Morgunblaðið - 16.03.1991, Qupperneq 48

M0RGUN6LAÐIÐ LAUGARDAGUR'16: MÁR£ 1991
______________
Jóhanna Kristín
Yngvadóttir Hraun
fjörð — Minning
Fædd 31. október 1953
Dáin 10. mars 1991
Þessi unga listakona, sem ég vil
kveðja með nokkrum fátæklegum
orðum var okkur mjög hjartfólgin.
Hún hvarf héðan langt um aldur
fram. Á örskammri stund varð allt
svo hljótt, um miðja nótt, hún Stína
er dáin, en það var hún kölluð.
Hún kom mjög ung inn í líf okk-
ar, þá var hún að byrja sinn listafer-
il í Myndlista- og handíðaskóla ís-
lands, jrau hittust þar fyrst sonur
okkar Ivar og hún, hann einnig þar
við nám. Kynni þeirra urðu fljótlega
til þess að þau felldu hugi saman
og stofnuðu heimili í sárri fátækt
eins og títt er um unga listamenn.
Fljótlega eftir að hafa lokið námi
hér lá leið þeirra til Hollands til að
afla sér meiri menntunar og þekk-
ingar í myndlist. Stína var mjög
sérstæður persónuleiki, fór sínar
eigin leiðir á öllum sviðum. Hún
spurði hvorki kóng né prest álits á
. neinu, en gerði bara það sem hjart-
að og tilfinningar hennar sögðu
henni. Hvort það var alltaf rétt sem
hún framkvæmdi skal látið ósagt
hér, en við elskuðum hana bara
eins og hún var, enda enginn vandi
því betri og hjartahlýrri stúlku var
varla hægt að fínna. Hún var gjaf-
mild og góð og gaf sinn síðasta
eyri ef svo bár undir.
Lífið fór ekki mjúkum höndum
um þessa frábæru listakonu. Hún
barðist bæði við fátækt og heilsu-
leysi alla sína tíð. Ég held að eng-
Inn hafi gert sér grein fyrir því hve
veikbyggð og heilsulaus hún var,
því hún þraukaði svo lengi.
Ung missti hún föður sinn og
móðirin stóð ein uppi með 9 börn.
Það má nærri geta að þær hafa
verið ófáar vinnustundimar hennar,
enda þrælaði hún sér út fyrir barna-
hópinn sinn og börnin urðu fljótlega
að bjarga sér sjálf og vinna fyrir
sér. Þrátt fyrir þetta komst allur
hópurinn til manns og er þetta allt
gott og dugandi fólk.
Það sem mér fannst mest ein-
kenna Stínu var þörf hennar fyrir
ástúð og öryggi, en því miður held
ég að fáir hafí getað veitt henni
það, sem hún þarfnaðist mest á því
sviði. Þess vegna fór hún inn í sína
eigin skel, sem hún opnaði fyrir
mjög fáum. Stína var falleg og góð
stúlka, sem abbaðist aldrei upp á
neinn og bar hlýtt orð og hlýjan
hug til allra og oft sá ég hana bera
klæði á vopn þar sem illdeilur voru
í gangi.
Hún var miklum kostum búin,
en fékk aldrei að njóta sín til fulls -
vegna heilsubrests og peningaleys-
is. Samt sem áður skilur hún eftir
sig mikinn fjársjóð. Myndimar
hennar em gulls ígildi. Ég tel hana
eina af skærustu stjömum okkar i
myndlist. Það var komið í ljós áður
en dagar hennar urðu allir hér á
jörð. En það verður með hana eins
og aðra stóra listamenn, hún verður
frægust eftir dauðann. Ég veit það
em margir til í dag sem vildu eiga
.mynd eftir hana, en það er of seint
að iðrast eftir dauðann.
Hún var alltaf að mála fyrir dag-
legu brauði af skomum skammti.
Fasti punkturinn í lífí hennar var
æskuheimili hennar, eða Heima-
hvammur i Blesugróf. Þetta hús
byggði faðir hennár af engum efn-
um á kreppuámnum. Henni tókst
að kaupa húsið af systkinum sínum
en húsið var lúið og þreytt og í
mikilli niðumíðslu, þannig að þær
fáu krónur sem hún fékk fyrir
málverk sín fóm í þennan draum
hennar. Húsið var henni mjög erfítt
en þar vildi hún vera og hvergi
annars staðar á milli þess sem hún
var á ferð og flugi um allan heim.
Sonur okkar og hún slitu sam-
^vistir fyrir nokkmm ámm, enda
'erfítt fyrir tvo listamenn að búa
áaman við þröngan kost. en vera
samt listsköpun sinni trú. Þau höfðu
alltaf gott samband og bæði hugs-
uðu um hag telpunnar sinnar, sem
þau eignuðust í ást og var auga-
steinninn þeirra beggja. Það kom
annar maður inn í hennar líf en þá
sögu þekki ég lítið, en vona bara
að það samband hafí veitt henni
einhverja hamingju.
Við Valgarður þökkum Stínu
samfylgdina, við þökkum líka fyrir
Björgu, hún er stór perla. Stína á
eftir að lifa, ekki bara í huga okkar
sem þóttu vænt um hana, heldur
allra sem unna fagurri list og hrein-
leika sálar.
Hafi hún þökk fyrir allt og allt.
Við Valgerður vottum systkinum
hennar samúð okkar. Matthíasi
vottum við okkar dýpstu samúð og
virðingu.
Elsku Björg þú misstir mest,
mundu að þú áttir góða móður, sem
allir elskuðu, er kynntust hennar
réttu hlið.
Björg ívarsdóttir og
Valgarður Kristjánsson.
Það er erfítt að taka sér penna
í hönd og skrifa kveðjuorð um góða
vinkonu sem fer allt of snemma, —
jafnöldru okkar, Jóhönnu Kristínu
Yngvadóttur Hraunfjörð..
Stína og Magga voru æskuvin-
konur, en ég kynntist henni í Mynd-
lista- og handíðaskóla íslands.
Seinna kynntist ég svo Möggu í
skólaveislu sem Stína bauð til í íbúð
sem þær leigðu saman á Laugaveg-
inum. Þann vetur fluttum við Ivar
Valgarðsson listamaður, skólabróð-
ir minn og fyrrverandi sambýlis-
maður Stínu og bamsfaðir, til
þeirra. Við vorum svo samtímis við
nám í Hollandi, og talsverður sam-
gangur á milli þó við byggjum í
Maastricht og þau í Amsterdam.
Þó að Stína hafi verið samsíða okk-
ur í námi, þá var hún sú eina sem
fór í gegnum strangt akademískt
nám, þar sem iðkuð var endalaus
módelmálun, — við hin vorum flest
kennd við uppreisTur og nýlistir.
Hennar uppáhaldslistamenn voru
expressionistarnir, ekki síst Soutine
og Bryggjumennirnir margfrægu.
Þegar hún kom heim og myndir
hennar sáust fyrst opinberlega, var
henni strax fagnað. Þetta var á
þeim árum sem Nyja málverkið
svokallaða var að opinberast hér
heima, á sýningum eins og „Gull-
ströndin andar“ og „UM“.
Það má segja að alla tíð síðan
hafí verið beðið eftir myndum henn-
ar og hún sagði mér það oftar en
einu sinni, að hún gæti selt allar
myndir sem hún gerði. Þetta telst
því óvenjuleg byijun á listferli. Hún
gat þó ekki einbeitt sér algjörlega
að listinni, meðal annars vegna
heilsuleysis og hún þurfti, líka að
vera í „stuði" til að mála, eins og
sannur expressionisti. Það virðist
ef til vill vera mótsögn í því að hún
var oft algjörlega auralaus en það
var samt tilfellið, kannski vegna
þess að þegar hún átti pening þá
jós hún úr brunnum sínum og auk
þess keypti hún Heimahvamm, bú-
stað sinn, sem stöðugt þarfnaðist
endurnýjunar og var trúleg dýr í
rekstri.
Ég held að það hafi verið tilviljun
að hún var tekin í flokk nýmálara
þegar hún kom fram. Nýja málverk-
ið hafði eflaust áhrif á hana, en
hún hefði sennilega orðið jafn mik-
ill expressionisti, þó hún hefí komið
fram á öðrum tíma, megin áhrifin
komu annars staðar frá.
Stína hafði gaman af að sveipa
sig dulúð og dramatísera sig og
má þar ef til vill líkja henni við
mexíkóska listamanninn Fridu
Kahlo, sem brosti helst aldrei á ljós-
mynd og skrifaði skáldaða dagbók.
Áður en ég las sögu hennar hélt
ég að hún hefði verið sárþjáð alla
ævi og aldrei stokkið bros á vör,
en sagan segir að hún hafi verið
félagslynd og glaðvær, barnsleg og
hlý. Báðar voru hijáðar af endalaus-
um sjúkdómum. Vegna þessara
dramatísku tilhneiginga tók maður
sjúkdómnum kannski aldrei eins
alvarlega og efni stóðu til. Maður
var hreinlega hissa á því að hún
dæi ekki fyrir framan mann, þegar
hún kom með upptalningu á því sem
hún mátti ekki borða vegna ofnæm-
is.
Að þessu framansögðu vil ég
segja að ekki er alltaf nauðsynlegt
að fylgja duttlungum tískunnar í
listinni til að ná árangri, vinni mað-
ur af heilindum opinbera verkin
það. Ég held að Stína hafí verið
fullkomlega sönn á þessum stað í
veröld sinni, en hún dó allt of
snemma, í miðjum klíðum, frá vinnu
að nýrri sýningu, eftir langt veik-
indahlé.
Síðasta daginn sem hún lifði
hringdi hún hingað frá Vífilsstöðum
og við töluðum lengi saman, hún
var bjartsýn og sagist vera að koma
í heimsókn til okkar. Hún gaf mér
eina ferðina enn einhveija hroða-
lega veikindalýsingu, og sagðist
vera að jafna sig. Sama dag heim-
sótti Magga hana á Vífilsstaði og
var hún ’mjög bjartsýn á framtíð-
ina. Hún talaði oft um að hún vildi
eignast annað bam og mér fannst
eins og lífslöngun hennar væri allt-
af meiri eftir því sem veikindi henn-
ar ágerðust. Hún var sérstaklega
bamgóð og þennan síðasta dag fór
Þorgils með Möggu til hennar, hann
var í alveg sérstöku uppáhaldi hjá
henni.
Þegar ég skrifa þettá berst and-
látsfregn frá Færeyjum, William
Heinesen er látinn. Kannski var
eitthvað líkt með ævintýmm Hein-
esens og Stínu, hún gæti alveg eins
verið ein af þessum Íslendingum
sem birtast á sumum blaðsíðum
bóka hans.
Sambýlismanni hennar Matt-
híasi, dótturinni Björgu og öðrum
ættingjum Stínu sendum við sam-
úðarkveðjur.
Helgi og Magga
Móðir, Guðrún Hallfríður, fædd
4. október 1916, dáin 20. júlí 1984,
Pétursdóttir, fædd 2. október 1893
á Hjarðarbóli í Eyrarsveit, dáin
1942, Jóhannesson, fæddur um
1859 og Pálína Jónsdóttir, fædd
um 1860. Bæði úr Bjarnarhafnar-
sókn. Móðir Guðrúnar Hallfríðar
var Jóhanna Kristín, fædd 16. apríl
1894 í Nýjubúð í Eyrarsveit, Guð-
mundsdóttir bónda í Nýjubúð,
fæddur 1863, Guðmundssonar,
fæddur um 1824 og Guðrúnar
Hallgrímsdóttur fædd 1863 í
Helgafellssókn. Faðir, Yngvi Pét-
ursson Hraunfjörð, fæddur 29.
október 1914, dáinn 8. október
1955. Hann var fæddur í Stykkis-
hólmi, sonur Péturs J. Hraunfjörðs
frá Hraunsfirði, skipstjóra og síðar
verkamanns, fæddur 14. maí 1885,
dáinn 5. mars 1957. Móðir Yngva
var Kristjánssína Sigurást, fædd
6. júní 1891, dáin 27. júlí 1980,
Kristjánsdóttir, fædd um 1833 á
Gunnarsstöðum í Hörðudal, Athan-
asíusson og Bjargar Guðnadóttur
frá Hlaðhamri í Hrútafírði. Kona
Kristjáns var Jóhanna, fædd 1853
í Litla-Lóni í Bervík, Jónasdóttir
Jónssonar og Sigríðar Jónsdóttur,
fædd 1822, greind kona og vel
hagmælt.
Foreldrar Jóhönnu Kristínar
stofnuðu heimili á kreppuárunum.
Þá var hart í ári, en með elju og
dugnaði þeirra beggja blessaðist
þeim allt. Árið 1943 gátu þau fest
kaup á sumarhúsi er var upp með
Elliðaám og bar heitið Heima-
hvammur. í þeirra augum var þetta
sannkallaður unaðsreitur sem þau
endurbættu og gerðu að ársíbúð.
Þar var Jóhanna Kristín fædd og
sleit bamsskónum umvafin ómeng-
aðri náttúru í skjóli brekkunnar og
í hvarfí fyrir augum nágrannanna.
Engin hraðbraut eða umferðaræð,
aðeins troðningar eftir ótal fætur
og einstaka bíl sem áræðinn öku-
maður lagði í melinn. Við fætur
þeirra niðaði árstraumur, það er
að segja Elliðaárnar í Reykjavík
sem hvergi eiga sinn líka í höfuð-
borgum annarra landa. Lengra til
..: fzk íí. s ;. z í z siz ii í. z.z z ; c s acS. s t . -.
sást yfír Elliðaárdalinn og til Esj-
unnar. Þetta var heimur útaf fyrir
sig og Jóhanna Kristín gat ekki
slitið sig frá þessum stað, þó henni
hefði verið boðið gull og grænir
skógar.
Snemma á sunnudagsmorguninn
barst mér sú sorgarfrétt að hún
Jóhanna Kristín, bróðurdóttir mín,
væri dáin. Ég varð sem lömuð og
gat ekki hugsað, hvað þá talað.
Hún sem átti svo bjarta framtíð
fyrir sér. Ég vissi að hún hafði
ekki gengið heil til skógar í mörg
ár og oft verið þungt haldin, ýmist
á sjúkrahúsum eða heima. Én að
hún hyrfí svo snöggt og svo ung
frá dóttur sinni og listsköpuninni
sem að hún hafði lagt alla sína sál í.
Jóhanna Kristín, þessi hugljúfa
stúlka, sem var alltaf eins og hug-
ur manns en hafði þó sterka skap-
gerð og vissi hvað hún vildi. 5 ára
gömul dvaldi hún á heimili mínu
ásamt ungum bróður sínum sem
hún reyndi að vernda. Móðir þeirra
var á sjúkrahúsi. Faðirinn hafði
látist af slysförum frá 9 börnum á
ýmsum aldri, yngsta barnið var
drengur, nokkurra vikna gamall.
Móðirin hafði því orðið að leggja
hart að sér við það að afla heimil-
inu bjargar. Hún vann alla þá vinnu
er til féll. Fór í síld á sumrin, gekk
í hús og þvoði þvott. Hún fór einn-
ig í þvottalaugarnar og reiddi
þvottinn á reiðhjóli fram og til
baka, því að kolin voru dýr. Eldri
börnin hjálpuðu til hvert eftir sinni
getu.
Jóhanna Kristín saknaði móður
sinnar mikið og á slíkum stundum
hvarf hún, jafnan fannst hún þó á
sama stað, hafði þá gengið niður
með læknum sem rann um bæjar-
hlaðið, sest þar í grasigróna brekk-
una og horfði síðan niður í vatnið
sem liðaðist áfram, áfram og til
sjávar. Þegar komið var að henni
varð hún eitt sólskinsbros, hana
hafði aðeins vantað athygli og hlýju
móður sinnar og hoppaði nú og
skoppaði heim á leið.
Hún var mjög hugmyndarík á
unglingsárunum, en þó datt víst
fáum í hug að þessi hæfileiki blund-
aði með henni. Eftir hefðbundna
skólagöngu var hún dulítið óráðin
með framhaldið.
Svo var það árið 1972 að hún
innritaðist í Myndlista- og handíða-
skóla íslands. Þaðan útskrifaðist
hún árið 1976 með miklum vænt-
ingum. Á þeim tíma hafði hún
kynnst ívari Valgarðssyni mynd-
höggvara. Þau fóru í framhaldsnám
til Hollands 1976-1980, voru í de
Vrije Academie den Haag 1976-
1977 og Rijksakademie Van Beeld-
ende Kunsten 1977-1980 í Amst-
erdam. Kennari Jóhönnu Kristínar
var prófessor Jakob Kuyper.
Jóhanna Kristín hlaut styrk frá
menntamálaráðuneytinu og einnig
frá hollenska ríkinu í eitt ár, jafn-
framt var henni boðið að vera eitt
ár til viðbótar í skólanum í Amster-
dam og hljóta þá annan styrk. Það
taldi hún sig ekki geta þegið, því
hún treysti sér ekki til að vera leng-
ur og hafa aðeins námslán til að
halda uppi fjölskyldu. Um sumarið
fór hún til íslands til þess að heim-
sækja sjúka móður sína. En er hún
kom aftur til Amsterdam í skólann
hafði hann verið hreingerður og
15 bestu myndunum hennar verið
fleygt. Það var mikið áfall fyrir
Jóhönnu Kristínu.
Þó hún færi víða um lönd, bæði^
íiiámi og einnig er.hún .var. búsett'
erlendis, var draumrinn um Heima-
hvamm alltaf ofarlega í huga henn-
ar. Þar vildi hún búa og mála. Þeg-
ar Jóhanna Kristín kom heim frá
námi ásamt ívari Valgarðssyni
sambýlismanni sínum og dóttur
þeirra, Björgu, fædd 10. ágúst
1977, tryggði hún sér fljótlega rétt-
inn yfir þessu langþráða húsi, og
þau hófust handa um viðbyggingu
til þess að hafa starfsaðstöðu. Það
varð torsótt leið, svo þau urðu að
gefa það frá sér um stundar sakir
og útvega sér vinnu til þess að lifa
af.
Á miðjum níunda áratugnum
hlaut Jóhanna Kristín Sveaborgar-
styrk til Grænlandsferðar og var
vinnustofa og fargjald innifalið. Þar
gerði hún margar skissur, sem hún
nýtti sér þegar heim til íslands
kom. í þessari ferð hófust kynni
hennar og Matthíasar Fagerholm
grafíklistamanns. Samband þeirra
leiddi til þess að þau bjuggu jöfnum
höndum í Svíþjóð og á Islandi og
unnu að verkum sínum.
Á síðasta ári hafði tekist að end-
urbyggja hið langþráða hús,
Heimahvamm, svo þau fluttu öll 3
heim til íslands. Jóhanna Kristín,
Björg og Matthías Fagerholm.
Með náminu hafði Jóhanna
Kristín alla tíð unnið og komið
heim á sumrin til að afla peninga
fyrir veturinn. Þó hafði hún um
árabil verið þungt haldin af öndun-
arfærasjúkdómi og oft orðið að
dvelja á sjúkrahúsum. Hún lét þó
ekki bugast og átti stóra drauma
um að geta nú snúið sér alfarið
að myndsköpun er hún væri komin
heim.
Systkini Jóhönnu Kristínar eru:
Ölver, látinn, Guðmundur, maki
Margrét Kolbeinsdóttir, Guðrún
Lára, maki Gunnar Éyjólfsson,
Yngvi, maki Óla Þorbergsdóttir,
Atli, maki Sigríður Guðmundsdótt-
ir, Ásta Hallfríður, maki Njáll Sig-
uijónsson, Guðmundur Yngvi, maki
Þrúður Gísladóttir. Systkini hennar
■ elskuðu öll litlu systur sína og vildu
allt fyrir hana gera. í gegnum tíð-
ina höfðu þau staðið við bakið á
henni og stutt hana með ráðum og
dáð.
Jóhönnu Kristínu og Matthíasi
Fagerholm hafði verið boðið að
sýna í Hollandi og Þýskalandi á
þessu ári, jafnframt boðin vinnuað-
staða í Berlín á meðan að þau
dveldu þar og væntanlegur var list-
gagnrýnandi til þess að velja verk-
in. Vegna veikinda Jóhönnu Krist-
ínar treysti hún sér ekki. Þess
vegna afþökkuðu þau boðið um
vinnuaðstöðuna. Matthías gat ekki
hugsað sér að fara frá henni veikri
og jafnvel ósjálfbjarga aleinni í
húsinu.
Vinkonur Jóhönnu Kristínar
sögðu henni nýlega að til þess að
verða „ekta snobb“ á íslandi þyrfti
manni í fyrsta lagi að vera boðið
heim til Vigdísar forseta og í þriðja
lagi að eiga mynd eftir Jóliönnu
Kristínu. Jóhanna Kristín hló, það
var svo fjarlægt henni að miklast
af list sinni.
Listgagnrýnandi, sem ég ræddi
við fyrir stuttu, lét þess getið við
mig, að honum hefði fundist Jó-
hanna Kristín bera af öðrum ung-
um myndlistarmönnum.
Umsagnir blaðanna segja meira
en mér er unnt að tjá um list Jó-
hönnu Kristínar. „Þarna eru
ástríðufull verk, sem gerð eru af
mikilli innlifun og tækni, það verð-
ur að segjast eins og sannast er,
að þessi verk Jóhönnu Kristínar
vöktu mér traustvekjandi vonir um
framhald íslenskrar myndlistar.
Morgunblaðið 17. apríl ’83. Ný-
listasafnið, Valtýr Pétursson."
„Jóhanna Kristín er mjög gott
dæmi um listamann sem meðvitað
eða ómeðvitað málar samkvæmt
norrænu upplagi... en um leið eru
þær gæddar miklu innra lífi og
sálrænum víddum. Það sem helst
hrífur er hve hin myndræna taug
virðist samgróin eðli listakonunnar.
Morgunblaðið 15. maí ’84. Bragi
Ásgeirsson."
„Hún á því samleið með málur-
um sögunnar sem haldið hafa sig
utan við stefnu og strauma og not-
að hafa pensilinn á hreinan og bein-
an máta. Það eru menn á borð við
Goya; <Van! Gogh . eðaj-.Munch en