Morgunblaðið - 29.04.1997, Side 24

24 ÞRIÐJUDAGUR 29. APRÍL 1997__________________________________________________________________MORGUNBLAÐIÐ
LISTIR
„Hér er allt
svo ágætt“
Smámælikvarðar á íslenskar bókmenntir,
sjálfhverfni bókmenntafræðinga, hroki Is-
lendinga gagnvart listheiminum og skammir
ritstjóra til fjölmiðla eru meðal efnis í nýj-
ustu heftum Tímarits Máls og menningar.
Þröstur Helgason las heftin af forvitni.
ISLENSKUR bókmenntaheim-
ur er eins konar verndaður
vinnustaður,“ segir Sigfús
Bjartmarsson í viðtali við Ei-
rík Guðmundsson og Kristján B.
Jónasson í Tímariti Máls og menn-
ingar (4. hefti 1996). Og ennfrem-
ur: „Hér er ailt svo ágætt. Það eru
skrifaðar svo miklar heimsbók-
menntir á íslandi. Maður opnar
blaðið og sér að það er verið að
ritdæma tvær bækur, annars vegar
nýja innlenda miðlungsskáldsögu
og svo einhveija nútímaklassísk
þýdda og það er alveg á hreinu
samkvæmt umsögnunum að ís-
lenska bókin er helmingi betri.
Þetta er ekkert sniðugt."
Sigfús heldur því fram að það
þurfti sterkari bein til að þola „sér-
staka smámælikvarða“ af þessu
tagi en „skarplega og óvægna
gagnrýni". Þar hittir hann senni-
iega naglann á höfuðið. Einnig seg-
ir hann að þessi smámælikvarði á
íslenskar bókmenntir skekki alla
sýn og falsi verðmætamatið, sé
hægdrepandi eitur. „Menn hætta
að taka almennilega á, minnka í
hugsun stig af stigi.“ Að mati Sig-
fúsar verða menn að „miða sig beint
við heiminn og söguna".
Það er margt í þessu viðtali. Sig-
fús er sannkallaður rómantíker í
viðhorfi sínu til skáldskaparins, trú-
ir til dæmis á innblásturinn og
mátt tungumálsins. Undanfarin ár
þykir manni eins og allt hafi verið
gert til að slökkva þessa trú; inn-
blásturinn er bara eins konar draug-
ur frá siðustu öld og tungumálið
goðsögn sem elur einungis af sér
nýjar goðsagnir, hringsnýst um-
sjálft sig, nánast án merkingar og
tilgangs. Það er því gott og hug-
hreystandi að vita að ekki skuli all-
ir vera gengnir af trúnni.
Smiðja skáldsögunnar
Það er merkilegt hvað bók-
menntafræðingar og aðrir sem
fjalla um bókmenntir eyða miklum
krafti í að íjalla um sig sjálfa og
það sem þeir eru að gera. Það er
engu líkara en hið raunverulega
viðfangsefni hafi hálfpartinn
gleymst, sé orðið að aukaatriði.
A þetta minnir gríski bókmennta-
fræðingurinn Lakis Proguidis í
grein í TMM (1. hefti 1997) sem
hann nefnir Smiðja skáldsögunnar
sem fagurfræðileg hugmynd. (Með
grein sinni skrifar Lakis sig reynd-
ar sjálfur beint inn í hina sjálf-
hverfu orðræðu bókmenntafræð-
innar sem hann er að gagnrýna,
en það er annað mál.)
„Listin er að drukkna í alls kyns
málæði,“ segir Lakis og á við að
orðræða fræðimanna og gagnrýn-
enda hafí myndað eins konar múr
utan um bókmenntirnar sem byrgi
mönnum sýn á þær. Lakis fjallar
sérstaklega um skáldsöguna og
segir að gagnrýnendur þurfi að
sækja bakland skrifa sinna um
skáldsöguna í hana sjálfa.
Lakis er einnig andvígur hinni
FÓRN til Júpíters (1971) eftir De Chirico er á forsíðu TMM.
óhóflegu notkun hugtaksins „skrif“
sem hefur verið vinsælt undanfarin
ár, hann fjallar um mikilvægi skáld-
sögunnar fyrir menningarsögu Evr-
ópu, um upphaf og uppruna skáld-
sögunnar og nauðsyn þess að finna
hinn verufræðilega kjarna skáld-
sögunnar. Það megi gera með því
að ganga inn í smiðju skáldsögunn-
ar því að þar sé fengist við það sem
gagnrýnin á að gera, sem sagt að
„skoða, bera saman, flokka“. í
smiðjunni er reynt að búa til sögu
skáldsögunnar, ættartré hennar,
það er að „lýsa henni sem sjálf-
stæðri heild sem hefur náð að
mynda eigið svið, og eigin tíma, er
af sama meiði en hefur þróast á
eins margbreytilegan hátt og hugs-
ast getur.“ Smiðjan gerir okkur
færari um að tala um skáldsöguna
sem listgrein, að mati Lakisar. Til-
hneigingar gagnrýnenda til að
skrifa sífellt fleiri ævisögur höfunda
og ljalla um bókmenntir út frá allt-
umvefjandi hugtökum eins og kona,
tegund, barn, girnd, réttur og sam-
kynhneigð lama hins vegar skilning
okkar á henni.
Hroki gagnvart
listheiminum
í sama hefti TMM eru birt erindi
sem flutt voru á ráðstefnu um
myndlistargagnrýni í Norræna hús-
inu síðasta haust og nokkur aðfar-
arorð um þau eftir Halldór Björn
Runólfsson. Á ráðstefnunni var
vandi íslenskra myndlistargagnrýn-
enda ræddur meðal annars. Vett-
vangsþurrðin, eins og Halldór Björn
kallar hana, er þar ef til vill efst á
blaði og varð hún kveikjan að ráð-
stefnunni en hér á landi er ekkert
faglegt rit um myndlist gefið út og
gagnrýnin sem fram fer því mest-
megnis bundin við dagblöð. Og þótt
dagblöðin hafi sinnt sínu hlutverki
vel, að mati Halldórs Björns, þá
geta þau ekki komið í stað faglegs
tímarits þar sem dýpri umræða um
myndlist gæti farið fram.
Einnig veltu menn því fyrir sér
á ráðstefnunni hver væri menning-
arleg staða smáþjóðar á borð við
ísland í alþjóðlegri og ftjálsri sam-
keppni. Að mati Halldórs Björns
hafa íslendingar ekki gert sér það
nægilega ljóst, hver staða þeirra er
í raun og veru í samfélagi listheims-
ins. Þeir séu í raun fullir hroka
gagnvart honum: „Stundum var
engu líkara en áheyrendur teldu sig
af allt öðru og traustara sauðahúsi
þar sem menningin væri á öruggu
róli í hvívetna."
Ritstjóri skammar fjölmiðla
Ritstjóri TMM, Friðrik Rafnsson,
skammar í P.S.-i sínu (1. hefti
1997) ijölmiðla fyrir slælega um-
fjöllun um bókmenntir. Hann segir
að viðurkenning frönsku akadem-
íunnar til Erlings E. Halldórssonar
fyrir þýðingu hans á Gargantúa og
Pantagrúl eftir Rabelais hafi farið
„nánast alveg framhjá íslenskum
fjölmiðlum". í því samhengi má
minna á að Morgunblaðið sagði
fréttir af þessari viðurkenningu og
ræddi við Erling í tilefni af henni.
Einnig skammast hann við fjöl-
miðla, sérstaklega Sjónvarpið, yfir
því að það skuli ekki hafa verið fjall-
að nógu vel um þýðingar á erlend-
um öndvegisverkum um síðustu jól.
Það má taka undir þessa gagnrýni
að mörgu leyti; það fer svo sem
ekki fram hjá neinum að bók-
menntaumijöllun á öllum sjónvarps-
stöðvunum hér er algerlega í lama-
sessi. Sjónvarpið hefur verið með
gagnrýni undanfarin ár í Dagsljósi
en að öðru leyti hefur það lítið gert
til að efla skammarlega litla bók-
menntaumijöllun sína.
En þótt ekki sé allt með hinum
mestu ágætum í þessum efnum má
samt einnig minna á það sem vel
er gert á þessu sviði í fjölmiðlum.
Bæði Morgunblaðið og rás 1 Ríkis-
útvarpsins hafa sinnt bókmennta-
umfjöllun sem best þau mega og
þá ekki síður þýðingum á erlendum
verkum en frumsömdum. Þess má
til dæmis geta að ekki eru liðnar
margar vikur síðan umsjónarmaður
bókmenntaefnis á rás 1, Jón Karl
Helgason, fékk sérstaka viðurkenn-
ingu fyrir kynningu á norrænum
bókmenntum í fjölmiðli sínum. Frið-
rik, ættum við ekki að óska honum
til hamingju með það?
Hulda
hlýtur al-
þjóðlegan
styrk
HULDA Björk Garðarsdótt-
ir.sópransöngkona, hefur hlotið
styrk frá The Associated Board
of the Royal
School of
Music í
London, til
framhalds-
náms í ein-
hveijum af
konunglegu
tónlistarhá-
skólunum í
Bretlandi.
Hulda Björk Huldu Björk
Garðarsdóttir var boðið að
sækja um styrkinn í framhaldi
af burtfararprófí frá Söngskól-
anum í Reykjavík.
Hulda Björk er fædd á Ak-
ureyri og hóf söngnám sitt hjá
Þuríði Baldursdóttur, í fyrstu
við Tónlistarskóiann á Ákur-
eyri, en síðar við Tónlistarskóla
Eyjafjarðar. Að loknu 7. stigi
hóf hún nám við Söngskólann
í Reykjavík og lauk sl. vor
burtfararprófí - Advanced
Certifícate - ásamt einsöngs-
tónleikum í Norræna húsinu í
Reykjavík, undir handleiðslu
Þuríðar Pálsdóttur.
Hulda Björk stundar nú nám
við Listaháskólann í Berlín.
Heimildamynd um
Vilhjálm Stefánsson
JÓN Proppé og Þór
Elís Pálsson eru um
þessar mundir að
leggja drög að heim-
ildamynd um Vil-
hjálm Stefánsson
mannfræðing og
landkönnuð í sam-
vinnu við kanadískan
aðila. Fyrirhugað er
að tökur hefjist að ári
og myndin verði tilbú-
in til frumsýningar
fyrir árslok 1998. Jón
Proppé skrifar hand-
ritið en Þór Elís mun
leikstýra myndinni.
Jón Proppé segir
að um sé að ræða eina
dýrustu heimildarmynd sem Is-
lendingar hafi staðið að, þótt
ekki vilji hann nefna tölur í því
samhengi á þessu stigi málsins.
Að sögn Jóns hefur verkefnið
fengið góðan hljómgrunn erlend-
is en ráðgert er að sjö sjónvarps-
stöðvar á Norðurlöndum, í Evr-
ópu og Kanada veiti til þess fé,
þar á meðal íslenska ríkissjón-
varpið.
Myndin verður að mestu leyti
tekin upp í Kanada enda mun hún
einkum og sér í lagi fjalla um
heimskautaferðir Vilhjálms. „Við
munum einbeita okkur að þeim
landsvæðum í Kanada sem hann
kannaði - lengst
norður í hafi,“ segir
Jón, „en þar að auki
er megnið af öllu
heimildaefni, svo sem
ljósmyndum, kvik-
myndum og öðru, að
finna í Kanada og
Bandaríkjunum. Þó er
ekki útilokað að eitt-
hvað verði tekið upp
hér á landi, þótt það
verði lítill hluti. Eftir-
vinnslan mun hins
vegar að líkindum
fara fram á íslandi."
Að áliti Jóns eru
skilyrði til heimilda-
myndagerðar hag-
stæð í Kanada um þessar mundir
enda er vel hlúð að innlendri dag-
skrárgerð þar um slóðir. En þar
sem um samstarfsverkefni er að
ræða verður myndin bæði talin
til innlends dagskrárefnis í
Kanada og á íslandi.
Jón vinnur nú að gerð handrits-
ins og er nýkominn frá Bandaríkj-
unum, þar sem hann heimsótti
meðal annars bókasafn Dartmo-
uth-háskóla í New Hampshire en
þar eru allir pappírar Vilhjáims,
svo sem dagbækur og sendibréf,
geymdir. Gerir hann ráð fyrir að
fara þangað aftur áður en yfir
lýkur.
Bókauppboð Svarthamars
„Hagkvæmt að
fjárfesta í bókum“
BÓKAUPPBOÐ var haldið á Sóloni
íslandusi á sunnudaginn á vegum
Svarthamars. Um 160 bækur voru
boðnar upp og var sú dýrasta þeirra,
íslands Arbækur Jóns Espólín, sleg-
in á 65.000 krónur sem að viðbætt-
um gjöldum verða um 72.000 krón-
ur. Á milli íjörutíu og fímmtíu manns
mættu á uppboðið og segist Bárður
Halldórsson hjá Svarthamri vera
ánægður með að í hópnum var nokk-
uð af ungu fólki. „Þessi góða mæt-
ing sýnir að enn er til nokkur hópur
manna sem safnar bókum hér á landi
og ánægjulegt er að sjá að nokkrir
ungir menn hafa bæst við.“
Bárður segir að mjög hagkvæmt
sé að fjárfesta í bókum nú vegna
lágs verðs. „Bækur eru ódýrari nú
en þær voru fyrir nokkrum árum eða
áratugum. Þær hafa lækkað í verði
vegna þess að eftirspurnin hefur
minnkað mjög. Fólk hefur fjárfest
miklu meira í verðbréfum og spari-
skírteinum undanfarin ár og um leið
hefur sala á gömlum bókum, hús-
gögnum og listmunum minnkað
mjög. Erlendis er talið æskilegt að á
milli 5 og 10% sparifjár almennings
sé varið í fommuni. Það er held ég
langt frá því að svo sé hér. Þeir sem
eru að kaupa þessa gömlu hluti eru
fyrst og fremst safnarar en það vant-
ar ijárfesta. Menn þyrftu aftur að
fara að líta á gamlar bækur og forna
muni sem fjárfestingarkost."
Bárður segir að uppboðið á sunnu-
daginn hafi endurspeglað þetta
ástand mjög skýrt. Bækur hafi farið
á fremur lágu verði, jafnvel bækur
sem áður hefði verið slegist um. „Ég
nefni Herrauðs og Bósa sögu í út-
gáfu Olafs Verelius frá árinu 1666
sem seldist á 25.000 krónur en hefði
átt að seljast á meira en 100.000
krónur ef allt væri eðlilegt. Uppboð-
ið endurspeglaði Iíka hvar áhuginn
liggur; þannig seldust ættfræðibæk-
ur mjög dýrt á meðan fornritaútgáf-
ur eins og sú sem ég nefndi seldust
fremur ódýrt. Ættir Austfirðinga
seldust til dæmis á 30.000 krónur
og Strandamenn - æviskrár 1703-
1953 seldist á 25.000 krónur. Einn-
ig seldust Sýslumannaæfir I-V á
70.000 krónur."
Annað bókauppboð verður haldið
á vegum Svarthamars í maí og seg-
ist Bárður þá munu nota tækifærið
og stofna bókavinafélag. „Það vant-
ar félagsskap hér sem sameinar
þennan hóp manna sem hefur áhuga
á gömlum bókum og varðveislu
þeirra. Þessi félagsskapur gæti orðið
vettvangur fyrir bókaskipti og bóka-
uppboð.“