Morgunblaðið - 23.10.1983, Blaðsíða 4

Morgunblaðið - 23.10.1983, Blaðsíða 4
44 MORGUNBLADID, SUNNUDAGUR 23. OKTÓBER 1983 ÞAGUFALLS- SYKI TEXTI OG VIÐTÖL: GUDMUNDUR MAGNÚSSON Nýjar rannsóknir málfræðinga benda til þess ad þágu- fallssýki sé verulega útbreidd en þó ekki ríkjandi. Módurmálskennarar, sem um árabil hafa brýnt fyrir nemendum sínum ad varast þessa málvillu, telja árang- ur lítinn. Medal ungra málfræðinga og kennara gætir aukinna efasemda um réttmæti hefðbundinna við- horfa. Er þágufallssýki orðin föst í sessi eða er enn unnt og æskilegt að vinna bug á henni? Mamma, mamma — mér hlakkar svo til þegar ... Mig hlakkar, leiðrétti Haraldur. Mig hlakkar svo til þegar ... Ég hlakka til, áréttaði Ásta. Ég hlakka svo til þegar ... Ertu eitthvað klikkuð kona, hróp- aði Haraldur. (Pétur Gunnarsson: Punktur punktur komma strik, 1976.) í nýjasta hefti tímaritsins ís- lenskt mál eru birtar niðurstöður tveggja nýrra rannsókna á svonefndri þágufallssýki, þ.e. þeirri tilhneigingu að nota þágu- fall í frumlagssæti ópersónulegra setninga sem samkvæmt uppruna taka með sér þolfall. Orðið er líka haft um notkun þágufalls með nokkrum persónulegum sögnum sem upprunalega taka nefnifall. Hér er um að ræða grein eftir Ástu Svavarsdóttur „„Þágufalls- sýki". Breytingar á fallnotkun í frumlagssæti ópersónulegra setn- inga", og grein eftir Halldór Hall- dórsson „Um méranir. Drög að samtímalegri og sögulegri athug- un". Báðar eru þessar greinar í senn forvitnilegar og tímabærar. Um nokkurt skeið hefur þágu- fallssýki verið mikið til umræðu meðal málfræðinga, móðurmáls- kennara og ýmissa annarra sem áhuga hafa á íslensku máli. Fram hafa komið margvísleg og ólík sjónarmið, en það hefur háð um- ræðunni að ekki hefur verið unnt að styðjast við neinar tölulegar upplýsingar um útbreiðslu og tíðni þágufallssýki, og ekki verið ljóst hvenær þróun í átt til þessarar málbreytingar hófst. Rannsóknir Ástu og Halldórs bæta mjög úr í þessu efni. Rannsókn Ástu Svavarsdóttur Rannsókn Ástu Svavarsdóttur „Rétt að endurmeta hvort baráttan við þágufallssýki sé réttlætanleg" „Ég get ekki Ulað fyrir aora en sjálfa mig, en ég held að það sé ríkjandi skooun meðal ungra mál fræðinga að hlutverk þeirra sé fyrsl og fremst að rannsaka málið og lýsa því, en ekki að halda fram boðum og bönnum um milnotkun. Á sviði málvöndunar tala málfræo- ingar ekki sem fræðimenn heldur sem hverjir aörir málnotendur. í reynd er svo sem enginn ágrein- ingur um það milli yngri og eldri málfræðinga að mönnum beri að vanda mál sitt, og skrifa og tala á þann hátt að skiljanlegt sé hvað þeir eru að fara. Aftur á móti eru skiptar skoðanir um eðli þessarar málvöndunar. Ég er sjálf á þeirri skoðun að of mikil áhersla hafi verið lögð á ýmis formleg atriði. Þegar við stöndum andspænis því í móðurmálskennslu að margir unglingar eru ekki sendibréfsfærir verða atriði eins og hvort fremur beri að segja „mig langar" en „mér langar" Jéttvæg." Þetta segir Ásta Svavarsdótt- ir, ungur málfræðingur sem stundar framhaldsnám við heimspekideild Háskóla íslands og sinnir jafnframt stunda- kennslu þar. Hún lauk BA-prófi í íslensku árið 1981 og fjallaði prófritgerð hennar um þágu- fallssýki. í nýjsta hefti tímarits- ins tslenskt rriál birtir hún grein um sama efni sem að stofni til er byggð á prófritgerðinni. Rann- sókn Ástu á fallnotkun 11 ára — segir Asta Svavarsdóttir málfræðingur skólabarna með nokkrum al- gengum ópersónulegum sögnum bendir til að þágufallssýki sé talsvert útbreidd, þótt ekki sé hún ríkjandi. Ennfremur gefur rannsókn hennar vísbendingu um að þágufallssýki sé algengari hjá börnum sem gengur illa í skóla og börnum úr stétt ófag- lærðra verkamanna en öðrum. { ljósi þessa telur hún rétt að endurmeta hvort baráttan við þágufallssýki sé réttlætanleg. Eg hitti Ástu að máli og spurði hana nánar um þetta sjónarmið. En fyrst forvitnaðist ég um af hverju hún notaði orðið „þágufallssýki" alltaf innan gæsalappa í ritgerð sinni. „Ástæðan er sú að orðið sjálft felur í sér ákveðið mat og hentar því illa í fræðilegri ritgerð. Sama er raunar að segja um ým- is önnur hugtök í íslenskri málfræði, eins og Gísli Pálsson benti á í grein í Skírni 1979. Mér líst að mörgu leyti ágætlega á tillögu Halldórs Halldórssonar um að nota í staðinn orðið „mér- un". Hins vegar er orðið „þágu- Asta Svavarsdóttir málfræðingur Morgunblaðio/Frioþjófur. fallssýki" orðið fast í málinu og allir vita við hvað er átt. Það verður sennilega notað áfram í daglegu máli, enda þótt menn forðist það í fræðilegum ritgerð- um." Þú segir að í ljósi niðurstaðna rannsókna þinna á útbreiðslu þágufallssýki sé rétt að endur- meta hvort baráttan við hana sé réttlætanleg. Geturðu skýrt nán- I ar hvað þú átt við? i „í fyrsta lagi er það álitamál í hvað á að eyða orku móður- málskennara. Það er ekki mitt að dæma um það heldur skóla- manna. En mér finnst það umhugsun- aratriði hvort íþyngja eigi krökkum sem gengur illa í skóla enn frekar með málfræðireglum, sem ekki eiga sér stoð í máltil- finningu þeirra. Mér sýnist að það að nota þolfall með ákveðn- um ópersónulegum sögnum sé lærð málnotkun og að vissu leyti í andstöðu við það sem mörgum er eiginlegt. Svo virðist sem börn myndi sér málkerfi á grundvelli þess sem þau heyra og það virð- ist vera tilhneiging í þessu kerfi til að merkja ópersónulegar sagnir þágufalli. Þegar þau koma síðan í skóla eru þau skikkuð til að læra reglur sem eru í andstöðu við þetta sjálf- mótaða málkerfi þeirra og það veitist sumum þeirra erfitt. Börn sem eiga almennt auðvelt með að læra eiga líka auðvelt með að til- einka sér þessar reglur um notk- un þolfalls og varast þágufallið. Börnum sem eiga almennt í erf- iðleikum í námi gengur á sama hátt illa að tileinka sér reglurn- ar. Þarna myndast því málfars- legt bil. Sú spurning vaknar hvort við eigum að Iíta á móð- urmálið sömu augum og hverja aðra námsgrein, eða hafa í huga að börn læra mál á náttúrulegan hátt, á sama hátt og þau læra t.d. að ganga." Öttastu ekki að eftirgjöf á þessu sviði leiði til ringulreiðar í málkerfinu og bjóði frekari und- anhaldi heim? „Nei, ég held að þetta atriði þurfi ekki að tengjast öðrum á sviði málvöndunar. Ég er alls ekki á móti því að lögð sé áhersla á málvöndun í skólastarfi, þvert á móti, hins vegar held ég að ýmsir aðrir þættir séu mikilvæg- ari en einstök formleg atriði eins og þágufallssýki. Sú hætta er jafnvel fyrir hendi að barátta gegn breytingum á málkerfinu leiði til enn meiri ringulreiðar, Eitt af því sem kom mér mest á óvart í niðurstöðum rannsóknar- innar voru dæmi eins og „mig þykir" — ég hélt satt að segja í fyrstu að þau mætti rekja til þess að krakkarnir sem ég próf- aði væru svo ung að þau hefðu ekki náð tökum á þessum hluta málkerfisins. En athugun Hall- dórs Halldórssonar styður tilvist slíkra dæma því hann var með eldra fólk. Það sem þarna gerist er að menn beita tillærðu regl- unni víðar en þar sem hún á við — væntanlega vegna þess að hún á sér ekki stoð í málkennd þeirra. Þetta er sambæriiegt við það þegar sagt er „Ég hringdi í Loftleiði", þar sem menn eru með orð eins og „læknir" í huga."

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.