Morgunblaðið - 10.05.1997, Blaðsíða 38

38 LAUGARDAGUR 10. MAÍ 1997
SKOÐUN
MORGUNBLAÐIÐ
HEILBRIGÐIBARNAFJÖLSKYLDNA -
RÉTTINDIEÐA FORRÉTTINDI
MIKILL fjöldi ís-
lenskra fjölskyldna
þarf á aðstoð að halda.
Um getur verið að
ræða minni háttar
áhyggjur af uppeldis-
málum, samskipti
hjóna, vandi í stjúp-
tengslum, tímabundið
kreppuástand, erfið-
leika sem tengjast lífs-
skeiðaviðburðum og
þeirri röskun í fjöl-
skyldunni sem þeim
fylgja, _svo eitthvað sé
nefnt. í mörgum þess-
ara tilvika getur skipt
sköpum að rétt aðstoð
sé veitt á réttum tíma.
Mér er vel kunnugt um þessa þörf
af störfum mínum við hjóna- og
fjölskyldumeðferð um áratuga
skeið, bæði í opinberri þjónustu og
á eigin stofu. Rannsóknir og töl-
fræðilegar upplýsingar, biðlistar
og ársskýrslur staðfesta þá
reynslu. Þarf ekki að orðlengja
frekar um þá hlið.
Breyttar aðstæður - ný
viðfangsefni - nýjar lausnir
Þörfin fyrir sérhæfða aðstoð
hefur farið vaxandi með nýjum
samfélagsaðstæðum, öðruvísi sam-
skiptum og breyttum lífsgildum frá
því sem áður var. Þetta snertir
m.a. þarfir okkar og hugmyndir
um lífsgæði, hvernig við notum
tímann og hvaða bjargráð eru fyr-
ir hendi í eigin lífi. Fyrir nokkrum
áratugum var eðlilegt og sjálfsagt
að leysa flestan vanda innan ijöl-
skyldunnar eða með aðstoð vina.
Nú í lok 20. aldar hefur hver nóg
með sig, tími fólks er niðurnjörvað-
ur í stranga tímatöflu. Við eigum
ekki alltaf aðgang að nánum við-
mælanda. Stundum er þægilegra
að leita til óviðkomandi. Mörg af
viðfangsefnum daglegs lífs sem
veljast fyrir í dag voru ekki viður-
kennd eða hreinlega ekki til fyrir
hálfri öld. Hér hef ég
í huga ný verkefni
tengd einkalífi, námi
og starfi. Það skapast
togstreitur um sam-
ræmingu og forgangs-
röðun. Þarfir, réttur,
skyldur og hlutverk
stangast á milli ungra
foreldra. Þannig er
ekki alltaf hægt að
nota reynslu eldri kyn-
slóðarinnar eða styðj-
ast við fyrirmyndir.
Nýjar fagstéttir verða
eins konar staðgengl-
ar gömlu hlutverk-
anna, nokkurs konar
brúarsmiðir eða
straumbreytar gamalla og nýrra
tíma.
Hvert er hægt að leita?
í nágrannalöndum okkar hefur
um áratuga skeið verið starfrækt
opinber íjölskylduráðgjöf. Hún er
jákvæð og aðgengileg lausn fyrir
almenning og hefur reynst hag-
kvæm til þess að draga úr kostn-
aði sem fylgir dýrari þjónustu. Hún
hefur einnig þjónað mikilvægu for-
varnarhlutverki í skilnaðarmálum,
m.a við tilfinningauppgjör og skil-
málagerð. Um nokkurt skeið hefur
legið fyrir Alþingi frumvarp um
Almenna fjölskylduráðgjöf. Af ein-
hveijum óskiljanlegum ástæðum
hefur það ekki náð fram að ganga.
Á einkastofum sérfræðinga hér
á landi þarf alltof oft að vísa fólki
frá af því það getur ekki greitt
fullan kostnað. Oft er þetta fólk
sem ekki getur hugsað sér að leita
á Félagsmálastofnun, enda er þar
óheyrilegur biðtími og takmarkaða
sérhæfða meðferðarþjónustu að fá.
Fjölskylduþjónusta kirkjunnar,
sem er eingöngu í Reykjavík, og
nýstofnuð Fjölskylduráðgjöf
Reykjavíkur og Mosfellsbæjar,
Samvist, anna talsverðu, en duga
skammt. Heilsugæslustöðvar gætu
Þessi frumvörp vekja
von um, segir Sigrún
Júlíusdóttir, að ára-
tuga háfleygt tal um
hornsteina sé nú að fær-
ast frá yfirlýsingum til
raunverulegra úrbóta.
vissulega verið mikilvæg miðstöð
fyrir greiningu og fyrstu hjálp við
fjölskyldur. Oft er þar unnið gott
starf, bæði af hendi heimilislækna
og sérhæfðra hjúkrunarfræðinga
en þar skortir mjög á þjónustu
annarra sérfræðinga. Mér er ekki
kunnugt um að félagsráðgjafar
hafi ráðist til starfa innan heilsu-
gæslunnar nema við Fjölskyldur-
áðgjöf Akureyrar. Skólarnir hafa
sömuleiðis lítið bolmagn. Skólasál-
fræðingar eru fáir og taka í reynd
einkum að sér greiningu. Félags-
ráðgjafar vinna á heildrænan hátt
með ijölskyldum, nemendum og
kennurum. Þeir hafa undirbúning
til þess að greina félagsleg vanda-
mál, vinna að lausn þeirra og koma
í veg fyrir að minni háttar aðlögun-
arvandamál eða samskipta- og til-
finningaörðugleikar nái að verða
upphaf mikils vanda. Fjöldi félags-
ráðgjafa í skólum er hins vegar
teljandi á fingrum annarrar hand-
ar. Hjúkrunarfræðingar þyrftu að
vera tryggðir í hveijum skóla.
Námsráðgjafar hafa fyrst og
fremst undirbúning til þess að að-
stoða og veita ráðgjöf sem snertir
námsferli nemenda. Mikil þörf er
á að skipuleggja þverfaglegt sam-
starf innan skólans þar sem hjúkr-
unarfræðingar, félagsráðgjafar,
námsráðgjafar og sálfræðingar
hafa náið samstarf við kennara og
foreldra.
Hver á að borga?
Eins og sakir standa er því ekki
margra kosta völ þegar vandi
steðjar að í fjölskyldunni eða barn
sýnir vanlíðunareinkenni í skólan-
um. Slík einkenni eru oft vísbend-
ingar um aðra röskun í lífi barns-
ins sem getur orðið því fjötur um
fót í skóla og í félagahópi. Oft
reynist leiðin til lausnar liggja í
gegnum foreldrana og bætt sam-
skipti þeirra. Þótt það liggi ekki
alltaf beint við að koma auga á
það, nema fyrir sérfræðinga, er
oft þörf á hjóna- eða fjölskyldu-
meðferð fremur en einkennismeð-
ferð á barni. Þegar foreldrar og
kennarar vilja takast á við málið
og leita leiða til lausnar eru þau
oft mát. Annars vegar er þjónusta
ekki í boði eða hún er of dýr -
fyrir venjulegt fólk. Þjónusta geð-
lækna er niðurgreidd af almann-
tryggingum eins og önnur heil-
brigðisþjónusta og sumir taka þá
á það ráð að leita til þeirra með
ýmis áhyggjuefni og samskipta-
vandamál þótt þau hafi lítið með
geðsjúkdóma að gera - en gætu
kannski gert það síðar, ef ekki er
rétt á haldið. Þótt hér takist oft
ágætlega til væri líklega bæði ein-
faldara og hagkvæmara að sérnám
í geðlækningum á eftir almennu
fimm ára læknanámi nýttist í þágu
þeirra sem þurfa geðlæknisfræði-
lega greiningu, lyíjameðferð og oft
langa eftirfylgd.
Nú liggur fyrir Alþingi frumvarp
(117/1997) um útvíkkun á al-
mennu tryggingalöggjöfinni þann-
ig að fjölskylduráðgjöf á stofu sem
veitt er af sérfræðingum á því sviði
sé niðurgreidd. Á meðan almenn-
ingur á ekki kost á opinberri ijöl-
skylduráðgjöf er þetta góð leið og
nauðsynleg til þess að brúa það
bil sem hin mikla þörf og ófull-
burða þjónusta innan skólans jafnt
sem í heilbrigðis- og félagsmála-
kerfi skapar.
Olíkir markhópar -
ólíkar lausnir
í ráðgjafar- og meðferðarstarfi
er um eðlismun og ólík meðferðar-
stig að ræða sem nauðsynlegt er
að greina á milli þegar hinir ýmsu
markhópar eiga í hlut. í þeim
dæmum sem ég hef hér í huga
hvað snertir börnin og oft birtast
á frumstigi í skólunum er um „létt-
ari“ vandkvæði að ræða en ekki
alvarlega geðræna vanheilsu eða
langtímameðferðarverkefni. Þeim
síðarnefndu ber að vísa til barna-
geðdeilda. Ýmist dugar þar göngu-
deildarþjónusta eða þau kreijast
innlagnar. Undir öllum kringum-
stæðum er sú þjónusta mjög dýr
og mikilvægt að til hennar sé kost-
að fyrir þá sem á henni þurfa að
halda. í þeim flokki eru þau mál
sem kosta mest í beinum fjárútlát-
um, valda mestum mannlegum
sársauka og stærstum skaða fyrir
samfélagið. Þennan flokk er hægt
að minnka til muna með því að
efla þjónustu við hina.
Enn annar markhópur, sem um
leið er áhættuhópur, eru fjölskyld-
ur þar sem foreldrar eru að fara
í gegnum skilnað. Hér reynir á
ráðgjöf og upplýsingar en einnig
aðstoð við tilfinningauppgjör, sam-
komulag um forsjá barna og til-
högun foreldrasamvinnu. Rann-
sóknir félagsfræðinga sýna að um
helmingur fólks ræður sjálft við
skilnaðaruppgjörið, um fjórðungur
þarf minni háttar - en mikilvæga
- aðstoð, um fjórðungur þarf
markvissa hjálp og leiðsögn. Með-
an ekki er um slíka sérhæfða þjón-
ustu að ræða á vegum opinberrar
heilbrigðis- eða félagsþjónustu
þarf almenningur að eiga kost á
að afla sér hennar með öðrum
hætti og fyrir viðráðanlegan kostn-
að. Æskilegt væri að koma á mark-
vissari ráðgjöf við sýslumanns-
skrifstofurnar þar sem skilnaðar-
mál eru staðfest. Hún kæmi hins
vegar ekki í stað skilnaðarráðgjaf-
ar sem tengist almennri Ijölskyld-
uráðgjöf þar sem unnið er að því
að greina alvarleika vandans.
Markmiðið er þar að koma í veg
fyrir skilnað með því að efla hjóna-
bandið þegar grundvöllur reynist
fyrir því en vinna að uppbyggi-
legri skilnaðarúrvinnslu þegar þess
er þörf. í þessum málaflokki er í
hæsta máta um barnaverndarmál
og mikilvægt forvarnarstarf að
ræða (sbr. rannsókn mína o.fl.
Barnaíjölskyldur, 1995).
Markviss þjónusta -
minni kostnaður
Það er ánægjulegt að nú skuli
á Alþingi íjallað um tímabæra til-
lögu að úrlausn í málefnum barna-
Ijölskyldna með því að almennar
tryggingar taki þátt í að greiða
meðferðarþjónustu þeim til handa,
og með frumvarpi um samræmda
Ijölskyldustefnu. Þar er m.a. kveð-
ið á um nauðsyn samfelldrar þjón-
ustu og að ijölskylduráð hlutist til
um að samræma þarfir og lausnir.
Óskandi væri að frumvarp um Al-
menna fjölskylduráðgjöf kæmi nú
einnig til umljöllunar. Þessi frum-
vörp vekja von um að áratuga
háfleygt tal um hornsteina og hina
hjartnæmu minnstu einingu sé nú
að færast frá yfirlýsingum að
raunverulegum úrbótum. Stjórn-
málamenn hafa fjölda rannsókna
Átak til atvinnusköpunar
Stuðningur og þjónusta fyrir fyritæki og einstaklinga
Átak til atvinnusköpunar er samvinnuverkefni Iðnaðar- og
viðskiptaráðuneytis, Iðnlánasjóðs og Iðnþróunarsjóðs.
Markmið átaksins er
• Að stuðlal að aukinni samkeppnishæfni atvinnulífsins.
• Að hvetja og styðja við lítil og meðalstór fyrirtæki svo og einstaklinga
á sviði atvinnu- og nýsköpunar.
• Að hvetja til aukins alþjóðasamstarfs fyrirtækja og útrásar þeirra
á erlenda markaði.
Eftirtaldir verkeíhaflokkar heyra undir átakið:
Snjallræði ’97, Frumkvæði í framkvæmd, Vöruþróun,
Frumkvöðlastuðningur, Ráðgjöf við stofnun fyrirtækja, Sókn á erlenda
markaði, Evreka, Evrópumiðstöð lítilla og meðalstórra fyrirtækja og
Atvinnugreinastuðningur.
Athugið: Umsóknaraðili má ekki á umliðnum þremur árum hafa
fengið styrki frá opinberum aðilum (skv. minni háttar reglunni
„deminimis aid“), sem eru hærri 100.000 ECU.
Allar frekari upplýsingar og umsóknareyðublöð eru að finna:
• Á heimasíðu Átaksins sem er: http//www.iti.is/atak.
• Á skrifstofu Átaksins í húsi Iðntæknistofnunar að Keldnahold,
112 Reykjavík. Símar 570 7100 og 570 7270, fax 570 7111.
• Hjá iðn- og atvinnufulltrúum á landsbyggðinni
(sjá heimasíðu Átaksins).
Sigrún
Júlíusdóttir
og tölfræðilegra upplýsinga að
byggja á. Á tímum sérfræðiþekk-
ingar og upplýsingar þykir nú ekki
lengur minnkun í því að leita álits
sérfróðra manna og jafnvel fara
eftir þeim. Tími þröngra viðhorfa,
sérhagsmuna og skammtíma-
lausna er á undanhaldi. Við bindum
meiri vonir við skilning stjórnvalda
á því að besta hagfræðin er að
nýta þekkinguna til markvissar
skipulagningar, þar sem með er
talin opinber heilbrigðis- og félags-
málaþjónusta í þágu Ijölskyldu-
verndar. Réttur barna til sem heil-
brigðast lífs á ekki að vera háður
ijölskyldugerð eða ijárhagsstöðu
foreldra.
Eðlilegt er að huga að þeim
kostnaði sem niðurgreiðsla þjón-
ustu hefur í för með sér fyrir ríkis-
sjóð. Með því að miða ósértækt við
heilar fagstéttir er e.t.v. verið að
opna fyrir óþarfa kostnað sem þó
tryggir ekki að verið sé að veita
þá þjónustu sem sóst er eftir. Þró-
unin er í þá átt að spyija um sér-
fræðiþekkingufremur en hver fag-
hópurinn er. í því sambandi má
nefna að æ fleiri faghópar leggja
nú áherslu á klínísk sérfræðirétt-
indi eða sérhæft framhaldsnám,
m.a. í ijölskyldumeðferð. Undan-
farið hefur Endurmenntunarstofn-
un Háskóla íslands staðið fyrir
tveggja ára framhaldsnámi fyrir
fagfólk í heilbrigðis- og félags-
málaþjónustu. Þeir sem hafa lokið
þessu námi koma úr hópi félags-
ráðgjafa, sálfræðinga, presta, lög:
fræðinga og hjúkrunarfræðinga. í
náminu er lögð áhersla á heildræna
nálgun, samstarf milli stofnana og
þverfaglega teymisvinnu innan
stofnana. Byggt er á því heilbrigða
í hverri ijölskyldu og unnið útfrá
lausnum fremur en hindrunum. Á
grundvelli fræðikenninga um
hjónaband, foreldrahlutverk og
ijölskyldusamskipti er veitt þjálfun
í að greina vanda og beina honum
til meðferðar hjá viðeigandi aðil-
um.
Lokaorð
Við uppbyggingu ráðgjafar- og
meðferðarþjónustu fyrir barnafjöl-
skyldur er mikilvægt að hafa í
huga að hinir ólíku markhópar
þurfa að eiga kost á viðeigandi
aðstoð eftir því hvers eðlis vandinn
er. Það tryggir hagkvæmni og
kemur í veg fyrir dýrkeyptar tafir,
angur og frekari skaða. Markviss
árvekni og greining innan skólans,
á meðan vandinn er á frumstigi,
myndi þjóna mikilvægu forvamar-
hlutverki. Æskilegast væri að mínu
mati að sem stærstum hluta þeirra
sem þurfa á frekari aðstoð að halda
væri sinnt innan opinberrar þjón-
ustu. Þessu er því miður ekki að
heilsa aukinheldur sem nokkur hluti
fólks kýs að geta valið hvert hann
snýr sér og vill þá bera af því sann-
gjarnan kostnað. Þá þarf að vera
hægt að vísa á viðurkennda þjón-
ustu. Eðlilegt er að stjórnvöld taki
þátt í slíkum kostnaði að einhvetju
marki líkt og gert er með aðra
heilbrigðisþj ónustu.
Eg álít að mikilvægast, og rök-
réttast, sé að koma á samfelldri
skipan og þar með samræmdum
þjónustuúrræðum og stuðningi á
grundvelli lagaákvæða sem snerta
hag barnaljölskyldna. Samþykkt
rammalöggjafar um íjölskyldu-
stefnu myndi stuðla að slíku.
Heimildir
Frumvarp til laga um breyt. á almanna
tryggingum. nr 117/1997
Lög um félagsráðgjöf nr. 41/1975/1990
Lög um sálfræðinga nr. 40/1976/1988
Sigrún Júlíusdóttir. 1989. „íjölskylduráð-
gjöf“. Sveitarstjórnarmál , 4, bls.228-236
Sigrún Júlíusdóttir. 1993. „Ólíkar fjöl-
skyldugerðir" í Staða heimilis og fjölskyldu
í íslensku þjóðlífi . Skálholtsútgáfan
Sigrún Júlíusdóttir, (ritstj), Friðrik H. Jóns-
son, Nanna K. Sigurðardóttir og Sigurður
J. Grétarsson. 1995. Barnafjölskyldur. Sam-
félag, lífsgildi, mótun. Félagsmálaráðuneyt-
ið.
Þingsályktunartillaga um opinbera fjöl-
skyldustefnu nr. 72/1996.
Höfundur er dósent í
félngsráðgjöf við Háskóla íslnnds
og starfar við hjónn- og
fjölskyldumeðferð.