Morgunblaðið - 17.07.1983, Blaðsíða 18

Morgunblaðið - 17.07.1983, Blaðsíða 18
18 MORGUNBLADID, SUNNUDAGUR 17. JÚLÍ 1983 Landmennirnir að störfum við fiskvinnslu Gaukstaða — Jóhannes Jónsson, faðir Þorsteins, er fremstur á myndinni. Sverrir Bjarnason landformaður i Jóni Finnssyni, emð rígaþorsk. Þaö lifir enginn á svartsýninni Rætt við Þorstein Jóhannesson útvegsbónda í Garði Þorsteinn Jóhannesson útvegsbóndi í Garði lét nýlega af störfum sem formaður Sölufélags ísienzkra fiskverkenda. Þorsteinn er einn aðaleigandi fiskverkunarstöðvarinnar Gauksstaöa hf. í Garði og hefur haft rekstur fyrirtækisins á hendi um árabil, en áður var hann skipstjóri á skipum fyrirtækisins um áratuga skeið. Þó starfsferill Þorsteins sé orðinn ærið langur er hann ekki enn farinn að hugsa til þess að setjast í helgan stein og hefur í mörgu að snúast. Það ætlaði lengi að standa þessu viðtali fyrir þrifum að Þorsteinn hafði aldrei tíma aflögu til að ræða við blm. Mbl. Þar kom þó að ein kvöldstund var laus. Ég byrjaði á því að spyrja Þorstein um æskuár hans og hvernig þá var umhorfs í Gerðum. Menn reru hver frá sinni vór „Ég er fæddur hér í Garði, árið 1914. ólst upp hérna og hef hvergi annars staðar átt heima. Þegar ég man fyrst eftír mér var byggðin hérna fremur sveit en þorp — þetta var útvegsbændasamfélag, par sem menn stunduðu sjávar- útveg og búskap jöfnum höndum. Menn reru hver frá sinni vör og voru skipin sett á bökum, því hafnarskilyrði voru hér engin — og það hefur ekki mikið breyst. Hér hefur aldrei verið gert neitt marktækt í hafnarmálum. Það var róið á áttæringum, sex- mannaförum, fjögurramannaför- um, tveggjamannaförum — áttær- ingunum var róið á vetrarver- tíðinni en minni bátunum á vor- og sumarvertíð. Flestir útvegs- bændanna áttu þrjá báta: stóran, miðlungs og lítinn. Allir sem gátu voru með einhvern búskap þótt þröngt væri um jarðnæði. Það voru aðallega kýr, nokkrir áttu kindur og svo voru þeir með hesta til útreiða." Voru ekki heldur liilir möguleikar á að vera með búskap hér í Garði? „Ég læt það vera — það var t.d. nokkuð stórt bú á mínu heimili, Gauksstððum. Faðir minn var alltaf að auka við sig og rækta upp meira land. Hann hafði mest 8 kýr á fóðrum. Já, túnið bar þetta — en það er á það að líta að fjaran var mikið nýtt til að drýgja heyið. Kúnum var gefinn koðri, smágert þang, sem hirtur var á fjörunni. Svo var þeim gefinn fiskafgangur og hausar, hrogn o.fl. Þetta var nú fóðurbætirinn sem menn höfðu þá. Nú er þessu hent en fóðurbætir keyptur dýrum dómum fyrir upp- bætu og styrki — þannig er nú það. Og ekki minnist ég þess að það væri minni nyt í kúnum þá heldur en gerist nú." Útvegsbændur og tómthúsmenn Hversu margir voru þeir útvegs- bændurnir hérna? „Ja, látum okkur nú sjá ..." Þorsteinn telur á fingrum sér. „Guðjón í Réttarholti, Guðmund- ur á Rafnkelsstöðum, sá frægi maður, Ingimundur í Holti..." Og þannig koma nöfnin eitt af öðru unz komnir eru rúmlega 30 út- vegsbændur. „Ég trúi að þeir hafi verið milli 30 og 35, og þó nær 35, segir Þorsteinn. Þar að auki voru svo margir tómthúsmenn, sem ekkert jarðnæði höfðu. Þeir áttu flestir litla báta, sem þeir reru vor og sumar, en reru svo á vetrarver- tíðum hjá útvegsbændunum. Það var mikið líf hér í Garði á þessum árum og félagsstarfsemi blómleg þótt fólkið væri fátt. Ég get ekki neitað því að ég sakna hins gamla félagsanda sem ríkti hér í mínu ungdæmi — þá skemmtu ungir og gamlir sér sam- an og allir skemmtu sér konung- lega. Hér var góður barnaskóli sem vel stóð fyrir sínu. Hér var starfandi stórstúka, sem starfar reyndar enn að nafninu til, og barnastúka. Hér var kaupfélag stofnað snemma, Bárufélagið. Hér var stofnuð deild Fiskifélags fs- lands 1913 — ég á ennþá allar fundargerðirnar. Hér var starf- andi ungmennafélag og hér var stunduð leiklist, en það hefur lengi loðað við Garðsbúa, að þeir þykja færir á því sviði. Hér voru starf- andi tveir kórar, karla- og kvenna- kór, og svo ágætur kirkjukór. Svo má ég ekki gleynta kvennadeild Slysavarnafélags tslands, sem hefur starfað hér frá því að SVFÍ var stofnað." Hvenær ferð þú fyrst að stunda sjó? „Ég byrjaði fyrst tólf ára og reri þá eina haustvertíð á áraskipi, en ég var fjórtán ára þegar ég hóf sjómennsku fyrir alvöru. Það var öðruvísi að stunda sjó á þeim ár- um en nú gerist og töluvert erfið- ara, held ég að óhætt sé að segja. Það var beitt á morgnana áður en farið var út og þegar komið var af sjónum varð hver að gera að sín- horsteinn Jóhannesson um afla. Það var gert hérna niður frá á klöppunum: hausað, flatt og þvegið. Síðan var fiskurinn borinn upp á börum og saltaður í skúrum, sem hafðir voru til þess arna. Þau voru ófá handtökin sem gera þurfti eftir að komið var af sjón- um, og oft voru menn lúnir þegar farið var í bólið. Hollast er heima hvað Á vetrarvertíðum var hins veg- ar alltaf róið frá Sandgerði. Þar voru hafðir landmenn sem sáu um að beita lóðirnar og gera að fiskn- um. Að lokinni vertíð var fiskur- inn svo fluttur hingað í Garð, en hér varð að skipa honum öllum upp á uppskipunarbátum. í fjör- unni tóku svo konur og krakkar við og báru fiskinn upp á börum. Það var svo lokið við að vinna hann hér — hann var þveginn og breiddur út á reitum sem hér voru, en eru nú löngu horfnir." Hefði ekki verið hagkvæmara að Ijúka vinnslunni í Sandgerði? „Ja, það er nú svona, að hollast er heima hvað. Mórallinn var líka þannig að menn voru ekkert að spara sig og sáu ekki í handtökin þegar lífsviðurværið var annars vegar. Þegar svo skipin komu að ná í fiskinn lögðust þau hérna fyrir framan og varð að flytja hann allan út á uppskipunarbát- um. Það var mikið verk að koma honum í lestarnar, því raða varð hverjum og einum fiski á sérstak- an hátt — það var kallað að stúfa og var listgrein útaf fyrir sig, skal ég segja þér. Það gerði okkur afar erfitt fyrir hérna hversu hafnarskilyrði voru vond. Þetta voru í rauninni ekki annað en uppsátur — varir sem ruddar voru af mannahöndum eft- ir því sem hægt var. Árið 1935 var Frá síldarvertíð 1944 — Þorsteinn Jóhannesson bfður Sigurði Magnússyni stýrimanni sfnum f nefið. byrjað hér á hafnarframkvæmd- um en það verk dagaði fljótlega uppi, þannig að enn er hér hafn- leysa. Þó hér hafi borist á land afli fyrir milljarði króna virðist eng- um þingmanni hafa dottið í hug að stuðla að því að hér yrði reist höfn, hvernig sem á því stendur." Þið hafíð semáe ekki verið nógu duglegir að selja atkvæðin ykkar? „Nei, við hófum verið of sjálf- stæðir. Ekki er það vegna þess að flotinn sé of lítill. Héðan eru nú gerð út 19 skip, stór og lítil: tveir skuttogarar, einn síðutogari, sex stórir bátar og tíu minni. Þó hefur stjórnvöldum aldrei dottið í hug að styrkja okkur til að gera hér höfn." Toguðu alveg upp í fjöru ef því var að skipta Við Þorsteinn snúum okkur aft- ur að veröldinni eins og hún var fyrir stríð. „Faðir minn, Jóhannes Jónsson, hóf að gera út vélbát árið 1918 með mági sínum og tengda- föður. Báturinn hét Gunnar Há- mundarson. Árið 1923 keypti pabbi svo Jón Finnsson 1. og á honum hóf ég mína sjómennsku. Það var sótt á þessi hefðbundnu mið hérna og sótt fast: vestur á Eldeyjarbanka og norður undir Jökul, djúpt og grunnt. Nei, þetta gekk allt vel. Ég kann ekki við að vera að segja einhverj- ar historíur af sjónum, þó auðvit- að hafi ýmislegt hent hjá manni í gegnum árin. Það fylgdi okkur alltaf lánið og oft aflaðist vel." Höfðu menn áhyggjur af því að fiskurinn væri að klárast úr sjónum hér áður eins og nú? „Nei, það hafði engin áhyggjur af því í þá daga. Ekki fyrr en Bret- inn fór að toga hér upp í land- steinum. Það var þegar landhelgin var ekki nema 3 mílur — og þeir gátu ekki einu sinni virt þá land- helgi heldur toguðu þeir alveg upp í fjöru ef því var að skipta. Það er ómælt tjón sem þeir ullu okkur íslendingum á veiðarfærum og afla. Það eru sjálfsagt ekki allir sem vita að hér í Garði var fyrsta land- helgisskip íslendinga gert út. Ég man sjálfur eftir þessu skipi. Þá áttu dönsku herskipin Filla og Is- lands Falk að annast hér land- helgisvörslu, en þóttu gera það slælega. Garðsmönnum leiddist að sjá Bretann toga hér upp í land- steinum dag eftir dag, óáreittan. Fyrir atbeina séra Kristins Daní- elssonar á Útskálum, sem þá var í sveitarstjórn, var leigður bátur hingað til þess að annast land- helgisgæzlu hér við ströndina. Þessi bátur, sem hét Ágúst, var í þessu verkefni um tvö sumur. Honum varð vel ágengt við land- helgisgæzluna þótt smár væri. Svo illa tókst til seinna haustið sem hann var við gæzlu að það gerði óvænt norð-vestanátt, þegar hann var á legunni hér fyrir framan og hann rak upp og brotnaði í spón hér í fjörunni." Nú niði síðari heimsstyrjöldin til ykkar hér í Garði, þótt hvorki væri höfn né vegasamband — þú hlýtur að minnast margs frá þeim árum. Heimsstyrjöld „Jú, maður varð var við að tölu- vert gekk á. Það voru býsna fjörug ár — mikið líf, og reyndar einnig mikill dauði. Svo var þetta eins og gengur — mannleg náttúra er alltaf söm við sig og alltaf til vandræða. Hér voru reistir geysi- miklir kampar, eins og bragga- hverfin þeirra voru kölluð. Við

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.