Morgunblaðið - 14.08.1988, Qupperneq 30

30
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. ÁGÚST 1988

Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Aðstoðarritstjóri
Fulltrúar ritstjóra
Fréttastjórar
Auglýsingastjóri
Árvakur, Reykjavík
Haraldur Sveinsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
Björn Bjarnason.
Þorbjörn Guðmundsson,
Björn Jóhannsson,
Árni Jörgensen.
Freysteinn Jóhannsson,
Magnús Finnsson,
Sigtryggur Sigtryggsson,
Ágúst IngiJónsson.
Baldvin Jónsson.
Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar:
Aðalstræti 6, sími 22480. Afgreiðsla: Kringlan 1, sími 83033.
Áskriftargjaid 800 kr. á mánuði innanlands. I lausasölu 70 kr. eintakið.
Breytt viðhorf
essa dagana situr sérstök
ráðgjafanefnd ríkisstjómar-
innar að störfum til þess að ræða
vanda atvinnuveganna. í fyrra-
dag efndi Jón Sigurðsson, við-
skiptaráðherra, til sérstaks fund-
ar um verðtryggingar- og vaxta-
mál. Boðað hefur verið, að ríkis-
stjómin muni enn einu sinni beita
sér fyrir aðgerðum í efnahags-
málum í haust. Þrátt fyrir allt
þetta er alveg nauðsynlegt, að
bæði einstaklingar og stjómend-
ur fyrirtækja geri sér grein fyrir
því, að það hafa orðið vissar
grundvallarbreytingar í okkar
efnahagslífí, sem ólíklegt er, að
verði aftur teknar. Hugsanlegar
aðgerðir ríkisstjómar breyta
engu um það.
Þessar grundvallarbreytingar
eru í því fólgnar, að nú kostar
lánsfé verulega peninga gagn-
stætt því, sem áður var, að það
kostaði minna en ekki neitt. Fyr-
ir tveimur áratugum gat ungt
fólk, sem var að hefja búskap
komið sér upp lítilli íbúð án þess,
að nokkuð eigið fé væri til stað-
ar. Verðbólgan sá um, að óverð-
tryggð lán greiddust niður á
skömmum tíma. Auðvitað voru
þessir peningar teknir frá öðrum,
en það breytir því ekki, að á
þennan veg gat fólk komið sér
upp húsnæði án þess að eiga
nokkra peninga að ráði í upphafí.
Þetta er útilokað á tímum
verðtryggingar og hárra raun-
vaxta. Það er vonlaust fyrir fólk
að koma sér upp íbúð nema eiga
töluvert sparifé til þess að leggja
í þá framkvæmd. Þetta er auðvit-
að heilbrigt, en þetta kallar líka
á ákveðna hugarfarsbreytingu
hjá þjóðinni. Hinn fyrri tími er
liðinn og það verður að teljast
með ólíkindum, að hann komi
aftur.
Atvinnufyrirtæki voru byggð
upp með sama hætti og fólk kom
sér upp íbúðum, þ.e. að lagt var
út í atvinnurekstur án þess að
nokkurt eigið fé væri til staðar
en verðbólgan borgaði lánsféð
niður. Þetta er líka liðin tíð. Full-
yrða má, að það er vonlaust nú
að leggja út í atvinnurekstur án
þess að afla töluverðs eigin §ár
í upphafí.
Fjölmörg atvinnufyrirtæki í
Iandinu eiga nú við mikla erfíð-
leika að eija. Forráðamenn
margra þeirra binda vonir við
störf ráðgjafanefndarinnar og
aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Það
er alveg nauðsynlegt að menn
átti sig á því strax, að þessi nefnd
og hugsanlegar aðgerðir ríkis-
stjómar breyta ekki þeirri grund-
vallarstaðreynd, að það er vonlít-
ið að fást við atvinnurekstur nú,
ef lítið, sem ekkert eigið fé er
til staðar í fyrirtækinu. Atvinnu-
fyrirtæki, sem þannig er ástatt
um eiga því ekki að bíða eftir
ráðstöfunum ríkisstjómar eða að
raunvextir verði lækkaðir „með
handafli“, heldur snúa sér að því
verkefni að verða sér út um auk-
ið eigið fé.
Ein aðferð til þess er sú að
bjóða út nýtt hlutafé í viðkom-
andi fyrirtæki. Sú aðferð þýðir,
að fleiri eignaraðilar koma til
sögunnar og núverandi eigendur
verða ef til vill ekki eins mikils-
ráðandi í fyrirtækjunum í fram-
tíðinni eins og þeir hafa verið.
En er ekki betra að hafa minni
völd í fyrirtæki, sem stendur
traustum fótum, heldur en að
ráða í einu og öllu yfír fyrir-
tæki, sem er í stöðugu basli?
Ríkisstjóm og Alþingi þurfa í
haust að gera vissar ráðstafanir
á grundvelli skýrslu, sem samin
var af erlendu ráðgjafafyrirtæki
til þess að greiða fyrir hluta-
bréfaviðskiptum. En það er rangt
að gefa mönnum til kynna, að
efnahagsráðstafanir í haust muni
leysa vanda fyrirtækja, sem eru
komin í þá stöðu, að í þeim er
ekkert eigið fé. A tímum verð-
tryggingar og raunvaxta verður
sá vandi aldrei leystur með öðru
en því að fá nýtt eigið fé í fyrir-
tækin. Þeir, sem láta sér til hug-
ar koma, að við munum á næst-
unni hverfa frá kerfí raunvaxta
til þess fyrra kerfís, er rændi
eigendur sparifjár eigum sínum
með kerfísbundnum hætti hafa
á röngu að standa. Þrátt fyrir
allt umtal um háa vexti verður
ekki horfíð til fyrri hátta einfald-
legá vegna þess, að þjóðin veit,
að það er rangt og í því er ekk-
ert réttlæti.
Atvinnufyrirtæki, sem geta
ekki greitt raunvexti af lánsfé
standa ekki undir nafni og þá
er enginn gmndvöllur til þess að
starfrækja þau. Stjómmálamenn
hafa lengi stundað þá iðju að
blekkja fólk og telja fólki trú um,
að hægt sé að leysa vandamál
þjóðarinnar með einhveijum
töfrabrögðum. Það er ekki hægt.
Vandi atvinnufyrirtækjanna
verður ekki leystur með töfra-
brögðum. Hvort sem menn velta
fyrir sér niðurfærsluleið eða
gengisfellingu verður því gmnd-
vallaratriði ekki breytt, að ekki
er lengur hægt að stunda at-
vinnurekstur án eigin fjár. Þess
vegna eiga stjómendur fyrir-
tækjanna ekki að bíða með eftir-
væntingu eftir tillögum ráðgjafa-
nefndar eða aðgerðum ríkis-
stjómar heldur snúa sér að því
verkefni að verða sér úti um
nýtt eigið fé, jafnvel þótt þeir
verði að selja hluta fyrirtækja
sinna til þess.
Ingibjörg Thors
Amánudag fer fram útför
Ingibjargar Thors,
ekkju Ólafs Thors, for-
sætisráðherra og for-
manns Sjálfstæðis-
flokksins. Hún lézt hinn
5. ágúst sl. 94 ára að
aldri. Með henni er
gengin merk kona og hógvær, sem í ára-
tugi var traustur bakhjarl eins svipmesta
stjórnmálaforingja íslendinga á þessari
öld. í bók Matthíasar Johannessen, skálds
og ritstjóra Morgunblaðsins um Ólaf
Thors, sem út kom 1981, segir svo um
fyrstu kynni þeirra Ingibjargar og Ólafs:
„Ingibjörg var 10 ára, þegar hún sá
Ólaf Thors í fyrsta sinn, þá var hún nem-
andi í Miðbæjarbamaskólanum. Hún átti
sæti við gluggann og hafði útsýni yfír
Tjömina. „Dag einn þegar ég leit út sá
ég strák ganga framhjá skólanum," segir
hún. „Hann var á sauðskinnsskóm, grind-
horaður og höfuðstór og með sixpensara."
Hann hafði nýlokið prófí frá skólanum og
var augsýnilega glaður og hróðugur 12
ára drengur.
Ingibjörg vissi ekki þá hver drengurinn
var, en henni var sagt síðar, að hann héti
Ólafur Jensen.
Svo leið langur tími. Ólafur Jensen fór
í Menntaskólann og Ingibjörg þekkti auð-
vitað engan þar. Leiðir þeirra lágu ekki
saman fyrr en hún settist sjálf í skólann
1908. Þá var Ólafur í 4. bekk.
Hann tók ekki mikinn þátt í félagslífínu
og hún ekki heldur. En 8. apríl næsta vor
var skólaball að venju. Áður hafði aðeins
ein stúlka verið í skólanum, en nú höfðu
þrjár bætzt í hópinn, og ein þeirra var
Ingibjörg. Stúlkan, sem áður hafði verið
í skólanum, fékk alltaf að vera inni í
frímínútunum hjá yfírkennaranum, sem
bjó í skólahúsinu, svo að hún yrði ekki
skotspónn strákanna, en þegar stúlkumar
þijár bættust í hópinn, var þetta ekki
unnt lengur, og urðu þær að vera úti í
frímínútum. „Við vorum mikið hrekktar
og snúið út úr fyrir okkur — okkur Ieið í
raun og veru hálf-illa,“ segir Ingibjörg.
En svo rann 8. apríl upp.
Drengimir voru ailir á móti því, að stúlk-
umar fengju að bjóða utanskólapiltum á
ballið, þó að þeir mættu bjóða stúlkum
utan skólans. Auðvitað fannst skólasystr-
unum þetta svívirðileg afstaða hjá piltun-
um, en þar sem þær langaði mikið að
komast á ballið, fengu þær að velja 3
pilta, sem vildu bjóða þeim. Ólafur var á
þeim listanum, sem Ingibjörg fékk í hend-
ur og fannst henni hann álitlegastur —
og var ekki ein um það. Hún valdi því
Ólaf Jensen. „Sú, sem fékk þann síðasta,
fór að gráta — henni fannst hann svo ljót-
ur.“
í þá daga voru notuð svonefnd ballkort
og skólapiltamir pöntuðu dansinn með því
að skrifa nafn sitt á kortið. Ingibjörg dans-
aði fyrsta dansinn við Ólaf, en síðan ekki
söguna meir. Hann var lítill dansari.
En upp úr þessu tókust með þeim
kynni. Hún fann, að hann var kátur pilt-
ur, fjörugur og bráðfyndinn. Og svo hætti
hann að hrekkja hana. Upp úr þessu fóru
þau að draga sig saman, og hann bauð
henni einnig á ballið næsta ár og þótti
sjálfsagt."
Æskuheimili Ingibjargar
í bókinni um Ólaf Thors er íjallað um
æskuheimili Ingibjargar Thors og þar seg-
ir m.a.: „í æsku Ingibjargar var faðir henn-
ar, Indriði Einarsson, alltaf kallaður revis-
or, því að hann var endurskoðandi lands-
reikninga. í endurminningum hans og
ævisögu Hannesar Hafsteins eftir Kristján
Albertsson er §allað með ólíkum hætti um
átök, sem urðu um embætti hans, en
ástæðulaust er að fara út í þá sálma hér,
enda um að ræða mál, sem snertir endur-
skipulagningu æðstu innlendu stjómar,
þegar hún fluttist inn í landið 1. febr.
1904, en ekki sögu Ólafs Thors. Þá var
Indriði skipaður fulltrúi í Stjómarráðinu.
Og þegar embætti skrifstofustjóra í fjár-
málaráðuneytinu losnaði, var hann skipað-
ur í þá stöðu 1. apríl 1909. En 1918 var
honum veitt lausn frá störfum með fullum
launum, og hugði gott til þess að geta
framvegis helgað sig ritstörfum einum.
Hann lauk á næstu árum við síðustu leik-
rit sín, þýddi fjölmörg leikrit og skrifaði
endurminningar sínar, stórvel ritað verk
og merka heimild um land og þjóð á þeim
tímum. Indriði var fæddur 1851 og hafði
verið þingmaður Vestmanneyinga um eins
árs skeið, 1890-1891.
Nærri má geta, að mikið hefur verið
rætt um stjómmál á æskuheimili Ingi-
bjargar Indriðadóttur, enda segir hún sjálf,
að hún muni ekki svo eftir sér að þau
efni hafí ekki sífellt borið á góma á æsku-
heimiii hennar. Margir, sem tóku þátt í
opinberu lífí, komu á heimilið og ræddu
landsmál við föður hennar, auk þess sem
þar var mjög gestkvæmt af ungu fólki,
sérstaklega frændfólki, en einnig öðrum
vinum og kunningjum þeirra hjóna. Mikið
var spilað á hljóðfæri, sungið og sagðar
skiýtlur. „Mér fínnst þetta tímabil heima
hafa verið hlátur og kæti,“ segir Ingibjörg.
Ingibjörgu þótti stjómmálaumræðumar
á heimili foreldra sinna frekar leiðinlegar
og fannst sumir vera heldur háværir, hélt
að þeir væru þá að rífast, „og þá einkum
við móður mína — mér varð stundum um
og ó“.
En hún hafði áhuga á þessum umræð-
um, þrátt fyrir allt, og varð snemma land-
vamarmaður fyrir áhrif frá æskuheimili
sínu. Þegar Sjálfstæðisflokkurinn gamli
var stofnaður, fylgdi hún honum að mál-
um. Þess vegna líkaði henni vel, þegar
Frjálslyndi flokkurinn og íhaldsflokkurinn
voru sameinaðir 1929, „það fannst mér
mátulegt á marga þessa gömlu heima-
stjómarmenn, að þeir skyldu þar með vera
orðnir sjálfstæðismenn. Við Jón á Reyni-
stað, sem einnig var gamall sjálfstæðis-
maður, brostum stundum að þessu.“
Ingibjörg kynntist Ólafi með þennan
pólitiska arf í blóðinu og sem ákveðinn
stuðningsmaður Sjálfstæðisflokksins
gamla. En Ólafur var þá fremur ópólitísk-
ur, og þau minntust ekki á stjómmál ...
Hvorki reyndi Indriði né hans fólk að hafa
pólitísk áhrif á Ólaf, enda kynntist heimil-
ið í Tjamargötu 3c honum ekki sem stjóm-
málamanni, heldur ungum, kátum,
skemmtilegum og sívinnandi manni, sem
hafði mestan áhuga á framkvæmdum foð-
ur síns, en þó einkum útgerð.
Indriði Einarsson lézt 1939, fimm árum
eftir að Ölafur varð formaður Sjálfstæðis-
flokksins. Honum þótti vænt um þennan
tengdason sinn og frama hans. Indriði var
ánægður með það, að Ólafur skyldi kom-
ast í röð forystumanna í stjómmálum, en
ekki síður, hve vel honum fannst hann
inna stjómmálastörfín af hendi."
Bakhjarl
í bókinni um Ólaf Thors segir ennfrem-
un „Ólafur tók mikið mark á hollráðum
konu sinnar. Til marks um það læt ég
fylgja örlitla frásögn af því, þegar Halldór
Laxness var ungur að árum og átti undir
högg að sækja:
I umræðum á Alþingi um frumvarp til
fjárlaga fyrir 1931 var rætt um styrkveit-
ingar til skálda og listamanna, og þá seg-
ir Ólafur Thors, að Halldór Laxness hafi
tvímælalaust rithöfundarhæfíleika, en deilt
sé um það, „hvort þeir séu svo miklir,
þrátt fyrir siðleysið, að ríkið eigi að styrkja
hann sérstaklega". Ólafur hafði, ásamt
Haraldi Guðmundssyni, flutt tillögu um
styrk til Guðmundar Kambans og telur,
að það sé til að spilla fyrir Guðmundi „að
jafna honum við Halldór Kiljan Laxness
um rithátt". Ólafí líkar illa það, sem Hall-
dór Laxness hafði skrifað um konur í
Vefaranum mikla frá Kasmír, sem hafði
komið út 1927, og getur þess í umræðun-
um. Hann vill ekki verðlauna rithöfunda
fyrir boðskapinn, sem þeir flytja, heldur
listræn vinnubrögð, og segir, að það sé
„ekkert mark takandi á hinum pólitísku
skrifum Halldórs Kiljans Laxness". En
honum þykir þó jafngaman að lesa bækur
eftir pólitíska andstæðinga og samheija.
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. ÁGÚST 1988
31
REYKJAVIKURBREF
Laugardagur 13. ágúst
Morgunblaðið/Einar Falur
„Það fer ekki á
milli mála, að
heimsókn þessi
hefur tekizt með
afbrigðum vel og
hefur mikla þýð-
ingu fyrir sam-
skipti Islands og
Bandaríkjanna á
riæstu árum.
Heimsóknir af
þessu tagi eru
annað og meira
en þær giæsilegu
móttökur, sem við
blasa. Ferð for-
sætisráðherra
veitti tækifæri til
að ræða öll helztu
mál í samskiptum
ríkjanna tveggja
við þau skilyrði,
að stjórnkerfið í
Washington mun
fylgja þeim fast
eftir.“
Og bætir svo við: „En ég hef sagt í minni
fyrri ræðu, að ég ætlaði engin afskipti að
hafa af málinu, fyrr en ég greiði atkvæði
um það. Annars veit ég ekki, hvaðan þeim
kemur sú vizka, að ég sé á móti þessari
styrkveitingu til Halldórs Kiljans Laxness.
Hann hefur fengið meðmæli minnar elsku-
legu eiginkonu, því að hvemig sem hann
skrifar um borgaralegar eiginkonur, þá
hefur hún þó marghvatt mig til að styðja
þennan rithöfund, sem hún telur mjög efni-
legan." ... Ólafur Thors undi sér hvergi
eins vel og á heimili sínu og varð því heima-
kærari, sem á ævina leið. Þau Ingibjörg
höfðu átt saman sælu- og sorgarstundir.
Og enginn skildi lífsstarf Olafs Thors bet-
ur en sú kona, sem hann hafði ungur val-
ið sér að lífsförunaut.
Margir sem minnast Ólafs Thors látins
geta þess styrks, sem hann sótti til Ingi-
bjargar, og engum dylst hlutverk hennar
í lífí hans og störfum. En hún er hlédræg
kona og gat verið seintekin. En þeir, sem
hafa kynnzt henni á annað borð, hafa
metið hana mikils. í fari hennar er sú
hógværa, yfírvegaða menningararfleifð,
sem einkennir ævisögu föður hennar, Séð
og lifað, meir en aðrar bækur. Hún er
músikölsk og ann leiklist og bókmenntum,
eins og hún á kyn til ...
Og Bjami Benediktsson segir í minning-
argrein sinni í Morgunblaðinu: „Eftir að
Ólafur tók við forystu flokksins, varði
hann starfskröftum sínum að nær öllu í
þágu stjómmálanna og mótuðust lífshætt-
ir hans og heimili af því. Naut hann í öll-
um þeim erli óbilandi aðstoðar sinnar
ágætu konu, frú Ingibjargar. Heilsteypt
skapgerð hennar,.festa og ró, varð honum
sannur skjólgarður á misviðrasamri ævi.“
Með birtingu þessara kafla úr bók
Matthíasar Johannessen um Ólaf Thors
vill Morgunblaðið minnast Ingibjargar
Thors um leið og henni og hennar fólki
em þökkuð löng og góð kynni.
Bandaríkjaferð
f or sætisr áðherra
Opinberri heimsókn Þorsteins Pálssonar,
forsætisráðherra, til Washington í boði
Ronalds Reagans, forseta Bandaríkjanna,
er nú lokið. Það fer ekki á milli máia, að
heimsókn þessi hefur tekizt með afbrigðum
vel og hefur mikla þýðingu fyrir sam-
skipti íslands og Bandaríkjanna á næstu
árum.
Heimsóknir af þessu tagi em annað og
meira en þær glæsilegu móttökur, sem við
blasa. Ferð forsætisráðherra veitti tæki-
færi til að ræða öll helztu mál í samskipt-
um ríkjanna tveggja við þau skilyrði, að
stjómkerfíð í Washington mun fylgja þeim-
fast eftir. Þá er það mikilsvert, að Þor-
steinn Pálsson féíck tækifæri til að ræða
við nokkra áhrifamestu þingmenn á
Bandaríkjaþingi um málefni lands og þjóð-
ar. Slíkar viðræður skila sér alltaf síðar,
þegar og ef íslenzk málefni koma til kasta
utanríkismálanefndar öldungadeildarinnar
vegna meiri þekkingar þingmannanna en
ella. Hin ungu forsætisráðherrahjón, Þor-
steinn og Ingibjörg Rafnar, vom þjóðinni
til sóma í þessari fyrstu opinbem heimsókn
íslenzks forsætisráðherra til Banda-
ríkjanna.
Reagan Bandaríkjaforseti hafði einmitt
orð á því, að þetta væri í fyrsta sinn, sem
íslenzkur forsætisráðherra kæmi í slíka
heimsókn til Washington. Það er út af
fyrir sig athyglisvert vegna mikilla og
iiáinna samskipta íslendinga og Banda-
ríkjamanna. Auðvitað hafa íslenzkir ráða-
menn fyrr verið á ferð í Washingtont bæði
forsetar og ráðherrar. Þannig kom Asgeir
Ásgeirsson í opinbera heimsókn þangað
fyrir rúmum 20 áram í forsetatíð Lyndons
Johnsons og Vigdís Finnbogadóttir hefur
átt viðræður við Reagan í Hvíta húsinu,
svo sem kunnugt er.
Enginn einn maður á meiri þátt í því
að undirbúa og gera þess ferð Þorsteins
Pálssonar að vemleika en Nicholas Ruwe,
sendiherra Bandaríkjanna á íslandi. Ruwe
á að baki langan feril í Washington í-
starfí fyrir a.m.k. þijá Bandaríkjaforseta.
Hann starfaði fyrir bæði Nixon og Ford
og síðar Reagan. Raunar á það einnig við
um konu hans, Nancy Ruwe, sem starfaði
í Hvíta húsinu í forsetatíð Fords. Banda-
ríski sendiherrann er náinn vinur sumra
þessara forseta og hefur af þeim sökum
haft meiri ítök í stjómkerfinu í Washing-
ton en flestir forverar hans hér á landi.
Þau áhrif hafa komið sér vel fyrir okkur
íslendinga við lausn erfíðra deilumála ems
og hvalveiðimálsins. Þekking Ruwe á ís-.»
landi og íslendingum hefur og komið sér
vel í þeim efnum, en sendiherrann hafði
komið til íslands árlega í um aldarfjórðung
áður en hann tók við núverandi starfi. Það
var því ekki að ástæðulausu, að Þorsteinn
Pálsson þakkaði Ruwe sérstaklega fyrir
þátt hans í að koma þessari'heimsókn á,
við upphaf fundar þeirra Reagans í Hvita
húsinu.
Vinsamleg afstaða Bandaríkjanna til
íslands var lykilþáttur í stofnun lýðveldis
okkar 1944. Samskipti við Bandaríkin
verða homsteinn utanríkisstefnu okkar í
mörg ár enn. Þess vegna ber að rækta
það samstarf og það hefur verið gert með
myndarlegum hætti með heimsókn Þor-
steins Pálssonar og Ingibjargar Rafnar til
Washington.