Morgunblaðið - 14.08.1988, Side 34

34
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. ÁGÚST 1988
Eitt er nauðsynlegt. Það var
kjaminn í stefnuræðu Mitterrands
Frakklandsforseta skömmu eftir
að hann hafði verið kosinn forseti
þjóðar sinnar til næstu 7 ára. Og
hvað skyldi honum nú finnast
náuðsynlegast? Eiga að hafa for-
gang? Hann ætlar á þessu síðasta
forsetatímabili sínu að einbeita sér
að bókasöfnunum og þá sér í lagi
Þjóðarbókasafni Frakka og gera
það að stærsta og besta bóka-
safni í heimi. Þar sé mikilvægasta
verkefnið og það sem muni halda
nafni hans á loft, en eins og allir
franskir forsetar sækist hann að
sjálfsögðu eftir að reisa sér minn-
isvarða og orðstír, að hætti
íslenskra fommanna. Pompidou
var með sitt Beaubourgsafn, Gis-
card d’Estaing með Orseysafnið
og Mitterrand með Louvre-safnið
og nú Þjóðarbókhlöðuna. Og þar
sem þama fer forseti með völd,
þá er hlustað og vitað að þessi
yfirlýsing er meira en orðin tóm.
Gamlar ræður með fögrum orðum
á hátíðastundum duga víst
■ g skammt til þess orðstírs sem aldr-
ei deyr. Frakklandsforseti segir
sem svo, að ætli þjóðin ekki að
dmkkna í umróti vorra tíma, verði
hún fyrirhafnarlítið að hafa að-
gang að öllu rituðu máli, j)jóða-
rauðnum. Einn aðkominn Islend-
ingur rekur upp stór augu við að
heyra þá, sem þó eiga sín miklu
bókasöfn og þjóðskjalasöfn, telja
þetta nauðsynlegasta forgangs-
verkefnið.
Sú tilfínning skerpist við að
_ - vera einmitt sömu daga að grúska
með andakt í Biblioteque Nationa-
le þeirra Frakka, þessu gamla
virðulega bákni með þjóðarauðn-
um í margar aldir tiltölulega að-
gengilegum, eftir að maður er
orðinn ofurlítið hagvanur á til-
högun og spjaldskrár. Lessalur-
inn, sem hlýtur að taka þúsund
manns í sæti, er alltaf fullsetinn
og eins gott að koma ekki seint
að degi og þurfa að bíða eftir að
sæti losni. Kúpullinn með steindu
gleijunum hátt uppi yfír salnum
og brúnar, lúnar bækumar með-
fram veggjum með gamaldags
svölum gera hann svo hátíðlegan
að maður þorir varla að anda.
Þama eru enn gamlar virðulegar
aðferðir, leitað í ógnarstómm
spjaldskrám að skráningarnúmer-
um efnisins, beðið lengi af þolin-
mæði eftir að fá það með sendi-
boða á borðið og vísast að þurfi
að lesa viðkvæm eða lítil skjöl í
sérstöku eftirlitsherbergi. Allt
þetta setur hátíðlegan og virðu-
legan svip á bókasafnið með
þungu viðarborðunum. Þegar eft-
irsótt dagbók keisaralegs ferða-
manns frá síðustu öld reynist svo
vera í Archives Nationales eða
þjóðskjalasafínu í öðrum borgar-
hluta er eins og að koma í annan
heim, þótt ekki séu heimildir færri
í þessu skjalasafni sem stofnað
var til 1908 og hefur verið að
stækka æ síðan. Nú í fyrra bætt-
ist við nýtt móttökuhús fyrir leit-
endur. Enda hefur notkun skjala-
safnsins með 200 þús. lán á ári
þrefaldast frá 1970, sem sýnir að
söfn em ekki aldeilis á undan-
haldi. Þama er eins og annar
heimur, þótt ekki virðist hann ein-
um fákunnandi íslendingi síður
ógnvekjandi við fyrstu tilraun en
virðulegt tortryggið miðaldaand-
rúmslofíð í Þjóðarbókhlöðunni.
Eftir að hafa fengið aðgang fær
leitandinn einfaldlega harðspjald
á borð við vísakort, sem opnar
dyr og gefur aðgang að tölvum
til að fá viðkomandi skjöl. Og
fyrr en varir er maður farinn að
lesa á skermi af filmu 140 ára
handskrifaða dagbók. Þannig að-
gangur að efni í bókasöfnum verð-
ur innan skamms það eina sem
bjóðandi er nútímafólki í upplýs-
ingaþjóðfélagi framtíðarinnar,
enda rekstur með sjálfshjálp auð-
veldari og ódýrari. Falleg umgjörð
og virðulegir salir duga þar engan
veginn. Þetta skilur Mitterand
Frakklandsforseti sýnilega.
Þjóð sem bara talar á hátíða-
stundum — jafnvel niður til ann-
arra þjóða þegar færi gefst í út-
löndum — en á hvorki aðgengilega
þjóðarbókhlöðu eða skjalasafn,
þar sem hægt er að fletta upp,
verður einfaldlega úr leik. Hvað
þá ef almenningsbókasöfnin drab-
bast líka niður. Kannanir í Frakkl-
andi um almennan bóklestur sýna
eins og hjá okkur að notendum
hefur fækkað eða gerðu það um
tíma eftir að allar sjónvarpsrásim-
ar komu til. Hópurinn sem ekkert
Ies fór vaxandi. Þeir sem lágu í
afþreyingarbókum glápa nú á
samskonar sjónvarpsmyndir. Eru
rúmlega 10% af þjóðinni, hlut-
fallið staðið í stað frá 1959. En
þeir, sem lesa á annað borð, lesa
sífellt meira. Kannanir sýna að æ
fleiri lesendur segja að sjónvarpið
örvi lestrarlöngun þeirra. Það sem
þeir sjá í sjónvarpi vekur forvitni
og áhuga. Sjónvarpið er þeirrar
náttúm, einkum fréttirnar, að
hafa svo stuttan tíma að rétt er
drepið á hlutina svo áhorfendur
fá vatn í munninn og lystina á
að vita meira.
Þetta kemur heim og saman
við það sem borgarbókavörður í
Reykjavík segir um lánþega þar
á bæ, þótt kannanir hafí ekki
verið gerðar hér. Lánþegum af-
þreyingarbókanna fækkar, þeir fá
sér myndbönd og horfa á sjón-
varp. Þar með em sjómennimir,
enda hmn í lánum bókakassa til
skipanna. En hópur fróðleiksf-
úsra, sem koma til að leyta sér
upplýsinga og taka bækur ef þær
em þá til, stækkar. Fólk kemur
hlaupandi eftir fréttir og fyrir lok-
un til að Ieita að einhveiju að lesa
um það sem sjónvarpið rétt drap á.
En þar stendur hnífurinn i
kúnni. Talnaspekingamir em ekki
búnir að átta sig á þessum
áherslubreytingum. Bókin um ef-
nið, sem er efst á baugi, verður
að vera til í bókasafninu á þeirri
stundu sem áhuginn vaknar - oft
hjá mörgum í einu. Ef hún er aldr-
ei inni og ef aðeins sá fyrsti fær
hana, þá gefast menn upp eftir
nokkur skipti. Með því að útgefn-
um bókatitlum hefur fjölgað um
árabil og verð á bókum hækkað
meira en aukningin á ijárveiting-
um, þá em færri eintök keypt af
hverri bók. Þau em sjaldnar inni
og þau eintök af bókum sem flest-
ir hafa áhuga á slitna upp á
skömmum tíma og verða ekki til
þegar áhugi grípur lesendur. Og
fleiri fara tómhentir heim og gef-
ast upp. Útlánum fækkar sem
verða aftur rök fyrir því að draga
úr bókakaupum. Könnun sem
gerð var í Borgarbókasafni í febr-
úar sl. sýndi að hvert eintak jóla-
bóka frá 1986 og síðar var í útl-
áni. Hver gefst ekki upp á að biðja
í tvö ár um bók, sem aldrei er
inni? Og hvemig er eintakið sem
búið er að vera í stanslausum
lestri svo lengi orðið?
Olíkt höfumst við að, sagði
tröllkonan með umskiptinginn í
þjóðsögunni. Frakkar sjá hættuna
af að venja fólk af því að lesa eða
fá fróðleiksfysn sinni fullnægt
þegar áhuginn er fyrir hendi.
Bandaríkjamenn hafa í umróti
nýrra miðla lent í því að fá stóran
ólæsan hóp, sem aldrei hefur van-
ist neinu lesmáli. Við heimkomuna
labbaði Gáruhöfundur sér upp á
Mela og virti fyrir sér skrautske-
lina, steinvegginn kring um enga
bók. Hann er fjarska fallegur.
Innan við múrvegginn mundi Jón
Helgason lengi leita að því sem
hánn sá í Ámasafni — bókum:
Undrandi renndi ég augum með bókanna röð-
um;
eljuverk þúsunda, varðveitt á skrifuðum blöð-
um;
hvar sem ég fletti, við eyru mér ólguðu og
sungu
uppsprettulindir og niðandi vötn minnar tungu.
resió af
meginþorra
þjóóarinnar
daglega!
Auglýsinga-
síminn er224 80
SUMARGJALDDAGI
HÚSNÆÐISLÁNA VAR1. ÁGÚST SL.
ágúst| á lán með lánskjaravísitölu.
r iiiíIÍBiIÍHiWÍiÍhii/w j L J ewin^t n
sept. á lán með byggingarvísitölu.
FORÐIST OÞARFA AUKAKOSTNAÐ
VEGNA DRÁTTARVAXTA
^ I lúsnæðisstofnun ríkisins
LAUGAVEGI 77 101 REYKJAVIK S: 6969 00