Morgunblaðið - 30.12.1988, Blaðsíða 37

MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 30. DESEMBER 1988
37
gráða sé nánast skilyrði fyrir hæfnis-
viðurkenningu.
Námsdoktorsgráðu lýkur með rit-
gerð. Háskóli doktorsefnisins leggur
höfundi til leiðbeinanda við samningu
hennar. Öðru máli gegnir um starfs-
doktor. Hann hefur samið doktorsrit-
gerð sína upp á eigin spýtur. Dokt-
orsgráður á Norðurlöndum voru til
skamms tíma einungis af því tagi
(dr. philos., dr. theol. o.s.frv.), en nú
hafa verið teknar upp námsdoktors-
gráður í Noregi og Svíþjóð, og urðu
þær til við afnám lísensíatgráðunnar,
en hvor tveggja gráðan er sambæri-
leg við engilsaxneskan Ph. D. Eftir
sem áður geta menn orðið starfs-
doktorar í Noregi.
Það er hlutverk dómnefnda að
taka umsækjanda til prófs með því
að meta fræðistörf hans, þ.á m.
námsgráður. Það er á almanna vit-
orði að menn þykja misjafnlega vel
að doktorsgráðu komnir, hvort held-
ur er um að ræða námsdoktor eða
starfsdoktor. Getur því farið svo að
nefndin meti mann án doktorsgráðu
fremri þeim sem ber doktorsgráðu.
Aðrir, þeir sem ekki eru til þess
bærir að sitja í dómnefnd, hljóta hins
vegar að hyllast til að láta náms-
gráður ráða afstöðu sinni. Til dæmis
læt ég, sem met starf rafvirkja mjög
mikils og hef lítið vit á þeim störfum,
prófskírteini ráða þegar ég ræð mér
rafvirkja. Það er því ekki að undra
að almenningur miði helzt við dokt-
orsgráður þegar alþýðudómstólar
vinnustaða og heimila kveða upp
úrskurð, og kunna þá varla allir mun
á námsdoktor og starfsdoktor.
Gildi dómnefindarálits
Meðal norskra vísindamanna er
meira lagt upp úr vottorði um hæfni
til að gegna háskólastöðu en próf-
vottorði, enda meira í húfi fyrir há-
skólann þegar veittur er hæfnis-
dómur en við útgáfu prófskírteinis.
Á Norðurlöndum og vafalaust víðar
gerist það iðulega að umsókn um
stöðu berst frá þeim sem ekki búast
við að hljóta hana, og vakir það þá
fyrir umsækjendum að fá hæfnis-
vottorð sem kynni að koma að góðum
notum við önnur tækifæri. Dómnefnd
er eins konar rannsóknarréttur, sem
ætla má að byrji á því að kynna sér
fyrri vitnisburði, svo sem prófskír-
teini og þá hæfnisviðurkenningu sem
aðrar dómnefndir hafa veitt í sam-
bandi við stöðuumsókn. Álitsgerð
dómnefndar um einstaka umsækj-
endur hlýtur að byrja á kynningu á
námsferli og annarri eldri viðurkenn-
ingu. Dómnefnd er hins vegar ekki
bundin af henni í niðurstöðu sinni,
enda ekki víst að viðkomandi stöður
séu hliðstæðar, og vitaskuld getur
dómnefnd hafnað fyrri viðurkenn-
ingu með rökum. Ég hef nokkrum
sinnum orðið fyrir því að dómnefndir
í Háskólanum hafa stungið slíkri við-
urkenningu undir stól, og rek það
hér að nokkru. í áðumefndri grein
frá 31. maí sagði ég frá því hvemig
farið var að varðandi lektorsstöðuna
í stjómmálafræði í vor.
Staða prófessors í félagsfræði við
Háskólann var auglýst laus til um-
sóknar 1969 og 1972, án þess að í
hana yrði ráðið. í hvorugt skiptið
sótti ég. Þegar hún var auglýst í
þriðja sinn, vorið 1979, sótti ég. Ég
lét fylgja með umsókninni vottorð frá
forstöðumanni félagsfræðistofnunar
félagsvísindadeildar Óslóarháskóla,
þar sem sagði að árið 1976 hefði ég
sótt um stöðu lektors í félagsfræði
við þá stofnun, og hefði dómnefnd
ótvírætt og einróma talið mig hæfan.
Var þess getið til skýringar að í slíkar
millistöður væri krafizt hæfni sem
væri næstum því jafngildi doktors-
gráðu, en þar er vitaskuld átt við
starfsdoktor, þar sem þá var ekki
farið að brautskrá námsdoktora í
Noregi. Forstöðumaðurinn var ekki
í dómnefndinni í Ósló, en hann var
sá 'hinn sami og var í dómnefnd
menntamálaráðuneytisins hér vegna
framannefndrar prófessorsstöðu
þegar hún var auglýst laus til um-
sóknarvorið 1972. Dómnefndin 1979
gat ekki um þetta vottorð í álitsgerð
sinni.
Árið 1982 fjallaði félagsvísinda-
deild um átta umsóknir um stöðu
lektors í félagsfræði (makró), þ. á m.
mína. Þá brá dómnefnd á það ráð
að láta aðeins í ljós álit á tveimur
umsækjenda sem mælt var með, en
láta ekkert uppi um hæfni okkar
hinna, hvorki af né á. Þar með reyndi
ekki á það hvort nefndin mundi geta
viðurkenningar Óslóarháskóla í
kynningu sinni á umsækjanda né
hvernig hún mæti hana.
Framkoma dómnefndar um lekt-
orsstöðu í stjómmálafræði 1987 var
því vissulega í samræmi við þá leynd
sem áður hafði verið viðhöfð um við-
urkenningu annarra háskóla í sam-
bandi við stöðuumsóknir mínar. Hún
kom mér samt verulega á óvart, þar
sem svo hafði mátt skilja að það
nýmæli að fulltrúi rektors sæti í dóm-
nefnd deildarinnar væri til þess að
tryggja vönduð vinnubrögð. Vegna
fámennis lendir það oft á mönnum
að taka að sér verk sem þjálfaðri
menn fengjust til erlendis. Þá reynir
á það hvort menn kunna og voga
að leita ráða til að bæta vankunn-
áttu sína.
Eins og ég hef tekið fram er það
alfarið dómnefndar að leggja endan-
legt mat á fræðilega frammistöðu
umsækjanda hvað sem líður viður-
kenningu sem hann hefur áður hlot-
ið. Það er mjög misjafnt hvemig
dómnefndir bregðast við framlögðum
verkum, og er það ekki ósvipað því
sem vill verða á rannsóknaræfíngum.
Sumir vilja gera sem mest úr því sem
ekki er fjallað um, en aðrir draga
fram nýmæli og benda á til hvers
þau geti leitt í framþróun fræðigrein-
arinnar. Það sem ekki er íjallað um
verður sumum tilefni til aðfinnslu,
en aðrir benda á það til að vekja
athygli á hversu þarft væri að fá
tækifæri til að fylgja málinu eftir.
Hér á landi hafa dómnefndarálit ver-
ið trúnaðarmál. Út af þvi var brugð-.
ið í sumar varðandi lektorsstöðuna í
stjómmálafræði, og birtist álitið hér
í blaðinu hinn 16. júlí. Þar má sjá
dæmi um það sem að ofan greinir
nema það að ekki er minnzt á fram-
þróun fræðigreinarinnar og framlag
umsækjenda til hennar.
Niðurlag
Lög geta varla orðið svo fullkomin
að aldrei geti fáránlegra dæma í
framkvæmd þeirra. Eitthvað hlýtur
samt að mega bæta með breyttum
lögum. Fræðilegt mat á umsækjend-
um um vísindalegar stöður ætti allt
að vera á ábyrgð Háskólans, en ekki
menntamálaráðuneytisins. Leita
mætti fyrirmynda erlendis um það
hvemig megi tryggja rökstuddan
málflutning með reglum um skipun
og störf dómnefnda, þ.á m. um tæki-
færi til andmæla.
Persónulegur eftirmáli
Hér á landi hafa .menn gjaman
fastmótaðar hugmyndir um náung-
ann sem virðast mótast snemma. Em
menn þá dregnir í dilka og látnir
vera þar ævina út. Það á t.d. við um
þann sem hefur lokið háskólaprófi
að menn ætla honum ævilangt hlut-
skipti tengt því. Ymsum er kunnugt
um að ég lauk framhaldsnámi í bún-
aðarhagfræði. Því er gjaman spurt
þegar mín er getið: Er ekki þessi
maður búnaðarhagfræðingur, þótt
engin búnaðarhagfræði komi málinu
við. Ég verð því, held ég, að afsaka
það hér að ég skuli hafa gert ítrekað-
ar tilraunir til að fá starfsaðstöðu
utan þessa sviðs.
Þegar ég fyrstur íslendinga var í
framhaldsnámi í búnaðarhagfræði
fyrir tæpum aldarfjórðungi var Iq'ami
málsins vitaskuld hið takmarkaða
svigrúm landbúnaðarins í velmegun-
arlöndum. Sá hópur í Noregi sem ég
starfaði í vildi leita ráða til að draga
úr þeim þrengingum sem búast mátti
við til sveita í náinni framtíð vegna
þessara takmarkana. Það var í fyrsta
lagi að beita ekki þeim aðgerðum í
landbúnaðarmálum sem gerðu illt
verra. Skýrði ég það í nokkrum tíma-
ritsgreinum fljótlega eftir að ég kom
heim frá námi. í öðru lagi vildum
við leita ráða sem gætu bætt sveitun-
um upp þau takmörk sem búskapur-
inn bjó þeim með því skipulagi sem
laðaði fram framtak í öðru en bú-
skap. Inn í þær umræður drógust
nokkrir félagsvísindamenn. Hvöttu
þeir mig til að heíja rannsóknir á
stjóm byggðarlaga á íslandi til sam-
anburðar við stjóm Norðmanna.
Gerði ég það án þess að ætla mér
með því nokkum vísindalegan frama
í upphafi. Svo fór þó eftir að rann-
sóknaráð Norðmanna hafði haft mál
mín þrisvar til athugunar (1969,
1971 og 1972) og ég kynnt þau á
rannsóknaræfingum á tug háskóla-
stofnana í Noregi að forvígismenn
norskra félagsvísinda, félagsfræð-
ingar, stjómmálafræðingar og
mannfræðingar, virtust telja mig
sjálfkjörinn til að íjalla um íslenzkt
þjóðfélag þegar vanda þurfti til, og
gæti ég nefnt þar nokkur dæmi,
þ. á m. tvö dæmi um að gegna starfi
prófessors. Þessir forvígismenn
störfuðu við háskólana í Ósló, Björg-
vin og Tromsö, og hafði enginn þeirra
verið kennari minn. Norsk félagsvís-
indi voru mikils metin á þessum árum
og lítt mædd af kredduviðjum og
kreddustríði. Ég tel t.a.m. víst að
Max Weber hefði látið sér vel líka
hefði hann þá mátt líta upp úr gröf
sinni í Berlín og kynnast því hvemig
arfur hans ávaxtaðist í Noregi. Mál
mín sem viðurkenningu hlutu voru
þess eðlis að ég þurfti aðstöðu til
að fylgja þeim eftir. Því sótti ég um
ýmsar stöður við félagsvísindadeild
Háskóla íslands. Ég var sannfærður
um að sú aðstaða hefði ekki aðeins
verið í þágu vísindanna, heldur þjóð-
félaginu til heilla til sjávar og sveita.
Þegar tilkynnt var í fyrra um full-
trúa rektors í dómnefnd um stöðu
lektors í stjómmálafræði treysti ég
því að nú mundi takast að rjúfa þagn-
armúrinnj en það brást eins og þegar
er getið. I dómnefndaráliti í félagsv-
ísindadeild frá 1978 er það tekið
fram að Háskóli íslands hafí þá sér-
stöðu meðal háskóla á Vesturlöndum
að þar séu ekki rannsóknastöður,
m.ö.o. að þar sé ekki starfað að fram-
þróun vísindanna. Nú 10 ámm síðar
sýnast mér viðbrögð dómnefndar
benda til þess að sama viðhorf ráði
enn. Til að skila góðum árangri við
menntaskóla þarf ekki vísindalega
verðleika. Má vera að ekki þyki held-
ur ástæða til að ætlast til mikils af
lektor við Háskóla Íslands í þeim •
efnum. Þó eru þau ákvæði um starf
kennara Háskólans og hafa lengi
verið að þeir skuli veija dijúgum
hluta vinnutíma síns til rannsókna,
og allur málatilbúnaður í sambandi
við umsóknargögn bendir til þess að
þau skuli virt.
Ég hef fyrir framan mig umsögn
tveggja fræðimanna um framlag
mitt til vísindanna. Ég benti dóm-
nefnd á annan þeirra í fyrra vegna
langra kynna af verkum mínum, en
hann er prófessor í stjómmálafræði.
Þar segir að á þvi sviðfsem þar er
um að ræða sé ég einn fárra á Norð-
urlöndum sem tengist því liði sem sé
í fararbroddi í rannsóknum í heimin-
um, en þar var einmitt um að ræða
það svið sem fyrst var nefnt meðal
þess sem lektomum var ætlað. Er
ég talinn undantekning frá því sem
iðulega hafí gerzt, að hæfileikamenn
fámennra þjóða hafi leitað til ann-
arra landa og eflt þar rannsókna-
starfsemi, heldur hafi ég kosið að
freista gæfunnar heima, en hlotið
þröng skilyrði.
Það sem þeir nefna að ég hafi
sett fram og varði mjög heiminn,
enda þótt lítið hafi verið fjallað um
það á Norðurlöndum, er spumingin
um það hvaða áhrif reglur um at-
kvæðagreiðslu hafi á stjómmál og
þróun stjómkerfis. Mjög merkilegt
sé það sem ég fjalli um hvaða áhrif
það hafi að menn ráði miklu (með
atkvæði sínu) í málum sem þá varði
litlu. Telja þeir að mál mín muni trú-
lega vekja vaxandi athygli nú þegar
stjómmálafræðingar fjalli meira og
meira um það hvemig sumt sem
tekizt er á um í stjómmálum hafi
nánast helzt það gildi að búa tii
ímynd eða viðhalda henni, en annað
sé aðgerðir í öðmm tilgangi.
Oft má sjá í dagblöðum fagnað
viðurkenningu sem Islendingar hljóta
erlendis. Hins vegar er landlægt að
meta ekki nýmæli sem íslendingur
setur fram fyrr en þau hafa hlotið
viðurkenningu erlendis. Sú viður-
kenning sem ég hef hlotið hefur ekki
orðið þeim sem stöðu sinnar vegna
bera ábyrgð á félagsvísindum hér á
landi neitt fagnaðarefni, heldur leitt
af sér viðbrögð sem koma mér alitaf
jafnmikið á óvart.
Höfundurst&rfar sjálistætt við
rannsóknir og greinargerðir.
Hinir endurleystu koma á bylgjum hafsins að strönd Paradísar í
Vestrinu, þar sem Amida Búdda tekur á móti þeim ásamt sínum
útvöldu. (Helgimynd frá 13. öld, Japan.)
„Eyjan fasta" i
vísi-gotnesku
Hamðissögn-
ínni.
neyta einskis matar, og depla ekki
augum. Af þeim stafar indæll ilmur.
Þeir eru hvítir yfirlitum. Þeir eru
hreinsaðir af syndum sínum. Augu
þeirra syndara springa, sem líta á
þá. Bein þeirra og líkamir eru harðir
sem harðasti gimsteinn. Sóma og
vansæmd leggja þeir að jöfnu. Þeir
sýnast allir vera goðumbomir. Allir
bera þeir áberandi tákn, og styrkleik-
ur þeirra er mikill." Þessi lýsing á
hinum guðhræddu mönnum er vita-
skuld lýsing á æðstu hugmynd ind-
verskra trúarbragða um frelsun
mannsins frá öllum girndum. Það
væri því hroðaleg misnotkun að nota
þessa lýsingu um þá þjóð, sem nú
byggfr eyna hvítu í Norðurhöfum.
Eftir þessa dýrðarsjón tókst sendi-
boðinn á loft og hélt til eyjarinnar
hvítu. Þar hóf hann að lofa Drottin
alheimsins, og_ sjá, honum birtist
Narayana eða fs sjálfur, sá drottinn
sem hafði alheiminn sem mynd sína.
„Hann var bjartari en máninn og
ólíkur honum að ýmsu. Hann var
yfirlitum sem brennandi eldur. Hinn
máttugi drottinn bar á sér mynd
Vístís. Að sumu leyti var hann álitum
sem páfagauksfjaðrir, að öðru leyti
eins og safn af hreinum krystalli.
Sumpart var hann eins og hrúga
ósamræmisins, sumpart eins og
skírasti gullmoli. Hann var yfirlitum
eins og kórall, þegar hann skapast
í fyrstu, því var hann dálítið hvítur.
Þessi litur minnti sumpart á gull, að
öðru leyti á himinblámann, sjálfan.
Að sumu leyti líktist liturinn himin-
blámanum, að öðru leyti sem saffír.
Því var hann að sumu leyti líkur
hálsi páfuglsins, og að sumu leyti
perlubandi.
Þannig birtist hann sendiboðanum
með öll þessi litbrigði á líkama sínum.
Hann var þúsundeygur og ægilegur
í fegurð sinni. Hann var með hundr-
að höfuð og hundrað fætur. Hann
var með þúsund maga og þúsund
handleggi. Hugurinn gat ekki skilið
hann. Með einum munni mælti hann
atkvæðið OM, og síðan söng hann
Gayatri-hymnalag sem endaði á at-
kvæðinu OM.
Hinn mikli Guð hafði fullkomið
vald á huga sínum, sá sem er kallað-
ur Herra og Mannssonur, og hinir
mörgu munnar hans þuldu mörg
minnisvers úr hinum fjórum Vedum
sem kallast Aranjaka-skógurinn.
Drottinn allra guða, hinn mikli
Guð...
Og hinn heilagi Guð ávarpaði
sendiboðann og sagði honum að
hraða sér heim á leið og segja frá
hinum frelsuðu (ekantin), sem hann
lýsti síðan nákvæmlega. Narajana
sagðist einnig vera með hrosshaus
og sagðist synda í Vesturhafi og
Norðursjó, og drekki hann þar
dreypifómir dýrkenda sinna.
Þegar fréttin um þessa guðsbirt-
ingu barst til goðheims á Merúfjalli
varð uppi fótur og fít, því að enginn
hafði nokkm sinni séð guð nema
sendiboðinn Nara. Seinna birtist Al-
máttkur Guð frumburði sínum Brah-
man á ströndum útsævarins í norð-
austri.“
Þetta er stuttur útdráttur úr tólftu
bók Mahabharata. Hér sést, að Ind-
veijar litu á ís sem drottin sem
þiggja skyldi hrossfómina. Þess
vegna var kristnum mönnum bannað
að éta hrossakjöt. Þessi Almáttki ás
bar á sér Faxa-mynd.
Fridtjov Nansen, og
„Kóngtirinn á ís’-
Hamðis-sögnin
Eftir allar þessar vangaveltur,
koma kunnugum í hug rannsóknir
Norðmannsins Fridtjovs Nansen á
Vínlands-sögunum. Honum þótti
grunsamlegt, hve þær líktust fomum
sögum um „Gæfueyjamar" (Insulæ
fortunatæ), en Nansen rakti þær til
hinna indversku hugmynda um
landið í norðri, án þess þó að hafa
aðgang að texta-þýðingu, eins og ég.
Ekki er þó síðri til stuðnings minni
túlkun hin vísi-gotneska Hamðis-
sögn (Amadis le Gaul) sem færð var
í letur suður á Spáni. í þá sögu sóttu
landvinningamenn Spánveija hug,
er þeir lögðu undir sig Ámeríku.
Landið „Califomia" er eitt af ævin-
týralöndum þeirrar sögu. Hér skiptir
máli frásögn annarrar bókar af
^Eynni föstu", þar sem landstjórinn
Isonja ræður ríkjum og hjálpar sögu-
hetjunni.
Áð sama bmnni ber bretónska
þjóðsagan um „kónginn á ís“, sem
tónskáld hafa gert sér að yrkisefni
í ópem eftir Lalo og píanóverki eins
og „Kirkjunni á hafsbotni" efir De-
bussy.
Hér staldra ég þá við að sinni,
enda mun nóg komið af upplýsingum
um það, hvemig Is og Mannssonur-
inn tengjast Eyjunni hvítu í Norður-
höfum. A það má minnast undir lok-
in að mynd af Mannssyninum er á
altaristöflu í Krosskiiju í Landeyjum.
Höfiindur er kirkjusHgn fræðingur
ogst&rtkrá Þjóðskjalasafhi.