Morgunblaðið - 17.07.1983, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 17.07.1983, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 17. JÚLÍ 1983 21 Hitt er óbrigðult enn sem fyrr öllu mennsku, að hóflaust líf hreppir að lokum hóflaust böl sagði Sofokles karlinn í íslensk- um búningi Helga Hálfdanar- sonar. Til hvers að vera að vekja upp 2500 ára gamla karlaspeki nú? Tilefnin vantar sennilega ekki hjá þjóð sem hættir til að setja samasemmerki milli bruðls og menningar. En ekki lærir maður víst af prédikun annarra. Eigin reynsla ein dugir. Raunar höfum við líka nóg af ferskri reynslu af því hvert hófleysi leiðir í minnkandi fiskafla eftir ofveiði og minna landi að lifa af eftir gróðureyðingu. Hvorugt þetta vakti þó upp aðvörunina hans Sofoklesar gamla í þetta sinn heldur ágætur skýringa- þáttur um gangverkið í jarðhita og nýtingu hans í sjónvarpinu á miðvikudag, tengdur nýlegum ummælum Halldórs Jónatans- sonar, forstjóra Landsvirkjunar, á fundi Orkubús Vestfjarða: „í þessu sambandi er vert að minnast hinna mörgu hitaveitna sem komið hafa í gagnið á und- anförnum árum. Reynslan af sumum þeirra sýnir að við rekst- ur þeirra virðist sem dælt sé úr hitageymum jarðar hraðar en í þá rennur." Væri það ekki „hóf- laust böl" ef við eyddum nú líka upp í óvitaskap heita vatninu, sem á að ylja börnum þessa kalda lands um ókomnar aldir? Ekki var þetta þó fyrsta að- vórun, sem klingdi bjöllu í heila- búi Gáruhöfundar. Jón Jónsson, jarðfræðingur, sem í áratugi hefur verið að rannsaka vatns- rennsli, jarðhita og sprungur á Reykjanesskaga og telur að jarð- hitasvæðin séu meira og minna tengd, sagði fyrr á árinu í við- tali: „Hins vegar er eitt sem mér sýnist ekki hafa verið hugað nægilega vel að. Það er sú stað- reynd að ekki er ráðlegt að taka meira af svæði en rennur inn í það. Því þá er farið að taka af höfuðstólnum. Og það hefur aldrei verið talið heppilegt. Spurningin er hve stórt svæði fyrir sig er. Og það vitum við ekki. Það er svo margt í þessu efni sem ekki er enn vitað." Lík- lega hafa þessi ummæli orðið til þess að undirrituð setti á lista hjá frönskum stjórnvöldum yfir óskaverkefni í Frakklandsför í mars, að fá áheyrn hjá einhverj- um sérfræðingnum þeirra um tvíholukerfi og hringrás á vatn- inu sem þeir nota sums staðar í hitaveitum sínum. Ekki nennti ég þó að fara að aka langar leiðir til að skoða hitaveitur í Frakk- landsferð þegar til kom.Lenti þar nú samt, þegar forseti vor og allt fylgdarliðið var drifið í skoð- unarferð á hitaveitu 50 km frá París í Clichy-sur-Bois með til- heyrandi lögregluvakt á hverj- um gatnamótum og stöðvun á umferð á þjóðbrautinni meðan lestin æddi hjá. Og ég hefi gam- an af að búa til þá kenningu að beiðni blaðamanns fyrr á árinu hafi komið frönskum embættis- mönnum til að halda að hitaveit- ur væru eitt af því sem íslend- ingar vildu helst sjá í Frakk- landi og vildu vitanlega veita gestum sínum vel. Og raunveru- lega var þetta mér a.m.k. fróð- legt. Þarna var einmitt ein af þess- um frönsku hitaveitum, sem nýt- ir sama heita vatnið í hringrás. Boraðar tvær holur í jörðina, önnur til að ná því upp, hin til að skila því allmiklu kaldara með þakklæti fyrir lánið. Þeir skila því niður eftir notkun af tveimur ástæðum. Sums staðar af því að vatnið inniheldur mikið af sölt- um og tærandi efnum og annars staðar til að fá nægan þrýsting og nægilegt vatnsrennsli um hitagjafann. Því eins og sjá mátti í sjónvarpsþættinum um jarðhita, þá þarf bæði heitt berg niðri og vatn eða gufu til að flytja það upp, svo það megi nýt- ast. Þeir Ari Trausti og Hjálmar sögðu reyndar að dálítill hæga- gangur væri á þessu. Vatnið sem húsmóðir í Reykjavík væri að þvo upp úr í Reykjavík, kynni að hafa fallið á Langjökul um það leyti sem Ingólfur Arnarson kom hér. Svo hægt gengur það að vísu ekki í Frakklandi að fá vatnið hitað upp aftur í iðrum jarðar. Þó er reiknað með a.m.k. 30—60 árum. í sumum af þessum 30—40 hitaveitum, sem Frakkar hafa komið sér upp síðan olíu- kreppan tók að herja, eða frá 1978, og sem flestar eru á lág- hitasvæðum, bora þeir því tvær holur og láta vatnið fara í hringrás, hitna á heita berginu niðri. Sums staðar hefur þurft að bora skáholur eins og í Kröflu til að fá nægilega langt á milli til upphitunar, en vatninu skila þeir yfirleitt 35 stiga heitu. Þeir reikna með að 2000—2500 hús þurfi til að það borgi sig að bora á staðnum, og ætla þeir að verða búnir að koma hitaveitu í 800 þúsund híbýli 1990. Ég var ákaflega stolt af því að geta upplýst að það hefði verið íslendingur, Sveinn Einarsson, verkfræðingur, sem fyrstur fann þessa úrlausn. Þá var það salt— og brómmengað vatnið í El Salvador, sem gerði óbrúklegt að senda það eftir notkun út í árn- ar. Ekki aðeins að árvatnið sé í því vísa landi nýtt í áveitur á kaffiplantekrurnar, heldur er aðaláin landamerkjaá milli Salvador og Guatemala og nóg er víst af misklíðarefnum þar, þótt ein þjóð fari ekki að eitra gróður fyrir hinni. Þetta hefði stöðvað nýtingu jarðhita, ef Sveinn hefði ekki fundið það ráð að skila vatninu aftur niður í jörðina. Hér hefur þess ekki ver- ið talin þörf. En nú ætlar Hita- veita Suðurnesja að fara að bora 1700 m holu til að losna við salt- vatnið úr lóninu góða niður fyrir grunnvatn, því kísilútfall er að þétta botninn svo að það skijar sér ekki niður í gegnum hraunið lengur. Þessi kísill hefði betur verið kominn á botninn í hrip- leku Sigöldulóni Jón Jónsson varaði semsagt við því að fara of geyst í nvtingu á jarðhitanum, sagði: „ I hita- veitum er e.t.v. of mikið bruðlað með vatnið. Vatn með allháu hitastigi er látið renna út í sjó og það er vitanlega sóun á verð- mætum. Ef milljón tenings- metrar af kannski 30—40 stiga heitu vatni eru látnir renna út í sjó á ári hverju, þá er það sorg- legt og sóun. Með því að setja afgangsvatnið aftur niður í jórð- ina væri kannski hægt að lengja nýtingartíma jarðhitasvæðisins verulega." Vonandi verður ekki hitaveitan stopul stundargrið í þessu landi ísa. Og heldur svo fram ummælum þeirra Sofokles- ar og Helga: Reikul vonin svo víða fer, víst er hún ýmsum heilladrjúg öðrum magnar hún svikaseið sífellt ginnir af réttri braut, senn er gengið á glóðum elds. Spaklega mælti spektarorð spekingur einn á fyrri tíð; Þeim, sem guðirnir vilja verst, villa þeir sýn um illt og gott verða þá stopul stundargrið landsins, er hinsvegar vannýtt, jafnvel stórlega vannýtt. Það er löngu ljóst að framtíðaratvinnuör- yggi og framtíðarlífskjör vaxandi þjóðar þarf að allnokkrum hluta að byggja á orkuiðnaði; því að vinna vatnsorkuna í útflutnings- vöru og grjótharðan gjaldeyri. Sá orkuiðnaður, sem fyrir er (ál, járnblendi og áburður), skilar 3% til 3,5% af þjóðarframleiðslu, þeg- ar framleiðslugeta er fullnýtt, og 15% til 17% af vöruútflutningi þjóðarinnar. Auk þessa sparar áburðarverksmiðjan allnokkuð í innflutningi, ef að líkum lætur. Hlutur orkuiðnaðar í þjóðarbú- skap okkar er þannig þegar nokk- ur, bæði í atvinnutækifærum og verðmætum, en gæti verið meiri, ef staðið hefði verið að þessum málum af framsýni og fyrirhyggu næstliðin ár. Þröngsýni og kreddufesta einkenndu hinsvegar pólitíska stjórnsýslu orkumála allar götur frá 1978 til 1983. Þessi glötuðu ár seinka í raun lífskjara- bótum í landinu um allnokkur ár. Gylfi Þ. Gíslason, fyrverandi ráðherra, sagði í erindi á Orku- þingi 1981: „Fram til næstu aldamóta verð- Ljfom. Mbl.: ÓI.K.M. ur veruleg fjölgun á vinnufæru fólki á Islandi. Sýnt hefur verið fram á, að í hinum hefðbundnu atvinnuvegum íslendinga, sjávar- útvegi og landbúnaði, verða ekki verkefni, a.m.k. ekki hagkvæm verkefni, fyrir þetta fólk. Það á eflaust einnig við iðnað, sem framleiðir fyrir innlendan mark- að. Sá iðnaður, sem nú framleiðir fyrir erlendan markað, getur ef- laust aukið framleiðslu sína og út- flutning, en ekki nægilega til þess að veita öllum þeim hagkvæma at- vinnu, sem bætast munu við á vinnumarkaðnum. Nýr útflutn- ingsiðnaður þarf því að koma til skjalanna. Honum er hægt að koma á fót með hagnýtingu ónot- aðra orkulinda." Síðar sagði Gylfi Þ. Gísiason: „Ég hef þegar gert grein fyrir þeirri skoðun minni, að fyrst ís- lendingum tókst að varðveita — og raunar efla — menningu sína samfara hinni gagngeru þjóðfé- lagsbyltingu, sem umbreyting bændaþjóðfélags í útvegssamfélag hafði í för með sér, ætti engin ástæða að vera til þess að óttast um örlög hennar samfara upp- byggingu orkuiðnaðar ... Og ég tel reynslu, bæði íslendinga og annarra smáþjóða á liðnum ára- tugum, tvímælalaust sýna, að þjóðerni og sjálfstæði þarf ekki að vera hætta búin af samvinnu við erlenda aðila, ef aðgát er höfð og skynsamlega haldið á málum." Þar stendur hnífurinn í kúnni Sú var tíð, meðan Svavar Gestsson & Co. vermdu ráðherra- bekki, að Þjóðviljinn jafnaði hjöðnun verðbólgu við krónu- hækkun kauptaxta. Fjórtán verð- bótaskerðingar launa, sem Al- þýðubandalagið stóð að 1978—1983, vóru gjarnan réttlætt- ar með því, að þær heftu annars fyrirsjáanlegan verðbólguauka, sem léki kaupgetu ennnú verr. Á þessum skýringarvettvangi flagg- aði formaður Alþýðbandalagsins með slagorðinu „slétt skipti", sem átti að spanna útkomu almenn- ings eftir efnahagsaðgerðir vinstri stjórnar. Annað mál er að hjöðn- un dýrtíðar lét á sér standa, í höndum Svavars & Co, enda óx ís- lenzk verðbólga upp í heimsmeta- hæðir á valdaferli Alþýðubanda- lagsins. I endurskoðaðri þjóðhagsspá, sem Þjóðhagsstofnun sendi frá sér 27. júní sl. segir m.a.: „Undir árslokin (1983) gæti verðbólga verið komin niður undir 30% miðað við heilt ár en ætla má að án viðnámsaðgerða og að óbreyttu hefði verðbólgan verið um 140%"! Hvað skyldi Svavar Gestsson og Þjóðviljinn hafa metið lækkun verðbólgu úr 140% í 30% ef Al- þýðubandalagið hefði verið innan veggja í stjórnarráði? En tekst ríkisstjórninni að vinda ofan af verðbólgunni, eins og endurskoðuð þjóðhagsspá tí- undar? Þeirri spurningu svarar hún sjálf í þeirri reynslu sem hún vinnur þjóðinni á næstu mánuð- um. Þar verða ýmis ljón á vegi. Ekki aðeins neikvæð viðbrögð vinstri afla, innan og utan verka- lýðshreyfingar. Máski ekki síður hlutir, sem velta á afstöðu, þreki og þori ríkisstjórnarinnar sjálfr- ar. Inn í þá framvindu kemur ekki sízt verðþróun búvöru og fisk- verðs. Þar eru ýmsir kerfishnútar sem höggva verður á. Viðbrögð al- mennings, sem miklu skipta, máski mestu, um veg- og velferð ríkisstjórnarinnar, velta á því, að þessir þættir valdi ekki verðskriði, þá með hugsanlegu gengisfalli og tilheyrandi olíu á verðbólgubálið. Hér stendur hnífurinn í kúnni. Taki ríkisstjórnin á þessum þáttum af sömu röggsemi og víxlgengi launa og verðlags; takist henni að halda gengi krónunnar stöðugu; tryggja umtalsverða vaxtalækkun á haustmánuðum; ná verðbólgu i raun niður í 30% fyrir áramót, eins og þjóðhagsspá stendur til, — þá hefur hún unnið til þjóðartrausts. Þá getur ekkert holtaþokuvæl vinstri afla sett henni stólinn fyrir dyrnar. Þjóðin vonar einlæglega að rík- isstjórnin rísi undir markmiðum sínum en festi ekki fætur í kerf- isklúðrinu.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.