Morgunblaðið - 11.03.1979, Síða 23

MORGUNBLAÐIÐ. SUNNUDAGUR 11. MARZ 1979
23
Carter gat lítid aö gert pegar „innri sprenging“ varö í íran. Hér er írankeisari lengst til hægri og Hussein
Jórdaníukóngur við hlió hans.
síðan bætti hann við, að „hann
hefði aldrei grætt neitt á því að slá
málum á frest“ og ákvað að Vance
skylcli setja fram skilyrði Banda-
ríkjamanna við Kínverja í fyrir-
hugaðri ferð sinni til Peking.
Carter skipti um skoðun nokkrum
vikum síðar, þegar dró að sam-
komulagi milli Bandaríkjamanna
og Panamabúa um Panama-skurð,
greinilega vegna þess að hann
taldi, að of mikið yrði fyrir þingið
að kyngja Panama-skurðinum og
Kína samtímis.
Ekki liðu nema fáeinir dagar frá
því að öldungadeildin staðfesti
samkomulagið um Panama-skurð,
þar til Carter var reiðubúinn til
þess að snúa sér aftur að Peking
og hann sendi Brzezinski til
kínversku höfuðborgarinnar. Að
lokinni ferð Brzezinskis í maí
samþykkti Carter tillögu frá
Vance, þar sem fram kom, að
heppilegasti tíminn til þess að
taka upp eðlilegt samband við
Kína væri um miðjan desember.
(Vance taldi, að Salt-2 samkomu-
lagið hefði verið gert á þeim tíma).
Forsetinn fór yfir hverja línu í
þeim skriflegu fyrirmælum, sem
Vance og Brzezinski höfðu með sér
á ferðum sínum, og samþykkti
þau, en þannig hefur hann fylgst
stjórnir sjá ekki greinilega hver er
stefna bandarísku stjórnarinnar.
Tvær andstæður
Formlegur vinnudagur Carters
hefst á því, að Brzezinski kemur
til hálftíma fundar við hann til að
ræða um öryggismál, og vinnu-
deginum lýkur forsetinn með því
að lesa 4 til 5 síðna persónulega
skýrslu frá Vance utanríkis-
ráðherra. Spennan og samspilið
milli þessara tveggja manna og
persónulegar skoðanir þeirra eða
stofnananna, sem þeir eru
fulltrúar fyrir hafa sett svip sinn á
fyrstu tvö ár stjórnarinnar.
Skoðanir Vance og Brzezinskis
endurspegla tvö gjörólík grund-
vallarsjónarmið á afstöðu Banda-
ríkjanna gagnvart Sovétríkjunum.
Þessi afstaða skiptir sköpum um
heildarstefnu Bandaríkjanna í
heimsmálum og þegar stjórnar-
tími Carters er hálfnaður er hún
enn óráðin gáta.
Vance sem var áður
aðstoðar-varnarmálaráðherra og
snerist til andstöðu við Víet-
nam-stríðið eftir að hafa tekið
þátt í stríðsrekstrinum, kippir sér
ekki upp við slagorðið „Rússarnir
eru að koma“ og hallast að því að
líta beri á staðbundin jarðarátök
fordæmum, eins og lögfræðingar
munu orða það,“ sagði embættis-
maður. Carter virðist gera sér
grein fyrir þessum ágalla og sagði,
að hann hefði lesið meira af
sagnfræðiritum síðan hann varð
forseti en nokkru sinni fyrr á ævi
sinni.
Sá fundur, sem skiptir mestu til
samræmingar á störfum
Carter-stjórnarinnar, fer fram við
morgunverðarborð í ríkisstjórnar-
herberginu í Hvíta húsinu á
hverjum föstudagsmorgni. Þar eru
auk forsetans Walter Mondale
varaforseti, Cyrus Vance utan-
ríkisráðherra, Harold Brown
varnarmálaráðherra og ráðgjafar
forsetans þeir Zbigniew Brzezinski
og Hamilton Jordan. Carter metur
skoðanir þeirra mikils og sagði
mér, að hann hvetti þá til þess að
láta álit sitt í ljós „án þess að
draga nokkuð undan og án tillits
til þess skoðanamunar, sem kynni
að rísa á milli þeirra". Annar
þátttakandi í fundunum lýsti þeim
á þann veg að þar yrðu oft miklar
deilur og jafnvel „persónulegir
árekstrar". Hinn sparsami forseti
lætur þessa helstu aðstoðarmenn
sína greiða 1.75 dollara (565 kr.) á
viku fyrir morgunverðinn, sem
þeir neyta á meðan þeir taka
mikilvægar ákvarðanir sínar.
Sú áhersla, sem Carter hefur
sjálfur lagt á takmörkun kjarn-
orkuvopna hefur þokað Salt 2
samkomulagi á lokastig, þrátt
fyrir mikla erfiðleika í fyrstu
samskiptum stjórnar hans . við
Rússa og mikil vandkvæði og
vonbrigði í samningaviðræðunum.
Tveimur vikum eftir að Carter
settist í embætti sitt efndi hann til
fyrsta fundar síns um Salt og
síðan hefur hann fylgst með fram-
vindu mála í smáatriðum og lagt á
ráðin um alla þætti í stefnu
stjórnar sinnar. Að minnsta kosti
fjórum sinnum fór hann yfir og
ákvað að styðja viðhorf varnar-
málaráðuneytisins um að
stýriflaugarnar (cruise missiles),
sem skotið er úr lofti frá öðrum
flugvélum en stærstu sprengju-
flugvélum og eru ekki búnar
kjarnahleðslum, skyldu ekki verða
takmarkaðar við 600 kílómetra
skotsvið. Síðar ákvað hann að falla
frá þessari kröfu til að ná sam-
komulagi við Rússa á öðru sviði.
Nevtrónusprengjan
Margir skýrðu deilurnar úm
nevtrónusprengjuna í fyrravor
sem enn eitt dæmið um óbeit
forsetans á kjarnorkuvopnum.
Allur gangur þess máls er
athyglisverður vegna persónulegra
afskipta forsetans, sem enn eru að
ýmsu leyti óljós. Við meðferð
málsins kann Carter að hafa notið
þess, sem hann lærði um ógn-
þrunginn áhrifamátt kjarnorku-
vopna á meðan hann var á
flotanum og hefur aldrei gleymt.
Á meðan hann dvaldist sér til
hvíldar á Saint Simon eyju í
Georgi-ríki um miðjan mars á
Nánir samstarfsmenn forsetans: Vance, Young og Brzezinski. Þeir deila á stundum hart um stefnuna.
hann hafi viljað bjarga Þjóð-
verjum úr erfiðri aðstöðu þeirra og
lækka áróðursrostann í Rússum.
Aðrir hafa sagt, að hann hafi
a.m.k. að nokkru látið stjórnast af
þeirri sann^æringu sinni, að ekki
bæri að hefja framleiðslu á nýrri
gerð atómvopna. Þegar Carter var
surður að því nýlega hvor skoðun-
in væri rétt, svaraði hann einfald-
lega: „^áðar."
Ákveðinn um Kína
Carter lýsti því yfir á fámennum
fundi í Hvíta húsinu 30. júní 1977,
að hann hefði ákveðið að stefna að
því að koma á eðlilegu sambandi
við Kína, svo framarlega sem
honum tækist að fá tryggingu
fyrir stöðu Taiwan, því að „þannig
ætti að standa að málum". Og
með öllum meiriháttar samninga-
viðræðum við aðrar þjóðir. Þegar
skriður komst á viðræðurnar við
Kínverja síðari hluta síðasta árs,
fór hann sjálfur yfir öll atriðin í
þeim sex erindum, sem Leonard
Woodcock sendiherra var falið að
koma á framfæri við Kínverja. Þá
lagði Carter einnig síðustu hönd á
yfirlýsingarnar, sem Bandaríkin
og Kína gáfu út, þegar skýrt var
frá því, að stjórnmálasamband
hefði verið tekið upp milli
landanna.
Carter leggur sig jafnvel meira
fram en forverar hans um að hafa
persónulegt samband við aðra
þjóðarleiðtoga. Þau tvö ár sem
hann hefur setið í Hvíta húsinu,
hefur hann tekið á móti 43
erlendum leiðtogum þar og sótt 29
heim á ferðum sínum erlendis.
Hann hefur staðið í miklum bréfa-
skriftum til erlendra ráðamanna
— skrifað meira en 400 bréf.
Þessi persónulegu afskipti
Carters urðu mest í tilraunum
hans til að ná friðarsamningi í
löndunum fyrir botni Miðjarðar-
hafs og sérstaklega beindi hann
athygli sinni að Anwar Sadat,
Egyptalandsforseta. En þar sem
ekki tókst að jafna ágreininginn
um framtíð vesturbakka Jórdanár
og stöðu Palestínumanna, stuðlaði
fundurinn fyrst og fremst að því
að styrkja tvíhliða tengsl Egypta
og ísraelsmanna en miðaði ekki að
alhliða lausn á deilum ísraels-
manna og Araba eins og Carter
hafði viljað.
„Carter stendur illa að góðum
málurn," sagði embættismaður,
sem hefur vondaufur fylgst með
því, hvernig góðum hugmyndum
hefur verið hrundið úr höfn með
klaufalegum hætti. Að hans mati
felst vandinn ekki síst í því, að
Carter kann ekki að grípa á inn-
byrðis deilum meðal helstu ráð-
gjafa sinna en af því leiðir, að
embættismannakerfið,
almenningur og erlendar ríkis-
sem slík og leysa þau hvert fyrir
sig. Brzezinski, sem hefur verið
lýst þannig af samstarfsmönnum
sínum í Hvíta húsinu, að hann sé
„fyrsti Pólverjinn í 300 ár, sem sé í
aðstöðu til að gefa Rússum sinn
undir hvorn“, hallast að því að líta
beri á aðgerðir Sovétmanna með
heildarhagsmuni í huga. Þessar
ólíku skoðanir á fyrirætlunum
Kremlverja leiða að sjálfsögðu af
sér margvísleg blæbrigði. Vance
kýs helst fortölur og samninga við
Rússa en Brzezinski keppni og
staðfestu.
Þegar náinn samstarfsmaður
Carters var að því spurður hvort
forsetinn hefði fastmótaða til-
finningalega sannfæringu í garð
Rússa, svaraði hann: „Innst inni
telur hann, að fengi hann einhvern
tíma tækifæri til að setjast í tvo,
þrjá eða fjóra daga niður með
Brezhnev, gæti hann leyst margan
vandann. Ef honum aðeins tækist
að ná tangarhaldi á Brezhnev
mundi honum líða betur.“
Eftir að hafa setið í Hvíta
húsinu hálft kjörtímabil sitt
virðist Carter mun ellilegri en
hann var, þegar hann settist þar
að, hann hefur gránað og er
teknari í andiiti. Þegar hann
svaraði spurningum um utanríkis-
stefnu sína úr sama stólnum og
hann vinnur fyrstu morgunverk
sín, sat han teinréttur eins og
hann væri enn sjóliði í flotanum
og virtist spenntur.
Þriðja árið af fjögurra ára
kjörtímabiliriu er venjulega sá
tími, þegar línurnar skýrast enn
frekar innan ríkisstjórnarinnar,
þá hverfa sumir embættismann-
anna aftur til fyrri starfa utan
stjórnarráðsins, og á því ári gefst
síðasta tækifærið til að hrinda
stefnumálum í framkvæmd, áður
en kosningabaráttan tekur við af
stjórnarstörfunum. Carter og
samstarfsmenn hans í utanríkis-
málum gera sér ljóst að tíminn er
að hlaupa frá þeim.
Stöóvun vígbúnaðarkapphlaupsina er ofarlega á „óakaliata“ Carters
forseta. Hér er veriö aö reyna nýja tegund flugakeytis sem skotið er úr
kafbát. Þetta skeyti er raunar bandarískt.
síðasta ári barst Carter skýrsla,
sem samþykkt hafði verið af Cance
bg Brown, þar sem mælt var með
því, að Bandaríkjastjórn skýrði
bandamönnum sínum í Atlants-
hafsbandalaginu frá því, að hún
hefði ákveðið að hefja framleiðslu
á vopnum með „takmarkaða
geislavirkni". Ákvörðun um það,
hvar vopnunum yrði fyrir komið
mundi tekin síðar, greinilega með
það fyrir augum að tími gæfist til
samninga við Rússa, en einnig
vegna þess að vestur-þýska ríkis-
stjórnin var ekki tilbúin til að
leyfa, að vopnunum yrði komið
fyrir á landi sínu. I átta mánuði
hafði málið verið rætt við
ráðamenn í Evrópu með vitund
Carters og voru tillögur utanríkis-
og varnarmálaráðuneytanna
byggðar á þeim viðræðum, en
forsetinn hafði ekki sett sig
nákvæmlega inn í málið á þessu
stigi. Þegar lokaskjalið var lagt
fyrir hann. til ákvörðunar neitaði
hann að undirrita það án þess að
skýra afstöðu sína. Embættis-
mannakerfið varð skelfingu lostið.
Málið varð að pólitísku bitbeini
eftir að The New York Times birti
það, sem nú er kallað „frumdrög
að skeyti", sem aldrei hafi verið
samþykkt, með fyrirmælum til
bandarískra snediráðsmanna um
að skýra Bretum og Þjóðverjum
frá því, að Carter hafi harðneitað
að samþykkja framleiðslu á
vopnunum (frekar en „fresta “
henni).
Sumir af nánustu samstarfs-
mönnum forsetans hafa látið í ljós
þá skoðun, að hann hafi fyrst og
fremst tekið ákvörðun sína með
hliðsjón af þróun aiþjóðamála —