Morgunblaðið - 14.10.1994, Qupperneq 16

16 FÖSTUDAGUR 14. OKTÓBER 1994
MORGUNBLAÐIÐ
ERLENT
Hart deilt um Evrópumálin í Noregi
Nýr EES-samn-
ingur hindraður?
Ósló. Morgunblaöið.
MIÐFLOKKURINN norski ætlar
að koma í veg fyrir nýjan samning
um Evrópska ■ efnahagssvæðið,
EES, þannig að segi Norðmenn nei
í þjóðaratkvæðagreiðslunni um að-
ild að Evrópusambandinu, ESB,
gætu þeir einnig staðið uppi án
EES-samningsins. Verði ESB-
aðildin samþykkt með naumum
meirihluta hyggst Gro Harlem
Brundtland forsætisráðherra og
Verkamannaflokkurinn jafnvel
beita sér fyrir stjórnarskrárbreyt-
ingu til að tryggja framgang henn-
ar á þingi.
I viðtali, sem norska sjónvarpið
átti við þá Johan J. Jakobsen, þing-
flokksformann Miðflokksins, og
Thorbjörn Jagland, þingflokksfor-
mann Verkamannaflokksins, lýsti
Jakobsen yfir, að Miðflokkurinn
myndi greiða atkvæði gegn nýjum
samningi um EES eftir að aðild að
ESB hefði verið felld. Það gæti
þýtt, að Norðmenn lentu í þeirri
stöðu að hafa engan samning við
Evrópusambandið.
Að því er fram kemur í norskum
íjölmiðlum ætla Brundtland og
Verkamannaflokkurinn að gera allt
til að tryggja, að Stórþingið sam-
þykki ESB-aðild þótt hún verði að-
eins samþykkt með naumum meiri-
hluta í þjóðaratkvæðagreiðslunni 28.
nóvember. Þijá ljórðu atkvæða þarf
á þingi fyrir samningnum en Mið-
flokkurinn og Sósíalíski vinstriflokk-
urinn hafa nógu marga þingmenn
til að koma í veg fyrir samþykktina.
Þess vegna hugleiði Brundtland að
beita sér fyrir stjórnarskrárbreyt-
ingu reynist það nauðsynlegt.
N óbelsverðlaunin
Japani fær
bókmennta-
verðlaunin
Stokkhólmi. Reuter.
JAPANSKI rithöfundurinn
Kenzaburo Oe hlýtur bók-
menntaverðlaun Nóbels í ár. Að
sögn sænsku akademíunnar,
hlýtur Oe verðlaunin, 65
milljónir ísl. kr., fyrir að „skapa
ímyndaðan heim þar sem líf og
goðsögn draga upp óvenjulega
mynd af mannlegum vandræð-
um“.
Oe er 59 ára og úr fjölskyldu
samúræja (stríðsmanna). Hann
hefur sent frá sér skáldsögur,
smásögur og ritgerðir. Sagði í
umsögn akademíunnar að Oe
væri nokkurs konar „svartur
Kenzaburo Oe
sauður“, og væri utangarðs í
heimalandi sínu.
Þekktasta verk Oe er frá ár-
inu 1967 og heitir „Þögla ópið“.
Segir akademían hann lýsa
skrifum sínum sem leið til þess
að „særa burt“ fortíð Japans.
Sem ungur maður las Oe
mikið eftir franska og enska
rithöfunda og hafði hann sér-
stakt dálæti á Jean-Paul Sartre.
Fyrstu bækur hans bera vott um
óheflaða og drungalega ljóðræna
ímyndun en á síðari árum hefur
hann velt fyrir sér félagslegum
og pólitískum spumingum.
BANDARÍSKIR hermenn efndu til heræfinga um 40 km frá Kúveitborg í gær vegna hugsanlegra
átaka við íraka þótt stríðshættan hefði minnkað þar sem írösku hersveitirnar, sem sendar voru að
landamærunum að Kúveit, hafa snúið aftur til fyrri stöðva sinna.
Sameinuðu þjóðirnar ræða hvernig afstýra eigi stríði í írak
Samkomulag um að-
gerðir sagt í sjónmáli
Manama, Bagdad, Moskvu, Washington. Reuter.
DOUGLAS Hurd, utanríkisráðherra
Bretlands, sagði í gær að ríki heims
væru að ná samkomulagi um að-
gerðir til að koma í veg fyrir að
Irakar gætu ógnað sjálfstæði Kúv-
eits, meðal annars hugmyndina um
að banna liðsflutninga til suður-
hluta íraks.
Hurd sagði að vel miðaði í viðræð-
um innan Sameinuðu þjóðanna um
„hugmyndina um margskonar hugs-
anlegar hömlur“ á írak, meðal ann-
ars hernaðarbannsvæði. Hann sagði
að gengið yrði frá samkomulaginu
á næstu dögum og að líklega yrði
gripið til aðgerðanna í áföngum.
Iraska stjórnin fordæmdi í gær
hugmyndina um bannsvæði og kall-
aði hana „bandarískt skrímsli".
Franska stjórnin reyndi í gær að
gera lítið úr ágreiningi sínum víð
Bandaríkjastjórn um málefni íraks
eftir að Francois Leotard, varnar-
málaráðherra Frakklands, lýsti því
yfir á miðvikudag að írakar hefðu
ekki brotið gegn neinum samþykkt-
um Sameinuðu þjóðanna með því
að senda hersveitir að landamærun-
um að Kúveit og að hernaðarvið-
búnaður Bandaríkjanna væri „ekki
ótengdur innanríkisvandamálum".
Ágreiningur við Rússa
Andrej Kozyrev, utanríkisráð-
herra Rússlands, hélt til Bagdad í
gær og kvaðst hafa rætt við Warr-
en Christopher, utanríkisráðherra
Bandaríkjanna, í síma. „Ég verð
að segja það í fullri hreinskilni að
við erum ekki sammála um allt í
málefnum íraks,“ sagði Kozyrev.
„En hvað grundvallaratriðið varðar
erum við sammála um þörfina á
því að afstýra stríði á Persaflóa-
svæðinu."
J.H. Binford Peay III hershöfð-
ingi, yfirmaður bandarísku hers-
veitanna í'Kúveit, sagði að stríðs-
hættan væri ekki alveg afstaðin
þótt litlar líkur væri nú á að til
átaka kæmi. Hann sagði að íraskar
hersveitir, sem hefðu safnast saman
við landamærin, héldu áfram að
snúa aftur til fyrri stöðva sinna.
A
Fréttaskýring í norska dagblaðinu Aftenposten um samninga Islendinga við aðrar þjóðir
Eftirfarandi grein birtist í norska blaðinu
Aftenposten 4. október sl. og er höfundur
hennar John Crowo, fréttaskýrandi blaðsins
um erlend málefni. Rekur hann hér nokkuð
þá milligöngu, sem Norðmenn hafa á stund-
um haft í samningum íslendinga við aðrar
þjóðir, og spyr hver geti nú miðlað málum í
deilu frændþjóðanna, Norðmanna og íslend-
inga.
„VIÐ vorum á vesturleið frá Evrópu þegar
forfeður okkar yfirgáfu Noreg fyrir rúmlega
ellefu hundruðum ára og í hinni íslensku þjóð-
arsál blundar enn sú tilfinning, að réttara
sé að beina sjónunum enn lengra í vestur, í
átt til Ameríku, en að horfa um öxl til Evr-
ópu.“
Bimi Bjamasyni, formanni utanríkismála-
nefndar Alþingis, fórust þannig orð í ræðu,
sem hann hélt á fundi norrænna ritstjóra nú
í haust. Þau endurspegla óvissuna, sem ríkir
um framtíð samningsins um Evrópska efna-
hagssvæðið, EES, fari Finnar, Svíar og Norð-
menn að dæmi Austurríkismanna og sam-
þykki aðild að Evrópusambandinu, ESB. ís-
lendingar stæðu þá einir eftir. Með þetta í
huga hafa komið fram hugmyndir um að í
stað þess að bindast Evrópu nánari böndum,
skuli íslendingar tengjast hinum mikilvæga
Bandaríkjamarkaði með fríverslunarsamningi.
NAFTA-aðild ólíkleg
Sumir íslendingar vilja raunar ganga enn
lengra, snúa næstum baki við Evrópu og
gerast aðilar að NAFTA, fríverslunarsamn-
ingi ríkjanna í Norður- og Mið-Ameríku.
Björn Bjarnason hefur þó efasemdir um það:
„Við erum Evrópuþjóð og leiðin til Evrópu
hefur einkum legið um Norðurlönd. Hugsan-
leg aðild að NAFTA er í besta falli fjarlægur
möguleiki.“
Hver getur miðlað
málum milli Nor-
egs o g* Islands?
Frá 1951 hefur ísland verið
tengt Bandaríkjunum nánum
böndum með tvíhliða varn-
arsamningi ríkjanna en Halvard
Lange, þáverandi utanríkisráð-
herra Noregs, átti mikinn þátt í
því bak við tjöldin að koma samn-
ingnum á. Kemur það fram í ís-
lenskum ríkisstjórnarskjölum,
sem birt hafa verið vegna útgáfu
á sögu íslensku utanríkisþjón-
ustunnar. Tveimur árum áður,
1949, hafði íslenska ríkisstjómin
samþykkt aðild að Atlantshafs-
bandalaginu, NATO, eftir að hafa
fengið tryggingu fyrir, að hún
fæli ekki í sér skuldbindingar eins
og þær, að komið skyldi á fót
íslenskum her eða herstöðvar
yrðu á Islandi á friðartímum. ísland dróst inn
í hringiðu alþjóðlegra átaka 1940 þegar Bret-
ar sendu þangað her til að koma í veg fyrir
hugsanlegt hernám Þjóðveija og þegar
Bandaríkin fóru í stríðið, tóku bandarískir
við af þeim bresku á íslandi. Að stríðinu loknu
var herliðið kallað burt og 1946 hafnaði ís-
lenska ríkisstjórnin beiðni
Bandaríkjastjórnar um herstöð
í landinu.
Viðvaranir Norðmanna
Því var trúað, eða réttara
sagt vonast til, að ísland gæti
vegna legu sinnar verið hlut-
laust og varnarlaust en ríkis-
stjórnin komst fljótlega að ann-
arri niðurstöðu. 1950 komu ut-
anríkisráðherra Norðurlanda
saman til fundar í Reykjavík en
þá var kalda stríðið í algleym-
ingi. Sovésk herskip og kafbátar
voru í hafinu umhverfis Island
Halvard og Norðmenn vöruðu við þróun-
Lange inni og sögðu, að við ákveðnar
aðstæður gæti íslendingum
stafað ógn af þessum flota.
Samkvæmt minnispunktum Bjarna Bene-
diktssonar, þáverandi utanríkisráðherra,
lagði Halvard Lange áherslu á mikilvægi
þess, að „íslendingar tækju sjálfir frumkvæð-
ið í öryggismálum sínum. Hann (Lange) taldi
það mundu auka mjög á öryggistilfinningu
nágrannaríkjanna og koma íslendingum vel“.
Lange lagði sérstaklega áherslu á, að veija
yrði flugvellina og sagði, að „reynsla Norð-
manna væri sú, að því aðeins væri unnt að
tryggja aðstoð í stríði, að menn legðu eitt-
hvað af mörkum sjálfir".
NATO-deilan heyrir sögunni til
í sögu íslensku utanríkisþjónustunnar seg-
ir, að Halvard Lange hafi notið „mikillar virð-
ingar á alþjóðavettvangi og átt vini meðal
íslenskra ráðamanna. Stjórnvöld í Bretlandi
báðu hann að færa það í tal við íslendinga,
að þeir tækju af skarið varðandi öryggismál
landsins". Ljóst er hins vegar, að Lange hafði
ekki bara óskir Breta í huga, heldur ekki
síður öryggishagsmuni Noregs.
Skömmu síðar fór Bjarni Benediktsson til
Washington og niðurstaðan var tvíhliða varn-
arsamningur Bandaríkjanna og íslands, sem
gildi tók í maí 1951. Á sjöunda og áttunda
áratugnum voru mikil pólitísk átök á íslandi
um NATO-aðildina og þar eins og hér voru
það vinstrimenn með kommúnista í farar-
broddi, sem höfðu hæst. Nú heyrir það sög-
unni til. Það heyrðist varla í nokkrum manni
þegar Keflavíkursamningurinn var fram-
lengdur í janúar á þessu ári.
Milliganga Breta?
Aðstoðarmaður Halvards Lange, Knut
Frydenlund, sem seinna varð utanríkisráð-
herra, kom einnig við sögu á íslandi. Þá er
átt við hans mikla framlag í þorskastríðinu
milli NATO-ríkjanna Íslands og Bretlapds en
það minnir óneitanlega mikið á deilu íslend-
inga og Norðmanna nú. Munurinn er þó sá,
að nú eru íslendingar á báti með Bretum
áður. Hugsanlega getur einhver Breti miðlað
málum milli Óslóar og Reykjavíkur?"