Morgunblaðið - 14.10.1994, Síða 26

26 FÖSTUDAGUR 14. OKTÓBER 1994
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
Tölvuheimur
blindra o g
sjónskertra
NÚ ER tölvan að
verða jafn algeng á
heimilum fólks og
snældutæki eða ritvél-
ar, en þær heyra nú
sögunni til að mestu.
Tölvurnar hafa opnað
mörgum ýmsar dyr,
sem áður voru þeim
lokaðar. Má t.d. nefna
að farið er að nota tölv-
ur til þess að þjálfa
mjög fatlað fólk til
ýmissa hluta. Fyrir
sjóndapurt fólk eða
blint, eru tölvumar al-
gjör bylting. Með tölv-
um getur blint fólk
nánast lesið hvaða bók
sem er, ef réttur hug- og vélbúnað-
ur er fýrir hendi. Hægt er að mynda
heilu bækurnar inn á tölvur og láta
t.d. talandi vél lesa þær upphátt.
Sama er hægt að gera við dagblöð,
tímarit og hvaða prentmál sem er.
Nú er auðveldara að láta tölvu lesa
bækur eða blöð inn á segulbönd
en að fá fólk til þess.
Til skamms tíma gátu mjög
sjóndaprir menn einungis notað
blindraletur eða lesið stórt letur,
ef þeir gátu þá greint það. Til þess
að rita blindraletrið, þurfti sérstak-
ar ritvélar, svokallaðar blindrarit-
vélar. Ritað var beint á pappír og
ef leiðrétta þurfti, varð að klóra
ofan í punktana eða skrifa svokall-
aðar fyllingar yfir villumar. Ef leið-
rétta þurfti mikið, varð viðkomandi
blað heldur leiðinlegt og óþjált af-
lestrar. Á sjöunda áratugnum var
byrjað að framleiða rafmagns-
blindraritvélar og ritvélar með
venjulegu lyklaborði svo að sjáandi
fólk gæti ritað blindraletur. Þær
vélar gerðu bókaskriftir eða prent-
un blindraleturs mun auðveldari,
sérstaklega hvað kennsluefni varð-
aði. Svo þegar tölvurnar fóm að
ryðja sér til rúms, fóru menn að
athuga hvort ekki væri hægt að
nota þær til ritunar blindraleturs.
Árangurinn varð hreint ótrúlegur.
Jafnframtþví, sem framleiddir voru
sértakir blindraletursprentarar,
sem tengdir vom við venjulegar
tölvur (en sérstök forrit breyttu
venjulegum bókstöfum í blindralet-
ur), var farið að framleiða sérstak-
ar blindraleturstölvur. Þær auð-
velduðu blindu fólki til muna að-
gang að ýmsu prentuðu máli. Við
blindraleturstölvurnar var hægt að
tengja venjulega tölvuprentara,
sem rituðu venjulegt letur. Þannig
gat alblindur maður ritað gögn sín
á blindraletri og leiðrétt. Eftir það
gat hann prentað þau út á blindra-
letri eða venjulegu letri. Þegar
fyrsta blindraleturstölvan kom
hingað til lands á níunda áratugn-
um var farið að huga að tölvuprent-
un bóka á blindraletri. Fenginn var
lítill prentari frá Bretlandi, sem
leit út eins og blindraletursritvél.
Það tókst að tengja hann við
blindraleturstölvuna og í september
1983 var fyrsta blaðið prentað út
á blindraletri með tilstyrk tölvu.
Fljótlega tóku menn að átta sig
á því, að öflugri tölvu þurfti svo
að prentun blindraleturs gæti auk-
ist. Erlendis, einkum þó í Svíþjóð,
höfðu menn þróað öflugar tölvu-
stýrðar prentsmiðjur, sem prentuðu
blindraletur. Slík prentverk vom
allt of viðamikil fyrir þá fáu, sem
lásu blindraletrið í þessu landi. Því
var fenginn öflugur prentari fyrir
blindraletur og var hann tekinn í
notkun árið 1986, en tekist hafði
að safna fé til kaupa á honum. Þá
var tími litlu blindraleturstölvunn-
ar, sem kallast VersaBraille, sem
fyrst kom hingað til lands brátt
liðinn. Hún var nú þeg-
ar úrelt, enda var hún
með kassettudrifí, en
í stað hennar vár kom-
ið venjuleg pc-tölva.
Við hana var blindra-
letursprentarinn
tengdur, og einnig sér-
stakur skjár, sem
breytti því, sem stóð á
skjánum, yfir í
blindraletur. Þannig
gat alblindur maður
ritað og lesið á tölvu
með tilstyrk blindra-
leturs.
Eftir því, sem tímar
hafa liðið, hefur þróun
prentunar blindralet-
urs aukist. Prentaramir em orðnir
ódýrari og betri og nú er það æ
algengara að blint og sjónskert
fólk noti nær eingöngu tölvur sér
til hjálpar. Notkun á blindraritvél-
um er miklu minni en áður, fólk
notar þær helst til þess að rita sér
til minnis.
En það er ekki bara blindraletr-
ið, sem blint fólk hefur getað nýtt
Ég hef notað slíkan tal-
gervil síðan um áramót,
segir Gísli Helgason,
og þykir hann undur
o g stórmerki.
sér. Snemma fór menn út í heim
að gera tilraunir með að láta tölvur
tala. IBM var fyrst til að koma
með slíka tölvu. Hún var svo stór
að hún þurfti rúmlega hundrað fer-
metra herbergi undir sig og vó
nokkur tonn. En hún gat talað og
jafnvel sungið og spilað á sjálfa
sig. Þegar þessi áfangi náðist og
tölvurnar minnkuðu, byijuðu menn
að athuga hvort ekki væri hægt
að nota tölvutal eða stafrænt tal
fyrir blint fólk. Enn vom það Svíar,
sem vom einna fyrstir Norður-
landaþjóða. Þar var þróaður mjög
öflugur talgervill, sem síðan var
forritaður fyrir fleiri tungumál en
sænsku. Á níunda áratugnum var
farið að vinna að því að íslenska
hann. Margir lögðu þar hönd á
plóginn. Nú er íslenski talgervillinn
kominn á markað. Hann er ekki
gallalaus, en les furðu vel. Með
gervitali og tölvublindraletri opnast
sjónskertu fólki margar leiðir, sem
áður voru lokaðar. Má nefna að
innan skamms verður hafín útgáfa
Morgunblaðsins fyrir sjónskerta á
tölvutæku formi. Áskrifendur taka
á móti blaðinu inn á tölvur sínar í
gegnum síma og á þann hátt geta
þeir hlustað á allt það, sem þá lang-
ar til að heyra úr Mogganum, jafn-
vel valið og hafnað eins og aðrir
áskrifendur blaðsins. Hingað tíl
hefur blint fólk aðeins átt kost á
útdrætti úr biöðunum, sem Blindra-
félagið gefur út vikulega og má
því ímynda sér að aðeins brotabrot
kemst fyrir á einni snældu, sem
rúmar 90 mínútur, en þarf að gefa
þverskurð af blöðum landsins. von-
andi heldur þessi þróun áfram sjón-
skertu fólki til góðs. Ég spái því
að fá bílpróf eftir tíu ár, en þá
verður þess áreiðanlega krafist að
tölvur stjómi bílum hér á jörðu og
vonandi mun umferðarslysum
fækka og þá mun sparast um einn
og hálfur milljarður á ári, sem
hægt væri að nota til ýmissa þarfa-
hluta.
Höfundur er tónlistarmaður.
Gísli
Helgason
Varið ykkur enn á megr-
unarskurðlækningum
EFTIR að ég hélt
brott frá íslandi eftir
ánægjulegt sumarleyfí
í ykkar fagra landi,
barst mér þýðing á
grein eftir Jóhannes
Gunnarsson lækni við
Borgarspítalann, þar
sem hann greinir frá
því að hann hafí fram-
kvæmt nokkrar svo-
kallaðar VBG megrun-
arskurðaðgerðir á
Borgarspítalanum.
Mér fannst ánægju-
legt að sjá að Jóhannes
viðurkennir klárlega,
gagnstætt Sveini
Sveinssyni í Svíþjóð, að
VBG megrunarskurðaðgerðum
geta fýlgt talsverð vandamál, enda
á það við um allar skurðaðgerðir.
Jóhannes bendir á að feitu fólki sem
undirgengst VBG aðgerð er hætt-
ara við öllum kvillum sem fylgja
skurðaðgerðum en þeim sem
grennri eru. Á þetta bæði við um
megrunarskurðaðgerðir sem aðrar.
Helstu erfíðleikar sem geta komið
upp eru sýkingar og vandamál
tengd öndunarfærum, kviðslit og
síðast en ekki síst, að skurður grói
seint eða rifni upp.
Sjálfur hef ég orðið var við far-
aldur hér í Bandaríkjunum meðal
feitra sjúklinga af því að skurðir
grói seint, rifni upp eða ígerð kom-
ist í þá. Oft gróa skurðir seint hjá
feitu fólki vegna hreinnar vannær-
ingar, þótt einkennilegt kunni að
virðast. Skurðlæknum hættir oft til
að sjást yfír þetta og telja að feitt
fólk sé ofnært, en öðru nær. Oft
vantar feitt fólk næringarefni sem
gerir það erfitt að fá skurði til að
gróa. Það hefur þegar reynt alls-
konar megrunarkúra sem hafa gert
það að verkum að líkaminn hefur
verið sveltur af tilteknum næringar-
efnum. Oft er það búið að ganga í
gegnum ýmsa sjúkdóma tengda
offitu sem gerir það
illa undirbúið undir
meiriháttar skurðað-
gerð.
Ég hef sjálfur átt
við nokkur mál þar
sem læknum hefur yf-
irsést að sjúklingurinn
hefur ekki haft nóg
kalk, eggjahvítuefni
eða albúmin (markedly
subnormal serum calc-
ium, serum total pro-
tein and serum album-
in levels) og því vantað
„lím“ sem líkamanum
er nauðsynlegt til að
fá sár sín til að gróa.
Því er það mjög
mikilvægt að sjúklingar sem undir-
gangast megrunarskurðaðgerð séu
fyrst settir í vandlega rannsókn þar
sem næringarástand sjúklingsins
er athugað. Ef það reynist nauðsyn-
legt að gera meiriháttar aðgerð á
feitum sjúklingi er afar brýnt að
hann fái þegar næringu í æð til
þess að hann eigi möguleika á að
láta sár sín gróa.
Annar mikilvægur þáttur í eftir-
köstum frá VBG megrunarskurðað-
gerð sem Jóhannes nefnir er að 10%
sjúklinga ná engum árangri með
VBG aðgerð og allt að helmingur
nær ekki fullnægjandi markmiði
sem er að léttast það mikið að lífí
þess sé ekki lengur hætta búin
vegna offítunnar. Þegar á heildina
er litið, eru sterk rök fyrir því að
þetta sé of hátt hlutfall ófullnægj-
andi árangurs til þess að VBG að-
gerðin sem slík sé réttlætanleg. Til
þess liggja tvær ástæður:
1. Frá sjónarmiði þjóðfélagslegrar
áhættugreiningar (society-wide
riskbenefit analysis) er erfitt að
réttlæta ekki meira en rúmlega
50% árangur þegar litið er til
mjög mikils kostnaðar af eftir-
köstum af þeim aðgerðum sem
mistakast og skilja eftir sig lang-
Sjálfur hef ég orðið var
við faraldur í Bandaríkj-
unum meðal feitra
sjúklinga, segir Steph-
en B. Van Camerik,
af því að skurðir grói
seint, rifni upp eða ígerð
komist í þá.
an og dýran feril frekari læknis-
meðferðar.
2. Enginn getur sagt fyrir með
vissu hver eru langtímaáhrif
VBG aðgerða (20 ára eða leng-
ur) sem eftir allt saman eru enn
á tilraunastigi. Meðal þeirra
vandamála sem upp kunna að
koma er endurtekin offíta,
magasár sem stafa af VBG að-
gerð eða sem slík aðgerð hefur
aukið á, kviðslit sem leiðir af sér
útfíri í vélinda (gastroesophage-
al reflux), magakrabbi og los á
heftum og plasthlutum sem not-
aðir eru við skurðaðgerðir. Öll
þessi vandamál, sem áreiðanlega
munu koma fram í meiri eða
minni mæli með árunum, eiga
eftir að lækka árangurshlutfall
það sem Jóhannes telur að hafi
þegar náðst.
Jóhannes getur þess í grein sinni
að fólk sem valið er til að undir-
gangast VBG aðgerð verði að vera
„í góðu andlegu jafnvægi og vera
gætt góðu andlegu atgervi... Sjúkl-
ingurinn þarf einnig á að halda
skilning á þeirri aðlögun sem nauð-
synleg er eftir svona aðgerð.“ Hann
þarf að tyggja fæðuna vel svo hún
komist í gegnum hinn þrönga gang
sem búinn er til með því að hluta
magann í tvö hólf.
Stephen B. Van
Camerik
Umferliskennsla blindra
og sjónskertra
DAGUR hvíta stafs-
ins, 15. október, er al-
þjóðlegur baráttudagur
blindra og sjónskertra.
Hvíti stafurinn er jafn-
framt alþjóðlegt tákn
um blindu og er aðvör-
un til sjáandi vegfar-
enda um að hér sé sjón-
skertur aðili á ferðinni
og þess vegna þurfí að
sýna sérstaka tillits-
semi. Flestir hafa upp-
lifað það að mæta
gangandi vegfaranda
með hvítan staf, en
fæstir hafa líklega gert
sér grein fyrir þeirri
vinnu sem þessi vegfar-
andi hefur þurft að leggja á sig til
að geta ferðast um á eigin spýtur.
Leiðsögn í umferli er undirstaða
þess að blindur einstaklingur sé fær
um að ferðast úti í umferðinni.
Markmiðið með umferliskennsl-
unni er að einstaklingurinn læri að
ferðast um á eigin spýtur, innan
dyra sem utan og öðlist eins mikið
ferðafrelsi og mögulegt er. Hvíti
stafurinn er hér aðalhjálpartækið
en nemandinn lærir einnig að ferð-
ast um með fylgdarmanni.
Kennslan er einstaklingsbundin
og miðast alltaf við þarfír og getu
hvers og eins og tekur mislangan
tíma, allt frá einni kennslustund
upp í 100 eða fleiri. Það fylgir því
yfírleitt mikið óöryggi þegar sjónin
fer að minnka og oft treystir fólk
sér ekki til að fara út
fýrir hússins dyr. Þá
getur verið gagnlegt
að fá tíma hjá umferl-
iskennara sem aðstoð-
ar við að fínna örugga
leið sem hægt er að
ganga og leiðbeinir t.d.
um hvernig hægt er
að komast örugglega
yfír götuna, þótt mað-
ur sjái ekki umferðar-
ljósin. Liður í því að
verða öruggari úti í
umferðinni sem sjón-
skertur er að tileinka
sér notkun merkistafs,
það er stuttur og
grannur hvítur stafur
sem hægt er að bijóta saman og
setja í vasa eða tösku þegar hann
er ekki ! notkun. Þjálfun í notkun
merkistafs tekur yfirleitt ekki lang-
an tíma og þeir sem nota hann fínna
yfírleitt strax fyrir aukinni tillits-
semi í umferðinni, auk þess er staf-
urinn um leið tákn um að sjónskert-
ur aðili sé á ferðinni. Þetta er oft
mikill léttir fyrir fólk sem finnst
óþægilegt að þurfa sífellt að út-
skýra ástand sitt þar sem ekki sést
alltaf utan á fólki að það er sjón-
skert.
Fýrir þá sem eru alblindir tekur
umferliskennslan lengri tíma, þá
þarf að huga að ýmsum kennileitum
í umhverfínu og læra að nýta þau
og um leið læra að treysta á hvíta
stafínn sér til aðstoðar. Hluti af
Fimmtándi október er
alþjóðlegu baráttudagur
blindra og sjónskertra,
sefflr Guðrún Guðjóns-
dóttir, sem hvetur fólk
til að auðvelda blindum
að komast leiðar sinnar,
t.d. með því að leggja
ekki bílum upp
á gangstétt.
umferliskennslunni er einnig að
leiðbeina aðstandendum í umgengni
við blinda og sjónskerta og æfa þá
í að vera fylgdarmenn þeirra.
Til að auðvelda blindum og sjón-
skertum að komast leiðar sinnar
geta sjáandi vegfarendur orðið að
liði á margan hátt. Bílar sem lagt
er uppi á gangstéttum eru t.d. ein
helsta hindrun sem notendur hvíta
stafsins verða fyrir. Einnig mætti
benda ökumönnum á að yfirleitt eru
notendur hvíta stafsins lengur að
ganga yfír götur en sjáandi vegfar-
endur. Sýnið þá tillitssemi að aka
ekki af stað fyrr en vegfarandinn
er kominn upp á gangstéttina.
Höfundur er ADL og
umferliskennarí.