Morgunblaðið - 14.03.1984, Blaðsíða 32

Morgunblaðið - 14.03.1984, Blaðsíða 32
32 MORGUNBLAÐIÐ, MIDVIKUDAGUR 14. MARZ 1984 Verður ull okkar gull? eftir Margréti Þorvaldsdóttur í fyrri grein var rakin saga ís- lenskrar ullarvinnslu og ullarút- flutnings frá öndverðu. Blómatími íslensks ullariðnaðar er greinilega þjóðveldisöld. Skúli fógeti Magnússon og Magnús Gíslason eru upphafsmenn að áformum um stóriðnað á'íslandi á miðri 18. öld og koma á stofn Nýju innréttingunum, en með þeim átti sérstaklega að byggja upp ullar- iðnaðinn í landinu. Margt bendir til þess, að þessir framsýnu hug- sjónamenn hafi verið langt á und- an sinni samtíð, því þegar at- vinnusaga 19. aldar er lesin þá virðast landsmenn ótrúlega tóm- látir gagnvart framförum. Þess ber þó að geta, að mikil kulda- tímabil voru á öldinni. Þó var um miðbik aldar reynt að vekja at- hygli á verðmæti íslenskrar ullar. Nú er langt liðið á 20. öld og enn heldur baráttan áfram. Við stofn- un Álafoss og Gefjunar um og eft- ir aldamót virtist málum borgið. Þó hófst útflutningur fullunninn- ar ullarvöru ekki að verulegu magni á ný fyrr en um og eftir 1970. Grundvöllur iðngreinarinnar virðist veikur. Ástæðurnar eru margar. Ein er sú, að Iitið hefur verið á ullarframleiðslu sem hlið- arbúgrein bænda, og hefur hún verið meðhöndluð sem slík. Þó dregur ull vænar fúlgur í fjár- hirslur þjóðarbúsins. Önnur ástæða er, að ótrúlega mikið sam- bandsleysi virðist ríkja milli þeirra aðila sem að ullarmálum standa. Við könnun á stöðu þeirra mála í dag kemur margt athyglisvert í ljós. Þegar litið er yfir ullarmat frá árunum 1977—1982 má sjá að gæðum ullar í landinu hefur hrak- að mjög á síðustu 6 árum. Árið 1977 fara 16,8% ullar í úr- valsflokk en árið 1982 10,8%. Árið 1977 fara 44,7% ullar í 1. flokk og árið 1982 48%. Árið 1977 fara 11,5% ullar í 2. flokk og árið 1982 12,5%. Árið 1977 fara 12,3% ullar í 3. flokk og árið 1982 13,4%. Þar sem ull í úrvalsflokki er hvít góð ull og hin æskilegasta, en ull í 3. flokki til einskis eða lítils nýtanleg er þessi þróun áhyggju- efni. Sú spurning hlýtur að koma upp hvort við séum í þessum efn- um á leið niður í enn eitt hnignun- artímabilið. Þar sem framtíð ullarútflutn- ings landsmanna ræðst af því hvernig á málum er haldið, og það lagfært sem úrskeiðis hefur farið, verður ferill ullar af sauðkind til vinnslu rakinn í stórum dráttum. Stefán Aðalsteinsson er sá mað- ur, sem hvað mest hefur lagt sig fram við að fá íslenskt sauðfé kynbætt og þá sérstaklega með til- liti til hvítrar ullar og ullarmagns. Hann sagði í viðtali, að við íslend- ingar hefðum allt, sem ein þjóð þarf til að koma á markað úrvals ullarvöru. Við hefðum: 1. Ull með sérstæða eiginleika og sé hún ekki blönduð öðrum efnum getur enginn keppt við okkur á heimsmarkaðinum. Aðrir hafa ekki ull sömu teg- undar. 2. Hinir náttúrulegu litir eru einnig mjög sérstæðir. 3. Hönnuði höfum við ágæta. 4. Við eigum einnig afbragðs sölumenn, sagði Stefán. Hvernig er hægt að ná betri ull? Stefán sagði, að 90% ullar af hinu kynbætta kyni á Reykhólum hefðu farið í úrvalsflokk. Ein ástæðan fyrir þeim góða árangri væri m.a. sú, að á Reykhólum voru samtímis kynbótum gerðar um- bætur á fjárhúsunum til að fyrir- byggja að ullin skemmdist í hús- unum. Ástæðuna fyrir því að þessi kynbætti stofn hefur ekki komist til bænda sagði hann vera þá, að fjárstofninn væri ekki nógu þétt- byggður til að gefa lömb í stjörnu- flokk. Þar sem sérfræðingar hafa haldið því fram, að illt sé að sam- ræma kynbætur sauðfjár til auk- innar kjötframleiðslu og um leið meiri ullarframleiðslu, var leitað álits bænda. Telja þeir að aukin ullarframleiðsla geti skaðað kjötframleiðsluna? Svarið var, að það ætti ekki að vera, þar sem af- urðir allar ráðast af aðbúnaði sauðfénaðarins. — En þeir vildu að flokkunin á ullarmatinu yrði endurskoðuð. Að þessum upplýsingum fengn- um, lá beinast við að kanna að- búnað sauðfjár í fjárhúsum. Fjár- hús sem byggð eru í dag eru, að sögn, víða mjög stór, illa einangr- uð, rök og köld. Hér áður fyrr voru húsin minni. Þau voru byggð úr torfi og þakin með reiðingi (sem er torfa úr seigum grassverði). Þessi reiðingur gerði þrennt, hann kom í veg fyrir leka, hann tók í sig raka og hann hélt hita i húsunum. Nú eru fjárhús byggð úr járni og hafa þau til skamms tíma verið ein- angruð með pappa. í frostum héla húsin að innan við útgufun frá fénu. Þök leka einnig oft í rigning- um og drýpur svo vatnið yfir féð. Við þetta bætist, að loftræsting er víða ónóg eða engin, svo að í hús- unum myndast raka- og stækju- mökkur. Stefán var spurður hvernig rak- inn í fjárhúsunum skemmdi ull- ina. Hann sagði að ammoníakið sem myndaðist í sauðataði og rak- inn í fjárhúsunum mynduðu stækju sem eyðilegði lit ullarinn- ar. Auk þess þófnaði ullin á sauð- kindinni í rakanum. Einnig hefðu bændur ekki alltaf gætt þess við gjöf, að hey fari ekki í reyfi sauð- kindar. Nái hey að festast í reyfi, fer það ekki í burtu í vinnslu og veldur það skemmdum á ullinni. Bent hefur verið á mikilvægt at- riði, en það er að í þessum nýrri fjárhúsum hafa gólfin, til skamms tíma, verið úr rimlum til að auð- velda leið sauðataðs niður í haug- hús eða kjallara, sem er allt að 2ja metra djúpur. Eru bændur í sum- um héruðum að fjarlægja rimla þessa og setja fleka í staðinn. Er það m.a. gert til að fyrirbyggja kulda og gólftrekk á vetrum, en hann er óheppilegur þar sem stað- ið er að vetrarundirbúningi. Vakin var athygli á fleiri atrið- um. Hér áður fyrr var talið að skortur á góðum fóðrum gæti valdið því að ær væru illa fildar. Fildingur er ný ull undir þeirri gömlu. Þótti það slæmt, þar sem gamla ullin gat losnað af sauð- kindinni fyrirhafnarlítið. Hafði hún þá enga vörn gegn hreti og vindum á vorin. Fyrrum tíðkaðist í héruðum sem lágu að sjó, að gefa smátt saxaða þorskhausa þessu til varnar. Stefán var spurður hvort það kæmi oft fyrir í dag að ær væru illa fildar. Hann kvað það koma fyrir, en ekki vera algengt. Glansandi feldur minksins krefst ákveðins eldis, sama gildir um hestinn svo og heimilisdýr. En hvað með fóðrun sauðkindar? Vetrarfóðrun á sauðfé virðist al- mennt hafa verið hafnað hin síð- ari ár. Skýring er ekki ljós. Áhrif- um fóðrunar á ullarvöxt mun ekki hafa verið mikill gaumur gefinn, né rannsóknir verið gerðar þar að lútandi. Einstaka bændur munu þó vera farnir að gefa fé sínu fiskimjöl. Þeir hafa verið hvattir til þess, og þá m.a. í því augnamiði að auka ullarvöxt sauðfénaðarins. En fiskimjöl er auðugt af eggja- hvítu og kalki. Hér áður fyrr fór allur rúningur sauðfjár fram á vorin. Þetta hefur breyst, nú fer fram vetrarrúning- ur, — vor og haustrúningur. Vetrarrúningur fer fram á tímabilinu frá febrúar til byrjun apríl. Hann þykir heppilegur og gefa allgóða ull, ef fjárhús eru góð og vetrar- og vorfóðrun í góðu lagi. Sumarrúningur fer fram í júní og júlí. Sú ull sem þá fæst þykir allsæmileg, hafi sauðkindin ekki náð að gegnblotna. Sé svo er hætta á að ullin hafi þófnað og þá getur reyfið verið orðið harður flóki. Haustrúningur fer fram seint á haustin, um réttir eða jafnvel ekki fyrr en í nóvember. Sú ull sem þá fæst er gamall flóki sem er til lít- ils nýtanlegur og verðlaus (3. flokks ull). Margir bændur sem standa að „Þau sáu á ferð sinni fé í réttum og mannafla við rúning. Lágu reyfi á rétt- arveggjum og niður í aur- bleytu utan við réttirnar og hafði enginn fyrir því að lyfta þeim þaðan. Þegar þau óku sömu leið til baka 10 dögum seinna lá ullin enn á réttarveggjunum með sömu ummerkjum og áður." 2. grein haustrúningi telja sig ekki geta náð fé sínu saman fyrr vegna mannfæðar. Lá því beint við að leita svara við því, hvort bænda- samtök hinna ýmsu héraða hefðu ekki reynt að koma bændum til aðstoðar við smölun og rúning. Var þá höfð í huga aðferð ástr- alskra bænda við hópsmölun sauðfjár. En þar í landi er rúning- ur sauðfjár sagður vera í höndum þrautþjálfaðra manna. Hér á landi mun þetta hafa verið reynt og þá aðeins við vetrarrúning. Annmarkar eru sagðir vera á þessum hætti við sumarrúning. Væri ekki hægt að koma upp svip- uðu kerfi hér? Það myndi gera tvennt, líðan sauðkindar yrði bærilegri, þar sem hún gengi að- eins í einu reyfi í stað tveggja, og ullin nýttist. Hugmyndinni er hér með komið á framfæri, því það er aðeins nýtanleg ull sem fer til vinnslu. En áður en ullin fer til vinnslu fer hún í gegnum ullar- matið. Ullarmatið fer fram á ullar- þvottastöðvum. Þær eru tvær fyrir allt landið. Er önnur þeirra í eigu SÍS og er hún staðsett í Hveragerði. Hin er á Álafossi og skiptist ullin nokkuð jafnt á rriilli þeirra. Ullin fer frá bændum í svoköll- uðum ullarhöllum, en það eru sekkir úr ofnu næloni. Ballar þess- ir geta tekið allt að 40 kg ullar. Kaupfélögin sækja síðan ullina til bænda og þaðan fer hún til ullar- þvottastöðva. Nokkur tími getur liðið frá því að ullin fer frá bænd- um og þar til hún er metin. Tals- maður ullarþvottastöðvarinnar í Hveragerði sagði, að hjá þeim lægi ullin ekki lengur en í 2 mán- uði. Ef ull er rök þegar hún er sett í balla, eða raki kemst í hana seinna og hún nær að pressast saman, myglar hún og fúnar og er ónýt. Upplýsingar um hve mikið af ull eyðileggst þannig liggja ekki á lausu. Þetta er mjög viðkvæmt mál. Hvar skemmist ullin? Ekki hjá okkur, svara allir aðspurðir. Þegar verið var að leita upplýsinga um þetta atriði, rifjaðist upp lýsing erlendra gesta okkar frá ferð þeirra norður og austur á land hér fyrir fáum árum. Þessir gestir, sem komu frá Ástralíu og Skot- landi, voru hér í júní. Þeir sáu á ferð sinni fé í réttum og mannafla við rúning. Lágu reyfí á réttar- veggjum og niður í aurbleytu utan við réttirnar og hafði enginn fyrir því að lyfta þeim þaðan. Þegar þau óku sðmu leið til baka 10 dögum seinna, lá ullin enn á réttarveggj- unum með sömu ummerkjum og áður. Þeir voru vægast sagt for- viða yfir virðingarleysi fyrir verð- mætum íslenskrar ullar. Leitað var upplýsinga í ullar- þvottastöðinni í Hveragerði, um það hvort ullin, sem þangað kem- ur, sé geymd á grindum þannig að loft leiki um hana meðan hún bíð- ur þvottar. „Til þess er engin að- staða," sagði forstöðumaðurinn, „Ef raki kemst í ullina hefur það gerst áður en hún kemur til okkar. Það skeður hjá bændum eða í skemmum kaupfélaga." Bændur fá greiðslur upp í ullar- verð við afhendingu ullar. Fulln- aðaruppgjör kemur seinna, oft löngu seinna segja bændur. Enn- fremur segjast þeir hvorki vita hvenær ull þeirra er metin né um ástand ullarinnar þegar kemur að mati. Verð á ull til bænda í dag er 90.30 kr. fyrir 1 kg af ull í úrvals- flokki. Sama verð er fyrir mó- rauða ull. Fyrir gráa ull og ull í 1. flokki er greitt 78.67 kr. Þetta mun vera mun hærra verð en greitt er fyrir ull i oðrum löndum. Verðið á ullinni er bundið verði kjöts og fellur undir hina flóknu útreikn- inga uppbóta og niðurgreiðslna vísitölubúsins. En láta mun nærri að 40.00 kr. af þessum 97.30 kr. komi frá niðurgreiðslum úr ríkis- sjóði. Þegar dregnar eru saman fengnar upplýsingar er ljóst að á þessum ferli eru margir veikir lið- ir, en þó enginn svo að hann megi ekki færa til betri vegar. Mögulegt ætti að vera að endurbæta fjárhúsin og fyrir- byggja þann skaða sem þar verður á ullinni. Hin öflugu samtök bænda gætu án efa aðstoðað bændur við að skipuleggja smölun og rúning sauðfjár. Eðlileg er ósk bænda og sér- fræðinga að ullin sé metin við afhendingu. Auðveldara væri þá fyrir bændur og kaupendur ullar að ræða vandamálin milliliðalaust. Það myndi auka skilning og eyða tortryggni. Ullin ber sennilega nafn fslands víðar en flest annað sem íslenskt er. Því ætti það að vera metnaður okkar, að vinna að því, að á ný verði íslensk ull okkar gull.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.