlimaríkjanna er ekki lögð niöur, á meðan hún stendur og nýtur verndar stjórnar- skrárinnar til að stýra innanríkis- málum væri engu að síður bæði að reynd og að rökum um að ræða félag ríkja eða bandalag og það jafvel þótt skipan einstakra ríkja lyti í einu og öllu valdi Sambandsveldis- ins. Því fer fjarri að í tillagðri stjórnarskrá felist að stjórnir Ríkjanna verði lagöar niður, þvert á móti er þar gert ráð fyrir að þær hafi fulltrúa í Oldungadeildinni og eigi þannig þátt í fullveldi þjóðar- innar, auk þess er þeim ætlað að fara óskorað með ýmsa mjóg mikilvæga þætti í fullvalda stjórn landsins. Þetta samræmist fullkomlega hugmyndinni um bandalagsstjórn í sérhverri skyn- samlegri merkingu þeirrar nafn- giftar. í Lyciska bandalaginu voru tuttugu og þrjár borgir eða lýðveldi, í sameiginlegu ráði þess höfðu hinar stærstu þrjú atkvæði, hinar miðlungsstóru tvö en hinar minnstu eitt. Hið sameiginlega ráð skipaði dómara og sýslunarmenn hinna einstöku borga. Þetta voru vissulega hin viðkvæmustu af- skipti af heimastjórn borganna, því ef eitthvað virðist eðlilega óskoraður réttur einstakra ríkja þá er það að þau skipi eigin embættismenn. Þrátt fyrir þetta segir Montesquieu um þetta sam- band: „Ætti ég að benda á fyrirmynd góðra bandalagslýð- velda, þá væri það bandalag Lyciu". Þannig sjáum við að greinarmunurinn sem haldið yar fram var ekki í huga þessa úpplýsta manns og við hljótum að álykta að hann sé ný fínsmíð rangra kenninga. Puhlius. Greinar Bandalagsmanna

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.