Morgunblaðið - 27.06.1984, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 27.06.1984, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ, MIDVIKUDAGUR 27. JUNf 1984 61 Ritlingur um garðúðun — eftirAxel V. Magnússon Nýverið kom út smápési sem gefinn er út af Heilbrigðis- og um- hverfismálaráði Reykjavíkur, Mosfellshreppi, Náttúruverndar- nefnd Bessastaðahrepps, Garða- bæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs og Seltjarnarness. Umsjón útgáfu hafði Kristín Þorkelsdóttir. Ráðgjafar voru Jón Gunnar Ottósson, skordýrafræðingur og Hafliði Jónsson, garðyrkjustjóri Reykjavíkur. Pésinn ber nafnið „Um skor- dýravarnir, eiturúðun og aðrar að- ferðir". Nú mætti ætla að slík rit- smíð stæðist gagnrýni og sé skrif- uð af vísindalegri þekkingu. Því miður er þessu ekki til að dreifa og vaða alls konar villur uppi og pésinn túlkar alls ekki við- urkenndar staðreyndir, heldur ákveðnar skoðanir höfunda. Hlutl- aus er þessi ritsmíð a.m.k. ekki, eins og að er látið liggja. Skal nú gerð grein fyrir helstu meinbugum á þessum pistli. Rangar staðhæfingar Skorið á lífkeoju — Hvað er átt við? Ætla mætti að allt líf láti undan við úðun, slíkt er auðvitað fjarri lagi. Þetta er algjör staðleysa og at- hugulir garðeigendur sem fylgst hafa með fuglalífi eftir úðun hafa ekki fundið þess merki að fuglar hafi drepist við úðun. Sama gildir og um athuganir í grannlöndum okkar. Þar treysta alvöru sérfræð- ingar sér alls ekki til að staðfesta það að fuglalíf hafi beðið hnekki við venjulega garðaúðun. Þegar úðað er forða fuglar sér og einnig er talið að flestir spör- fuglar éti ekki að jafnaði meindýr á greinum trjáa og runna og sneiði einnig hjá eitruðum dýrum. Ef höfundum er verndun fugla ofarlega í sinni, væri þeim nær- tækara að berjast gagn katta- haldi, en hvað að baki býr skal ósagt, en það sýnir næsta lítið drenglyndi í garð skrúðgarðyrkju- meistara að setja fram slíkar full- yrðingar án órækra sannanna. Að komið sé í veg fyrir að blóm frjóvgist við garðúðun, er einnig i meira lagi hæpin staðhæfing, og ástæða er til að spyrja höfunda um hvaða óvægnar skordýrateg- undir hafi myndast á undanförn- um árum hér á landi, eins og gefið er í skyn. Um úðun að þarflausu Það er sjálfsagt að taka undir það viðhorf að ekki sé úðað nema ef þörf krefur. Hins vegar er það alrangt að garðaúðun verki svo vikum skiptir. Einna lengstur frestur er á Parathion sem getið er . um í pésa, en sá frestur er 14 dag- ar, en í raun er talið að efnið brotni niður á tæpri viku og eftir- verkanir eru engar. Það að þetta sé svo vikum skiptir er því algjör staðleysa. Þess má og geta að til eru ýmis efni sem enginn hættu- frestur er á og eru algjörlega skaðlaus fyrir dýr með heitu blóði. Má í því sambandi nefna ýmis pyr- ethrum-sambönf), sem ýmist eru unnin á lífrænan hátt úr vissum körfublómum eða framleidd með efnafræðilegum aðferðum. Til er fjöldi efna í þessum flokki, en ekki þóknast pistilritendum að nefna þau, en ástæða er til að nefna t.d. Permethrin. Ef þessi pési hefði verið vel unn- inn hefði eflaust verið gerð grein fyrir helstu efnum sem notuð eru, svo og þeim sem eru aðgengileg fyrir almenning. Mér er hins veg- ar kunnugt um að það er í undir- búningi af öðrum aðilum og skal því ekki rætt frekar hér. 1300 sinnum hættulegra efni notað hérlendis en í nágrannalöndum okkar Hér er fjallað um Parathion, sem hefur verið notað í talsverðum mæli hér á landi. Það er á ýmsan hátt mjög umdeilanlegt efni, en hér er ærið mikið hallað réttu máli um samanburð á eiturvirkni þess og Malathion, sem höfundar pistils virðast bera fyrir brjósti. Um Malathion er það og að segja að það hefir verið notað nokkuð gegn meindýrum en væg- ast sagt með afar misjöfnum árangri og af þeim sökum lagðist notkun þess af að mestu, vegna þess að virkni þess er oft mjög hæpin við lágt hitastig. Er þess vegna þekkt, að þurft hafi að nota allt að tvöfaldan styrkleika þess, til að ná sæmilegum árangri. Höfundar fullyrða að Parathion sé 1300 sinnum eitraðra en Mal- athion. Það Parathion sem hér hefir verið selt á seinni árum methyl-parathion, en svo er nefnt LD-gildi þess er talið 14—42 mg á kg tilraunadýra, en rottur eru oftast notaðar til þessara mæl- inga. Þess lægri sem LD-gildi er því eitraðra er efnið. LD-gildi Malathion er á milli 400—2100 mg á kg. Munur er því um 28,6 á hærri mörkum og um 50 sinnum á lægri mörkum, en ekki 1300 sinnum eins og pistilritarar telja. Þá er og annað veigamikið at- riði ótalið, en það er að þynning á Parathion er miklu meiri en Mal- athion. Algengasta þynning á Par- athion er 0,03—0,06 ml í 1 1 vatns eða sem svarar 30—60 ml í 100 1 vatns. Tilsvarandi þynning á Malath- ion er 0,150—20 ml í 1 vatns, eða 150-200 ml í 100 1 vatns. Þetta þýðir að stofnlausn Malathions er að rúmtaki 5—3,5 sinnum meiri en á Parathion sem þýðir um 10 sinn- um meiri eituráhrif, en ekki 1300 sinnum eins og pistilhöfundar telja. Ef þar að auki þarf helmingi meira magn af Malathion, eins og fyrr getur, er munur nánast um 5 sinnum. Pistill nefnir að tré séu misnæm fyrir meindýrum. Réttara er að segja að meindýr sæki mikið, lítið eða ekki á viðkomandi tegundir gróðurs og misjafnt hve vel við- komandi plöntur þola það. Aðgerðir í þeim liðum er varða aðgerðir er vægast sagt meira en lítið at- huganavert. Þar á meðal stendur undir lið A, að ekki þurfi neinar aðgerðir til að verja ýmis tré. Þar á meðal eru greni og fura. Nú vita allir sem hafa ákveðna grunnþekkingu á þessum málum að furu- og grenilús eru einhverjir hinir verstu meinvaldar og geta gjörsamlega gert útaf við stærðar tré ef ekki er aðgert. Þá er algengt að maðkur sæki á alaskaösp og valdi þar verulegu tjóni. Einnig sækir blaðlús oft á sólber og getur orðið mögnuð ef ekki er að gert. Um límborða er ekkert nema gott að segja þar sem hægt er að koma þeim við, en því miður er þetta ekki einhlit aðferð og gagn- vart lús kemur hún að engu haldi. Vetrarúðun er ágæt aðferð og vissulega ástæða til að mæla með henni, en þó þarf ekki að leita lengra en til síðasta árs, að þá fann annar höfundur pistils henni flest til foráttu. Það getur verið gott að vera fljótur að gleyma. f D-lið er rætt um eftirlit og þar kemur sitthvað kátlegt fyrir. Þar er að finna hundrað ára gömul húsráð, svo sem vatnsúðun, sápu- vatn, sóda og loks tóbakslausn. Það er sannast mála að fátt af því sem nefnt er kemur að haldi svo heitið geti, utan tóbakslausn, sem raunar er miklu hættulegri heldur en fjöldi sérhæfðra efna sem eru á boðstólum fyrir al- menning. í E-lið er rætt nokkuð um brekkuviði og er svo að sjá að höf- undar vilji dæma hann snarlega til dauða. Það er öllum ljóst sem við rækt- un fást að brekkuvíði er hætt við meindýrum, en hins vegar er hann harðger og þolinn og heita má að hann þrífist víðast þar sem gróður þrífst á annað borð. Sannleikurinn er líka sá að með nútíma varnar- efnum er mjög auðvelt að halda honum í lagi og úðun auðveld, og hann getur átt fyllsta rétt á sér ef hann er vel hirtur og á ekki hina ósmekklegu nafngift „eiturlyfja- sjúklingur" skilið, enda tæplega hlutverk þeirra sem um þetta efni fjalla að dæma einstakar tegundir úr leik. Viðhorf Þá er rétt að hafa í huga að skrúðgarður er ekki náttúrulegt umhverfi i þeim skilningi. Hann er byggður upp af mannavöldum og er ætlaður eigendum til ánægju. Nú er það svo að mörgum sem eiga sér garð til ánægju og gleði er ekki sama þótt gróður steypist út í óþrifum, þannig að stórsjái á plöntum og þvi ekki hægt að lá fólki þótt þá sé gripið til einhverra ráða. Dómur um hæfilegt magn meindýra er oft erfiður, að ekki sé meira sagt. Það dreymir engan um að úða Hallormsstaðaskóg, en viðhorf til lítils skrúðgarðs og skóglendis eru Beint á varamannabekkinn Hljom- plotur Siguröur Sverrisson Picture Eternal Dark Back Door/Fálkinn Hollendingar hafa alltaf af og til komið fram með ágætar hljómsveitir. Skemmst er að minnast flokka á borð við Focus, Golden Earring og Vandenberg. Picture heitir enn ein hollensk, sem rekið hefur á fjörur land- ans. Picture er bárujárnssveit að upplagi þótt nafnið bendi e.t.v. til allt annars. Fimmmenning- arnir í flokknum eru reyndar ekki neinir nýgræðingar því Et- ernal Dark mun fjórða breiðskíf- an á ferlinum. Ef marka má þessa haf a hinar ekki verið neitt rosalega spennandi. Þrátt fyrir ágæta byrjun, þ.e. titillagið, Eternal Dark, nær Picture ekki að fylgja því nægi- lega sannfærandi eftir á plöt- unni. Næsta lag, Griffons Guard The Gold, er nokkuð gott en síð- an fer að halla undan fæti. Pow- er of Evil þó ágætt. Verulegur galli er á plötunni hversu kauðalega hún er hljóð- blönduð á köflum. Bassatromm- ann er allt of framarlega og fyrir vikið verður mikill byljandi í sumum lögum. Skemmir það oft fyrir því í Picture leynast ágætir gítarleikarar. Picture sýnir vissulega ágætis tilþrif í sumum laganna, en heildarsvipur plötunnar er á þann veg, að hann dygði ekki nema á varamannabekkinn á meðal risanna í þessari tónlist. Á meira að segja enn talsvert langt í land með að ná löndum sínum í Vandenberg. Axel V. Magnússon „Það dreymir engan um að úða Hallormsstaða- skóg, en viðhorf til lítils skrúðgarðs og skóg- lendis eru gjörólík og fyrir því er ekkert at- hugavert við það að fólk geri ráðstafanir til að halda meindýrum í skefjum. Hitt er ég svo sannfærður um að ef svo illa færi að t.d. sitkalús bærist í Hall- ormsstaðaskóg mundi Jón Loftsson og lið hans beita öllum ráðum tíl að ráða niðurlögum henn- ar, þótt samkvæmt yfir- sýn pistilhöfunda sé hún ekki til." gjörólík og fyrir því er ekkert at- hugavert við það að fólk geri ráðstafanir til að halda meindýr- um í skefjum. Hitt er ég svo sannfærður um að ef svo illa færi að t.d. sitkalús bærist í Hall- ormsstaðaskóg mundi Jón Lofts- son og lið hans beita öllum ráðum til að ráða niðurlögum hennar, þótt samkvæmt yfirsýn pistilhöf- unda sé hún ekki til. Þá er það alkunna og flestum garðyrkjumönnum kunnugt að ræktaðar plöntur eru að jafnaði mun viðkvæmari fyrir ýmsum kvillum og meindýrum en villtar plöntur, og af þeim sökum verða viðhorf til þeirra líka önnur. Nýjar aðferðir í vændum Látið er að því liggja að splunkunýjar aðferðir séu í upp- siglingu, og er aðeins lauslega minnst á notkun Bacterium thur- ingensis gegn fiðrildalirfum. Það er fyrst frá að segja að þessi aðferð hefir verið kunn í ára- tugi og hefir einkum verið notuð í stórum stil í skóglendi erlendis. Til eru þúsundir athugana um þetta efni, en sannast best sagna hefir árangur verið misjafn, og í ýmsum tilvikum enginn. Reynslan úr hinum erlendu til- raunum er sú að hitastig hefir úr- slitaþýðingu, og að jafnaði sást lítill sem enginn árangur ef hita- stig var lágt, þegar úðun var framkvæmd. Hins vegar hefir íblöndun ýmissa efna gegn mein- dýrum í lausn Bact. thuringensis í mörgum tilvikum verið mjög já- kvæð. Hér á landi var siðastliðið vor eitt hið kaldasta sem um getur, en eigi að síður átti úðun með Bact. thuringensis hér að hafa eytt 85—95% lirfa. Þetta er því mjög athyglisvert, en hins vegar er meira en hæpið að taka eina staka tilraun sem vísindalega sönnun, og sem grundvallaratriði í vörnum gegn meindýrum. Þá er þess að geta að úðun með Bact. thuringensis er ekki Hfræn aðgerð í þeim skilningi að bakterí- um fjölgi og þær smiti eina lirfu og svo koll af kolli, heldur er um að ræða að kristallar sem er að finna í bakt. hafa áhrif á nær- ingarupptöku lirfunnar og svo myndun Toxina, sem verka á lirf- una, en ekki bakteríusmit í þeim skilningi. Af lífrænum aðferðum gegn meindýrum er annars fátt að frétta í þessum pésa, en þær eru til næsta margar og má t.d. í því sambandi benda á gallmý, sem hefir verið notað með mjög at- hyglisverðum árangri gegn blað- lús í sumum grannlöndum okkar. Alkunna er að maríubjöllur eru næsta áhrifamiklar við eyðingu blaðlúsa, en því miður eru þær mjög sjaldséðar hér á landi. Úr þvi að verið var að geta um lífrænar varnir hefði ekki verið úr vegi að nefna aðlöðunarefni, þar sem hormónaefni vissra tegunda eru notuð til að laða annað kynið að og eyða þvi svo. Einnig er geislun karldýra ým- issa meinvalda, þannig að þau verða ófrjó og þeim síðan dreift um viðkomandi svæði, en kvendýr frjóvgast ekki við mökun mjög at- hygiisverð aðferð. En um þessar leiðir gildir það að þær eiga einkum heima í stór- ræktun, eða í ákveðnu gróðursam- félagi. Það er sjálfsagt að hafa augun opin fyrir öllum möguleikum, en hins vegar er næsta barnalegt að halda að einhver ein aðferð sé allra meina bót. Fjölbreytni nátt- úrunnar er meiri en svo að slíku sé að heilsa. Lokaorð Höfundar þessa pistils, sem hér er gerður að umtalsefni, gerðu harða hríð gegn garðaúðun á sl. vori. Það varð til þess að fjöldi garðeigenda gerði engar ráðstaf- anir í þessum efnum, og lús og maðkur óð uppi og olli víða stór- kostlegum skaða á gróðri, og sums staðar stóðu tré og runnar allt að blaðlaus eftir. Þetta var jafnvel svo alvarlegt að Hafliða Jónssyni virðist þetta ljóst er líða tók á sumarið, ef marka á skrif hans i Morgunblað- inu. Látið er að því liggja að nýjar aðferðir séu í vændum sem eigi að leysa vanda. Það hafa hingað til ekki þótt góð vísindi að gera sér fyrirfram lausnir mála, og þá síst á sviðum sem þessum. Á síðastliðnu ári ræddi ég all- náið við ýmsa færustu sérfræð- inga á Norðurlóndum um þessi mál. Ekki áttu þeir neinar alls- herjar lausnir á takteinum, enda ekki háttur ábyrgra vísindamanna að slá sliku fram. Meðal þeirra er ég ræddi við var Jörgen Reitzel, sem er sérfræðingur Plöntusjúk- dómastofnunar danska ríkisins. Sérgrein hans er blaðlús og ýmis önnur meindýr. Hann kvað ýmsar aðferðir hafa verið reyndar gegn blaðlús, nokkr- ar lofuðu góðu, en viðsfjarri að nokkur lausn væri á næstu grös- um. Maður hlýtur þvi að furða sig á slíkri orðræðu sem fram kemur í ritlingi og hvaða tilgangi slíkt á að þjóna? Það er hins vegar rétt að leita beri nýrra leiða, og á því sviði er unnið gifurlegt verk víða um heim. En að þáttaskil séu á næst leiti er misskilingur. Þess skal hins vegar getið að pistill er vel og smekklega settur upp og snyrtilega unninn á allan hátt. Eflaust hafa þeir aðilar er að útgáfu stóðu vænst þess að hann myndi gefa hlutlægar og áreiðan- legar upplýsingar um það efni sem um er fjallað. Sú er því miður ekki raunin. Helstu heimildir: Introduction to insect pest management 1975 — Robert L. Metcalf. — William H. Luckmenn. Pflanzenschiiltz und Schádlingsbekámpfungsmuttel — O.R. Klimmer. Dictionary of Pest- icides — Farm Chemicals, Comm- onwealth Agricultural Burau — Bacillus thuringensis 1980 — Gud- mund Taksdal, Bacillusthuring- ensis. Axe/ V. Magnússon er garóyrkju- riðunautur Búnaðarfélags lslands.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.