Morgunblaðið - 29.11.1992, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 29.11.1992, Blaðsíða 12
12 B seei aaaMavðv! es HUDAamwjg aiaAjanuoHOM MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 29. NÓVEMBER 1992 "Ti FJARRI HLÝJU HJÓNA- SÆNGUR HVENÆR er ástin glæpsam- leg? Hvaða skorður hafa henní verið settar um aldir? Hvaða sess skipaði hjónabandið og hvaða refsingar voru við hór- dómsbrotum og frillulífi? Bók- in Fjarrí bJýju hjónasængw hefur undirtitilinn öðruvísi íslandssaga. Hún segir frá samskiptum kynjanna á ís- landi um aldir, í samfélagi þar sem kirkja og veraldlegt vald töldu sér ekkert mannlegt óviðkomandi. Hér eru átakan- legar sögur af þeim konum — og körlum — sem leyfðu sér að fara út fyrir viðurkennd mörk ástar og hjónabands. Flest þjóðfélög hafa einhver lög, siðaboð og goðsagnir um samlíf karls og konu. Því veldur ekki síst að hinir nýju þegn- ar, börnin sem fæðast, eru ýmist uppspretta auðs eða örbirgðar, eftir því hvernig til hagar á hverjum stað og tíma. Þannig hefur það-verið frá aldaöðli, einnig frá fyrstu tímum íslandsbyggðar. Hvort sem hér réðu ættarhöfðingjar með reidda atgeira, biskupar með róðukrossa og stólur eða kansellíráð í Kaupmannahöfn létu þeir sig allir nokkru varða hvernig mannfólkið elskaðist og æxlaðist. Skoðanir á siðferði voru breytilegar frá einu skeiði til ann- ars, en aldrei brást að stjórnendur reyndu að sveigja óstýrilátar frum- hvatir í ákveðna farvegi, fyrst til vinnings í blóðugu valdatafli ætt- anna, síðan til að temja lausbeislaða miðaldamenn til hlýðni við aga kirkj- unnar og loks, eftir siðbót lúterstrú- armanna, til að skapa sterkan grundvöll fyrir framsækna ríkis- heild. Stóridómur settur á Alþingi 1564 Stóridómur gerði engan greinar- mun á fátækum og ríkum, en sektir voru mun hærri en í kristinrétti Árna biskups. Fyrsta einfalt hjú- skaparbrot kostaði ríflega tvö kýr- verð og'fyrsta tvöfalt brot fjögur kýrverð, fyrir hvort um sig, enda lagði Stóridómur jafna sök á herðar karls og konu. Allar sektir, útlegðir eða dauðadómur skyldu jafnt yfir bæði ganga. Eini munurinn var á hætti aftökunnar, hvort hálshöggvið skyldi eða drekkt. Hvað sem segja má um Stóradóm, þá var hann formlega óaðfinnanleg- ur. í honum er ekki eitt einasta orð sem kveikt gæti efa um jafnréttis- hugmyndir þeirra er sömdu hann og samþykktu sumarið 1564 Hitt er svo gráglettið að staða karla og kvenna í veraldlegum lögum skyldi fyrst verða hin sama á vettvangi refsilaga og þá einmitt þeirra sem varða barneignir. Nöturlegt er einn- ig að nöfn velflestra íslenskra Brot úr bók eftir Ingu Huld Hákonardóttur kvenna á 17. öld skuli að eilífu sokk- in í gleymskunnar djúp, utan þeirra sem urðu fórnarlömb harðneskju- legra tíma og lentu á skrám yfir brotlega. Einnig má þar finna nöfn margra vinnumanna og smábænda sem ella hefðu týnst af spjöldum sögunnar. Enda tóku hugmyndir Stóradóms um jafnrétti ekki aðeins til kynja, heldur einnig stétta. Höfð- ingjar jafnt sem hjáleigubændur skyldu lúta sömu lögum, sæta sömu refsingum. Samtenging sálnanna Til að hvetja sem flesta til að ganga í hjónaband var brýnt fyrir hjónum að sýna samheldni út á við. Þau áttu helst ekkr að gagnrýna hvort annað fyrr en þau væru kom- in saman upp í rúm á kvöldin og láta sem minnst á því bera ef þeim varð sundurorða. Hjónabandið hafði verið stofnað af Guði sjálfum í Para- dís, fyrir syndafall mannkynsins, svo á því gátu ekki verið neinir gallar. Þeir sem ekki fundu hamingjuna innan vébanda þess gátu sjálfum sér um kennt og hlutu að vera breyskir. Með konungsboði árið 1629 var heimilað að setja ósamlynd hjón í gapastokk. Létu þau ekki skipast mátti dæma þau í hegningarvinnu. í hinni miklu lögbók Kristjáns V; (1683) er svo mælt fyrir að óskikk- anlega eiginmenn megi senda á Brimarhólm en orðljótar eiginkonur í Spunahúsið illræmda. Brýningar af þessum toga höfðu djúp áhrif á unga menn, Þorsteinn Pétursson, síðar prófastur á Staðar- bakka, trúlofaðíst árið 1735 bónda- dótturinni Guðrúnu Teitsdóttur. Hann var þá 25 ára gamall en Guð- rún „einu ári eldri en ég og var skikkanleg, bæði að umgengni og áliti," skrifar hann, en dregur enga dul á að hann gekk í hjónabandið að áeggjan föður síns og sóknar- prestsins fremur en af ást til stúlk- unnar. Angist sinni á brúðkaupsnótt- inni lýsir haníi af hjartans hrein- skilni í sjálfsævisögu sinni: „Þá ég kom í eina sæng hjá konu minni var mér ekkert síður í huga en holdsins girndir, því ég tók nú að hugsa til þess, hvað miklum vanda og þunga ég hafði alla reiðu upp á mig hlaðið, sem var of ungur, óreyndur og ófær til að gjörast nú undir eins ektamaður, húsbóndi, fað- ir og kennimaður. Já, samviska mín veit það, að fyrst um nokkrar næt- ur, þá kona mín svaf, var oft ég vakandi og votur af tárum í sæng- inni hjá henni, biðjandi minn Guð að koma til með mér og hjálpa mér í öllum fyrirhafandi efnum ... Svo var ég fimm ár saman við konu mína, þar til Guð gaf okkur barn (og lét mig ei gjalda þess að [ég] hafði áður fyrr fordjarfað mitt sæði í synd- ugu athugaleysi). Ó, hvað stór góð- semd er það að gjöra svo gott af illu." Fagurt er á fjöllum — aftökur vegna hjúskaparbrota Þrátt fyrir ströng lög er fáar dauð- arefsingar að finna í Alþingisbókum seinni hluta 16. aldar. Þar kann að hafa valdið nokkru að Dönum gekk fremur seint að koma festu á þessi mál heima fyrir. Ástamálin gengu því á skakk og skjön eins og þau höfðu alltaf gert og börnin fæddust hér og þar án þess að af því hlytist mikil rekistefna. Annálaritarar geta þó um Guðbjörgu Sveinsdóttur sem kom fyrir Lögréttu sumarið 1573: „Hafði hún fallið þrisvar í hórdóm fyrir Stóradómi, en síðan hann gekk féll húh tvisvar I hórdóm, og þar á ofan hljóp [hún] frá manni sínum, því var hún þá loks dæmd til lífl- áts," segir Jón Halldórsson í Hítard- al og helst er á honum að skilja að brotthlaup nefndrar Guðbjargar frá eiginmanninum sé höfuðsökin. En líklega hefur þetta verið fyrsta af- taka fyrir hjúskaparbrot eftir Stóra- dómi. Sumarið 1602 átti að höggva mann frá Seyðisfirði vestra, Guð- mund Helgason, fyrir fjórðu barn- eign utan hjónabands. Hann var náðaður gegn 350 ríkisdölum sem var geysihátt höfuðlausnargjald. Af skjölum má sjá að það er eiginkona hans, Arndís Sigfúsdóttir Brun- mannssonar, sem útvegar penfngana og gengur í ábyrgð. Hún á sjálf ýmsar jarðir, Eyri, Fót og Kleifar. Með þær sem pant semur hún við tvo auðuga tengdasyni sína um að greiða féð, en þær hrökkva ekki til svo arfur dætranna eftir hana renn- ur að einhverju leyti einnig til að greiða syndagjöld föðurins. Einhver eiginkonan hefði kannski freistast til að láta höggva karlinn eftir allt kvennafarið. Drenglyndi hennar og dætranna kom fyrir lítið. Áður en sektin hafði verið innt af hendi andaðist Guðmundur „úr hug- arangri". En höfuðsmaðurinn á Bessastöðum gaf ekki eftir; „þó hlaut gjaldið að greiðast," segir í Hirðstjóraannál. Sama ár, 1602, var höggvinn maður að nafni Björn Þor- leifsson. Sakargiftirnar voru sam- kvæmt Alþingisbókum: Fjögur börn utan hjónabands, rán, þjófnaður og útilegur. Hefur engin vinkvenna hans verið svo fjáð að geta keypt honum líf og kannski ekki viljað það heldur. í Skarðsárannál er lýsing á aftöku hans og ber hún vott um virð- ingu fyrir hinum dauðadæmda, hug- prýði hans og óttaleysi. „Anno 1602. Tekinn af á Alþingi Björn Þorleifsson fyrir kvennamál og svall, fékk góða iðran. Biskupinn herra Oddur áminnti hann sjálfur. Hann kvaddi menn með handa- bandi, áður sig niður lagði á högg- stokkinn, og bauð svo öllum góða nótt. Var hann með öllu óbundinn. Jón böðull, er höggva skyldi, var þá orðinn gamall og slæmur og krass- aði í höggunum, en Björn lá kyrr á grúfu, og þá sex höggin voru komin leit Björn við og mælti: Höggðu betur, maður! Lá hann svo grafkyrr, en sá slæmi skálkur krassaði ein 30 högg, áður af fór höfuðið, og var það hryggilegt að sjá." Það leið drjúgur tími frá aftöku Bjðrns Þorleifssonar án þess að ákvæði Stóradóms um dauðarefs- ingu fyrir þriðja hjúskaparbrot væri beitt. Maður sem hafði tekið sér konu á Englandi auk sinnar heitt- elskuðu hér á landi var þó höggvinn 1647. Fyrir kom að kvæntir menn sem eignast höfðu þrjú lausaleiks- börn flýðu að heiman og spurðist ekki framar til þeirra. Sumir þeirra kunna að hafa komist í erlend skip. Dæmi voru um að giftar konur væru hýddar vegna þess að þær höfðu eignast börn fram hjá bónda sínum. Það er ekki fyrr en um 1670 að annálar og Alþingisbækur greina enn á ný frá aftökum vegna hjúskap- arbrota. Þá er eins og upp komi bylgja af málum þar sem fólk snýr baki við kristilegu fjölskyldulífi, kveður lognmollu sveitanna og geðstirða ektamaka til að stökkva á fjöll og gefa ástríðunum lausan tauminn. En það hefur löngum reynst erfitt að lifa á fegurð himins- ins, eða ástinni einni. Útlagar kom- ust ekki af án þess að stunda sauða- þjófnað í einhverjum mæli. í augum byggðamanna var það snöggtum stærri glæpur en nokkur barneign. Ekki gátu eftirlýstir útlagar heldur sinnt kirkjusókn að lögboðnum hætti, þannig að syndaregistrið var orðið æði langt þegar þeir komust undir manna hendur. Sumarið 1676 var lýst á Alþingi eftir Margréti Símonardóttur og Eyvindi Jónssyni sem bæði voru úr Ölfusinu. Hann er kvæntur en hún ekkja. Þau hafa eignast barn saman og eru hlaupin & fjöll. Eyvindur er „rauðbirkinn, þykkvaxinn, með rautt skegg þykkt, ekki mjög sítt, rauðleit- ur nokkuð, þykkleitur, glaður og list- ugur í viðmóti, kvæðamaður mikill, hagmæltur til skáldskapar, ekki mjög hár, undir fertugs aldur. Hún er há kona, grannvaxin, dökk á hár- slit, glaðleg í viðmóti, réttvaxin, undir fimmtugs aldur, að menn meini ... Þau Margrét og Eyvindur héldu fyrst vestur á Snæfellsnes, ef til vill í einhverja verstöðina undir Jökli, en hörfuðu síðan í átt til heima- haga. Eftir tveggja ára útivist fund- ust þau haustið 1677 „í einum hellir suður undan Erfiseyjarseli í Kjalar- nessþingi." Þau voru færð á Kópavogsþing og kaghýdd þar. Að því búnu tók biskupinn í Skálholti þau til altaris. Síðan var Eyvindur sendur heim til sinnar Iöglegu eiginkonu sem fyrir- gaf honum brotthlaupið, en Margrét mátti fara hvert á land sem hún vildi. Útileguhjúin hafa ekki verið nein unglömb þegar þau tóku saman, Margrét um fimmtugt, tíu árum eldri en ástmaðurinn, rétt eins og Halla sú sem tæpum hundrað árum síðar fór á fjöll með enn frægari Eyvindi. Eftir hýðinguna hefði mátt ætla að þau hefðu fengið nóg af volkinu. En „þessar vandræðapersónur" eins og þau eru nefnd í skjölum Alþingis létu sér ekki segjast. Brátt voru þau strokin að nýju. Fáum mánuðum seinna komu byggðamenn að þeim „í einni rekkju og einu hreysi undir bjargskúta __ nokkrum í Ölvesvatns landeign." í vatninu hafa þau veitt sér í soðið. Það eina sem fannst hjá . þeim í hellinum voru tveir mathnífar og fímm fiskar. Enn voru þau handtekin og að þessu sinni færð austur á Stórólfs- hvol til sýslumanns Rangæinga. Þar voru þau í strangri gæslu þangað til þing kom saman um sumarið 1678. Þangað flutti sýslumaður þau og hafði þau bæði í járnum. Hann gleymdi ekki að taka með sér mat- hnífana og fiskana. Við yfirheyrslu játuðu Eyvindur og Margrét að hafa eignast þrjú börn saman og voru dæmd til dauða með tilvísun til Stóradóms og fleiri lagagreina. En fyrst skyldi prestur veita þeim „kristilegar fortölur til sannrar við- urkenningar, huggunar og trúar- styrkingar í herrans Kristí blessaðri forþénustu." Oft er tekið fram í frásögnum af fullnægingu dauðadóma að saka- mennirnir hafi „fengið góða iðran." Ekkert slíkt er nefnt um þau Eyvind og Margréti. Þann 3. júlí 1678 var hann höggvinn, henni drekkt. I brúðarsæng Einhverjum lesanda kynni nú að þykja komið nóg af nauðungargift- ingum og aftökum. Máski farinn að spyrja: „Var þá aldrei gaman að gifta sig?" Jú, vonandi hafa margir náð sam- an sem unnust og víst er að langt fram yfír siðbót héldust leifar af miðaldahefðum í tengslum við brúð- kaup. Þau voru fjölmenn, stóðu í marga daga og vel var veitt. Brúð- kaupsveislu á Reykhólum sumarið 1119 er svo lýst: „Þar var nú glaumur og gleði mikil og skemmtan góð og margs- konar leikar, bæði dansleikar, glímur og sagnaskemmtun. Þar var sjö nætur fastar og fullar setið að boð- inu..." Ennfremur: „Skorti og eigi drykk góðan." Þrjú hundruð manns sátu brúð- kaup Bótólfs Andréssonar og Stein- unnar Hrafnsdóttur frá Glaumbæ árið 1342 og mörg fleiri dæmi mætti tína til. Jónas frá Hrafnagili segir að á 16. og 17. öld hafi brúðkaup

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.