Morgunblaðið - 14.08.1988, Page 28

28
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. ÁGÚ.ST 1988
sem hafa sérhæft sig í íslenskum
bókmenntum, við höfum til dæmis
einn slíkan sem ráðgjafa á forlag-
inu. En almennt held ég nú að það
sé varla hægt að segja að Danir
þekki mikið til íslenskra bókmennta
fyrir utan verk Halldórs Laxness.
En ég held líka að það séu að koma
upp nokkrir íslenskir rithöfundar,
sem eigi eftir að láta að sér kveða
hér, og sumir hafa gert það nú
þegar eins og Einar Már. Ég hef
það á tilfinningunni að sú gróska
sem er í íslenskum bókmenntum
um þessar mundir eigi eftir að skila
af sér verkum sem muni fara víða.
Kannski eigum við von á nýrri
íslenskri bylgju hér í Danmörku,
það má búast við að samskipti þjóð-
anna verði nánari þar sem timbur-
menn nýlendutímans eru að hverfa.
Svo hafið þið líka forseta sem notar
hvert tækifæri til að vekja athygli
heimsins á bókmenntum ykkar og
listum almennt, slíkt er mjög sjald-
gæft nú um stundir, það væri þá
helst Gorbatsjov___“
— Og í haust ætlar Gyldendal
að gefa út Þar sem djöflaeyjan rís
eftir Einar Kárason, — fyrsti
íslenski höfundurinn sem forlagið
gefur út á eftir Laxness —
„Já það er rétt, og er fyrir til-
verknað ráðgjafa okkar hér í húsinu
í íslenskum bókmenntum. Ég hef
ekki lesið þá bók ennþá, ég næ því
ekki að lesa allar bækur sem forlag-
ið gefur út áður en þær koma á
markaðinn. Annars eru þýðingar
mjög viðkvæmt mál, hvað á að
þýða og hvað ekki. Sjálfum finnst
mér margar danskar bækur eiga
það skilið að vera þýddar á önnur
tungumál. Við flytjum inn bækur í
miklu magni, en fáum tiltölulega
lítið af bókmenntum okkar þýtt á
önnur mál. Það er ekki vegna þess
værum ekki með öflugt endurút-
gáfufyrirkomulag eins og bóka-
klúbba og kiljur þá gengi þetta alls
ekki upp. Það auk útgáfu allskyns
orðabóka, fagbóka og kennslubóka
stendur undir fagurbókmenntun-
um. Það eru ekki margar bækur
sem við gefum út sem seljast meir
en í 2.000 eintökum."
— Nú ert þú sjálfur ein undan-
tekninganna, einn af fáum
dönskum rithöfundum sem hafa
getað lifað af skriftum, ekki satt?
„Nei; það er ekki hægt að segja
það. Eg hef reyndar ákveðinn
fastan lesendahóp sem kaupir allar
bækur mínar, þær seljast að meðal-
tali einhverstaðar á bilinu 2—5.000
eintök. Ef þær koma út hjá bóka-
klúbbum eða í kiljuformi getur sal-
an rokið upp, — bók mánaðarins í
bókaklúbbi getur selst í allt að 75
þús. eintökum. En ef ég hefði átt
eingöngu að lifa af bókum mínum
þá hefði oftast nær verið ansi
þröngt í mínu búi. Það sem hefur
bjargað mér er að ég hef getað
fengist við svo margt annað, gert
kvikmyndir, skrifað leikrit fyrir svið
og útvarp, og svo sit ég núna í
þessum forstjórastóli. Nei, hreint
út sagt þá getur enginn lifað af því
að vera eingöngu rithöfundur í
Danmörku. Við höfum að vísu lista-
mannalaunakerfi, bæði getur mað-
ur sótt um styrk til Listasjóðs ríkis-
ins og svo er hægt að komast inná
fjárlög ríkisins og fá einskonar
tekjutryggingu. Ég er á þeim og
það er þannig að ef maður þénar
meira á ári en ófaglærður verka-
maður fær maður lágmarksupp-
hæð. Ég fæ um 500 krónur á mán-
uði og greiði 70% af þeim í skatt
svo þetta er varla nema fyrir einum
góðum vindli. Og mér finnst það
líka alveg hárrétt stefna, því auðvit-
Timbur-
menn
nýlendutímans að hverfa
Klaus Rifbjerg rithofundur og forstjóri Gyldendal í viðtali við Morgunblaðið
KLAUS Rifbjerg er ekki
bara sjálfur mikill að
vöxtum (um tveir metrar á
hæð), flest sem honum
viðkemur er einnig stórt í
sniðum. Útgefin skáldverk
hans eru farin að nálgast
hundraðið: ljóð, skáldsögur,
sviðsleikrit, reviur,
útvarpsleikrit,
sjónvarpsleikrit,
kvikmyndir ... og aðeins 32
ár frá því fyrsta bókin hans
kom út. Hann hefur hlotið
flest verðlaun sem Danir
veita rithöfundum sínum, og
Bókmenntaverðlaun
Norðurlandaráðs fékk hann
árið 1970.
Viðtal:
Páll Pálsson
Myndir:
Elsa María Ólafsdóttir
Klaus Rifbjerg hefur verið
talinn einn áhrifamesti
rithöfundur Dana eftir
seinna stríð, og ekki
minnkuðu áhrifin þegar hann
gerðst forstjóri Gyldendai, stærsta
bókaforíagsins. Þangað heimsótti
ég hann, og af því að þá var heit-
asti dagur sumarsins byijuðum við
á að tala um ísland:
„Já, það er ljóst að tengsl íslend-
inga og Dana ná langt aftur í
tímann, og maður kynnist íslandi
snemma í gegnum Islendingasög-
umar, sem hvað sjálfan mig áhrær-
ir eru hluti af mínum bókmennta-
lega farangri, og tengjast mínum
nánu kynnum af amerískum bók-
menntum, enda hafa amerískir höf-
undar einmitt lært mikið af norræn-
um bókmenntum. Það sem ég hef
sótt í íslenskar fombókmenntir er
sparsemi, hnitmiðun í stfl; að nota
tiltölulega einfalda tækni til að
segja góða sögu, sem er þó um leið
bæði rík af ljóðrænu og dramatík.
Sem unglingur las ég mikið eftir
Gunnar Gunnarsson, hann var þá
mjög vinsæll höfundur hér í Dan-
mörku. Og svo auðvitað Halldór
Laxness, sem ég þekki persónulega
og finnst sameina það besta í nor-
rænum og evrópskum bókmennt-
um. Ég dáist mjög að þeim húmor
sem ríkir í verkum hans, því án
húmors gengur þetta alls ekki. Svo
hef ég lesið verk eftir yngri höf-
unda, svo sem Thórs Vilhjálmsson-
ar, sem ég hef þekkt í mörg ár, og
bækur eftir Einar Má Guðmundsson
hef ég lesið mér til ánægju. Sjálfur
hef ég oft verið á íslandi að lesa
úr verkum mínum, bæði einn og
með öðrum, — og einu sinni meira
að segja ferðast hringinn í kringum
landið. Nú, svo var móðir mín á
íslandi á árunum í kringum fyrri
heimsstyrjöldina og hún sagði mér
margt um landið, þannig að ég hef
alltaf vitað vel af Islandi, það hefur
aldrei verið framandi land fyrir
mér, þó að ég geti ekki kallað mig
sérftæðing í neinu íslensku — En
talandi um móður mína, þá hefur
það alltaf heillað mig við ísland,
að maður skuli inní miðju iandi
geta klifrað niður í jörðina og baðað
sig í vatni sem hefur svipað hita-
stig og mannslíkaminn. Það er bara
eins og að komast aftur í móður-
kvið, alveg dásamleg upplifun.“
— Hvernig kynntistu Halldór
Laxness?
„Ég kynntist nú bókunum hans
fyrst, las þær án þess að þekkja
manninn. En svo hef ég nánast all-
an minn feril verið tengdur þessu
forlagi, Gyldendai, sem gefur út
bækur Halldórs í Danmörku. Og
hér hittumst við fyrst og höfum
gert það mjög oft síðan, því hann
hefur heimsótt Kaupmannahöfn
reglulega í gegnum árin. Milli okk-
ar ríkir ágæt vinátta, ég get ekki
sagt að hún sé mjög náin, en við
skiptumst á bókum okkar og svo
heimsæki ég hann oftast þegar ég
er á Íslandi. Það sama get ég sagt
um Thór Vilhjálmsson, ég hitti hann
mikið á aiþjóðiegum ráðstefnum
rithöfunda, síðast í Lissabon í vor.“
— Þekkja Danir vel til
íslenskra bókmennta?
„Ja, hér eru margir fræðimenn
að danskar bókmenntir séu ekki
nógu góðar; þær eru meira að segja
mjög blómlegar um þessar mundir
að mínum dómi. Við eigum til dæm-
is Ijóðskáld eins og Inger Christ-
iansen og Henrik Nordbrandt sem
eru hreinlega á heimsmælikvarða,
og verða sjálfsagt þýdd fyrr en
síðar.“
— En hvernig hafa danskar
bókmenntir það heima fyrir?
„Eins og ég sagði þá er margt
gott skrifað héma og breiddin er
mikil. Hinsvegar er ástandið f út-
gáfumálunum ekki jafn glæsilegt.
Bókmenntir og listir yfirhöfuð eru
hreiniega í svelti pólitískt séð, og
maður spyr sig oft hvort ráðamenn
hafi hreinlega áhuga á listum, hvort
þeir opni nokkum tíma bók. Alvar-
legast fyrir bókaútgáfuna er hinn
gífurlegi niðurskurður á fjárfram-
lögum til bókasafnanna. Það er
ekki bara síhækkandi framleiðslu-
kostnaður sem gerir bækur dýrar
heidur hafa upplög bókanna minnk-
að. Vissulega má segja að það sé
þá bara okkar höfuðverkur, en það
verður að Ifta á þetta mál í breið-
ara samhengi. Með þessum mikla
niðurskurði fjármagns til bókasafn-
anna hefur aðgangur almennings
að bókum verið gerður erfíðari og
allt andlegt lff þjóðarinnar á eftir
að bíða skaða af því. Áður tóku
söfnin kannski hundrað eintök af
einni bók, en taka nú tíu, og þegar
þau hefðu áður tekið tíu taka þau
eina eða jafnvel enga. Við verðum
oft að selja bækur undir kostnaðar-
verði og stór hluti fagurbókmennt-
anna er gefinn út með tapi. Ef við
að eiga þeir peningar sem ríkið
veitir til listamanna að fara til
þeirra sem virkilega þarfnast
þeirra. Ég gæti einn góðan veður-
dag misst allar mínar tekjur og þá
er gott að vita til þess að maður
muni að minnsta kosti ekki svelta.
Við höfum líka ágætis fyrirkomulag
í sambandi við bókasöfnin, þar gilda
taxtar sem miðast við bindafjölda,
þannig að eftir því sem bindin eru
fleiri fer gjaldið lækkandi. Mér þyk-
ir bókasafnsgjald raunar vera eðli-
legasta greiðslan sem rithöfundur-
inn fær frá því opinbera, því hann
hefur jú skrifað bókina, fært lesend-
um vonandi einhveija ánægju og
sjálfsagt að eitthvert gjald komi
fyrir það. Hinsvegar þykir mér
hlægilegt að þegar ríkið úthiutar
einhveijum peningum til lista-
manna skuli þeir vera skattlagðir.
Danska ríkið er sjálfsagt eitt um
það á Norðurlöndunum að skatt-
leggja Bókmenntaverðlaun Norður-
iandaráðs, og alveg fáránlegt, þeg-
ar öll löndin leggja saman í púkk,
að fái danskur rithöfundur verð-
iaunin skuli danska ríkið græða á
því. Mér finnst að þegar listamenn
eru verðlaunaðir eigi það bara að
vera gjöf, — „vessgú" hér hefurðu
peningana og svo tölum við ekki
meir um það.“
— Varla hefur það eingöngu
verið peninganna vegna að þú
hefur gert kvikmyndir og skrif-
að leikrit, í stað þess t.d. að vinna
í banka?
„Nei, ég hef gert þetta allt vegna
þess að mér hefur þótt það
skemmtilegt. Mér líður best í „^ksj-