Morgunblaðið - 22.10.1997, Blaðsíða 34

34 MIÐVIKUDAGUR 22. OKTÓBER 1997
MORGUNBLAÐIÐ
SKOÐUIM
HUGLEIÐINGAR UM
HEILBRIGÐISMÁL
AÐ undanförnu hefur
farið fram mikil um-
ræða í fjölmiðlum og
meðal almennings um
breytingar á sjúkrahús-
rekstri, og virðist stefnt
að sameiningu allra
spítala Stór-Reykjavík-
ursvæðisins í einn. Þetta
er af erlendum ráðgjöf-
um talið horfa til sparn-
aðar enda sameining
lausnarorð nútímans,
einkum í frystihúsageir-
anum. Eins og sjúkling-
ar eru ekki fiskar eru
sjúkrahús ekki frysti-
hús, og má því ætla, að
ekki gildi alveg sömu
lögmál um þau. Viður-
kennt er, að þjónustan sé nú þegar
ódýrari og að flestra áliti með því
besta, sem gerist í nágrannalöndun-
^um. Það mun reynsla flestra, sem
búið hafa erlendis, að sjúkrahúsþjón-
ustan hér heima sé aðgengilegri og
persónulegri, og oft á tíðum betri en
þar býðst.
Á undanfömum árum hefur oft
komið til álita, hvort réttlætanlegt
væri, vegna fámennis og fátæktar
þjóðarinnar, að taka upp á Islandi
nýjar læknisaðgerðir og meðferð,
sem krefst mikillar sérhæfingar og
þjálfunar starfsfólks og dýrra tækja
og aðstöðu, í stað þess að senda
-. sjúklinga til meðferðar erlendis. Aft-
ur og aftur hefur sýnt sig, að ís-
lenskt heilbrigðisstarfsfólk hefur af-
sannað hrakspár þeirra, sem töldu
slíkt óráðlegt, og meðferðin og þjón-
ustan hefur orðið ódýrari og persónu-
legri en bauðst erlendis.
Ég held að þetta byggist ekki síst
á því, að íslenskir læknar hafa sótt
menntun sína á góðar kennslustofn-
anir erlendis og verið tilbúnir að
leggja á sig erfíði og fjárhagslegar
fórnir til að afla sér sem bestrar
menntunar og þjálfunar, og verið
reiðubúnir til að vinna við lakari kjör
hér heima, en þeim hafa boðist er-
lendis. Þetta hefur ekki verið fullmet-
ið, og oft hefur verið vegið ómaklega
og af ósanngimi að íslenskum lækn-
— um af æðstu ráðamönnum þjóðarinn-
ar, sem úthluta fjármunum almenn-
ings til heilbrigðiskerfísins.
Hvað varðar nýjustu ráð erlendra
sérfræðinga um sjúkrahúsrekstur á
íslandi, tei ég þau orka mjög tvímæl-
is. Sjúkrahús eiga að laga sig að
þörfum neytandans eins og önnur
þjónusta, en ekki að ákvarðast ein-
göngu af skriffínnum, er einblína á
tölur, sem stundum eru byggðar á
óábyggiiegum upplýsingum um eðli
og afköst þjónustunnar.
Þar sem ég þekki best til erlendis,
þ.e.a.s. í Bandaríkjunum, skiptast
sjúkrastofnanir í 4 aðalflokka: I
fyrsta lagi háskólasjúkrahús, þar
sem fram fer kennsla og þjálfun
heilbrigðisstarfsfólks, rannsóknir og
uppfínningar og aðlögun nýrrar
lækningatækni og meðferðar. Þar fer
fram sú meðferð, sem krefst mestrar
sérhæfíngar og tækjakosts.
í öðru lagi eru bráðasjúkrahús, en
þar er starfsfólk sérþjálfað í að
bregðast við bráðatilfellum, hvort
sem um er að ræða slys, sýkingar
eða aðra bráða sjúkdóma. Á slíkum
Auðólfur
Gunnarsson
stofnunum er einnig
eðlilegt að veitt sé ýmis
almenn læknisþjónusta
þeim, sem ekki eiga í
önnur hús að venda á
hveijum tíma. Slík
sjúkrahús eiga ekki að
þarfnast mikillar yfír-
byggingar, en fyrst og
fremst sérhæfðs starfs-
fólks, sem er viðbúið
að bregðast skjótt og
rétt við aðstæðum, þar
sem slík vinnubrögð
geta skilið milli feigs
og ófeigs á stuttum
tíma.
í þriðja lagi eru
einkarekin sjúkrahús,
þar sem unnt er að veita
góða læknisþjónustu og gera aðgerð-
ir, sem komin er hefð á, með reynd-
um aðferðum, án mikillar yfírbygg-
ingar, og starfsfólk sér sér hag í því
að reka stofnunina af hagsýni og án
óþarfa eyðslu. í þessu sambandi er
vert að benda á, að ekki má rugla
saman rekstrarformi sjúkrastofnana
og greiðsluhlutdeild sjúklinga og
sjúkratrygginga fyrir þjónustuna.
í flórða lagi eru síðan stofnanir
fyrir hjúkrunarsjúklinga, hvort sem
er af völdum elli eða sjúkdóma, svo
og endurhæfíngarstofnanir og geta
þær verið reknar ýmist af því opin-
bera eða einkaaðilum.
í áranna rás hefur þróunin hér á
landi orðið nokkuð á þennan veg, þar
til á síðustu árum, að talið hefur
verið nauðsynlegt af opinberum aðil-
um að stokka upp sjúkrahúsrekstur-
inn, eftir að fjármálin komust svo til
eingöngu í þeirra hendur. Orðið há-
tæknisjúkrahús hefur á síðustu árum
orðið tískuorð á íslandi. í huga
flestra vísar það til stórra sjúkra-
húsa, þar sem flókin tæki og tól
gera kleift að framkvæma aðgerðir,
sem ekki er unnt að gera annars
staðar. Sannleikurinn er þó sá að
bætt tæki, svo sem þau, sem byggj-
ast á sveigjanlegum Ijósleiðurum,
hafa gjörbylt ýmsum læknisaðgerð-
um, þannig að nú er unnt að fram-
kvæma margar þeirra, án innlagnar
sjúklinga, á sjúkrastofnunum, sem
reknar eru með Iágmarkskostnaði.
Alltaf getur þó út af brugðið, og
aðstaða til skyndiaðgerðar og inn-
lagnar er því nauðsynleg að hafa í
bakhöndinni. Þannig geta ný tækni
°g lyf gjörbreytt á stuttum tíma
þörfínni fyrir sjúkrarými á vissum
sviðum, sem gengur þvert á áætlan-
ir um þarfír, sem gerðar eru langt
fram í tímann. Tæki og tól gera þó
ekkert sjálf, og flókin tæki eru einsk-
is virði, ef ekki er til staðar þjálfað
starfsfólk til að beita þeim og túlka
niðurstöður rannsókna rétt.
Sannleikurinn er sá, að vel þjálf-
aður læknir getur oft gert meira án
dýrra tækja og við ófullkomnar að-
stæður, en læknir með lélega þjálfun
og menntun, þótt hann beiti nýjustu
tækni, sem kostað getur ómælda
fjármuni. - Síðan hafa oft komið upp
tískufyrirbrigði í lækningatækni,
bæði hér og erlendis, sem kostað
hafa heilbrigðisþjónustuna mikla
peninga, en síðan reynst óþörf eða
verið vannýtt.
Annar þáttur, sem þarf að vega
Óheillavænlegt er,
segir Auðólfur Gunn-
arsson, að sameina alla
sjúkrahúsþjónustu und-
ir eina stjóm.
og meta í rekstri sjúkrahúsa, er notk-
un einnota búnaðar og tækja. Marg-
not.a tæki og tau krefjast dauðhreins-
unar og viðhalds. Með notkun ein-
nota taus er þannig hægt að spara
vinnu hérlendis við saumaskap og
viðhald, en í stað þess flytjast óhjá-
kvæmilega fjármunir úr landi þangað
sem starfskraftar eru ódýrari. Þann-
ig tapast oft störf, sem gætu hentað
þeim sem minnst mega sín í þjóðfé-
laginu, til annarra landa. Hér við
bætist að förgun einnota verkfæra,
efna og umbúnaðar hefur í för með
sér mikinn kostnað og stundum ófyr-
irsjáanlegar afleiðingar í náttúrunni,
eins og komið hefur fram á síðustu
árum varðandi niðurbrot ýmissa
plastefna, sem valdið geta röskun í
lífkeðjunni.
Af þessari upptalningu má ljóst
vera, að ekki er allt sem sýnist, þeg-
ar fjallað er um sparnað í sjúkrahús-
rekstri, og taka verður tillit til
margra þátta og vega þá og meta,
bæði út frá mannlegu og umhverfis-
legu sjónarmiði, en ekki bara pen-
ingalegu.
Með tilliti til þess, að breytt tækni
gerir nú kleift að gera margar lækn-
isaðgerðir utan stórra sjúkrahúsa,
með minni tilkostnaði en þar gerist,
vekur það nokkra furðu, að þvert á
ráð reyndra sérfræðinga, var eini
spítalinn, sem var vísir að einkastofn-
un, lagður af sem aðgerðarspítali.
Þar voru fullkomnar skurðstofur og
gjörgæsludeild með góðum útbúnaði
brotnar niður og breytt í legurými
fyrir aldraða. Þess í stað hafa nú
risið upp nokkrar einkareknar skurð-
stofueiningar vítt og breytt um bæ-
inn. Vera kann, að heppilegra hefði
verið að viðhalda a.m.k. hluta af
Landakotsspítala, sem einkareknu
sjúkrahúsi, þar sem unnt hefði verið
að framkvæma þær aðgerðir, sem
krefjast yfírleitt ekki innlagnar sjúkl-
inga, en aðstöðu til að vista sjúklinga
yfír nótt og veita aðra skyndiþjón-
ustu ef þörf krefur. Með breyttri
tækni fjölgar stöðugt slíkum aðgerð-
um.
Mér er ljóst að margt má betur
fara í sjúkrahúsrekstri Stór-Reykja-
víkursvæðisins, og efalaust má spara
á ýmsum sviðum með vissri samein-
ingu deilda og aukinni samvinnu í
innkaupum og annarri þjónustu. Ég
tel þó að óheillavænlegt sé, að sam-
eina alla sjúkrahúsþjónustu undir
eina stjóm og hafa aðeins einn val-
kost á hveiju sviði. Slíkt væri álíka
óviturlegt og að reka aðeins eina
æðri menntastofnun í landinu. Á
þessu sviði eins og öðrum er viss fjöl-
breytni og samkeppni af hinu góða.
Til þess að þjálfun og hæfíleikar
heilbrigðisstarfsfólks fái að njóta sín,
þarf að vera nægilegt olnbogarými
og athafnafrelsi og breytilegar að-
stæður. Þannig getur einn ráðríkur
forstöðulæknir gert öðrum læknum
ókleift að nýta þjálfun sína og þekk-
ingu í þágu sjúklinga á eðlilegan
hátt, svo lengi sem æviráðning hans
leyfír. Ekki hentar öllum að vinna
saman og segir það ekki endilega
að einn sé öðrum betri læknir. Hér
við bætist að ungir sérfræðingar,
sem kjósa að snúa heim eftir langt
og strangt nám, verða að hafa ein-
hverra kosta völ, annarra en að
ganga beint inn í stöðu, sem sjaldn-
ast mundi liggja á lausu, ef til væri
aðeins ein deild á hverju sviði læknis-
fræðinnar. Þannig mundi landinu
tapast góðir starfskraftar með ófyrir-
sjáanlegum afleiðingum. Hér við
bætist að ég tel, að sjúklingar eigi
að eiga nokkum rétt á að velja sér
lækni og sjúkrastofnun.
Þrátt fyrir það sem á undan er
sagt, tel ég rétt að staldra við og að
allir kostir í stöðunni séu skoðaðir.
Sé horft til fortíðar, hefði sennilega
besta lausn sjúkrahúsmála Reykjavík-
ursvæðisins verið sú, eins og tillögur
vom uppi um, að byggja eitt sjúkra-
hús á Keldum eða Vífílsstöðum, utan
við skarkala og umferðaröngþveiti
miðborgarinnar, áður en Borgarspít-
ali kom til sögunnar. Þá hefði spa-
rast mikið af þeim íjármunum, sem
farið hafa í niðurbrot, breytingar og
viðbyggingar við Landspítalann, sem
aldrei getur orðið annað en klúður
vegna hæðartakmarkana á bygging-
um á Landspítalalóðinni og annarra
umhverfisþátta.
Ef einn spítali yrði reistur til að
gegna hlutverki háskólasjúkrahúss og
bráðasjúkrahúss, tel ég að samhliða
því ætti að koma til sögunnar einka-
rekið sjúkrahús, þar sem unnt væri
að framkvæma mjög stóran hluta
hefðbundinna aðgerða og rannsókna
með minni tilkostnaði en á stóm opin-
bem sjúkrahúsi. Versti kosturinn er
sennilega að blanda saman opinbemm
rekstri sjúkrastofnana og einkarekstri
í lækningastarfsemi.
Þótt spítalabyggingar og spam-
aður í sjúkrahúsrekstri séu góðra
gjalda verð sjónarmið stjórnenda, svo
lengi sem þau koma ekki niður á
eðlilegri þjónustu við sjúklinga, eru
þó e.t.v. önnur vandamál brýnni í
heilbrigðisþjónustu íslands í dag.
Öllum er kunnugt um. vandamál
unglingageðdeildarinnar, og ljóst er
að hún annar ekki sínu hlutverki við
núverandi aðstæður. Ég óttast, að
vandamál sem tengjast m.a. barna-
og unglingadrykkju hérlendis, séu
að verða þjóðarböl. Fyrir ekki svo
mörgum árum tengdi ég hugtakið
virkur eða óvirkur alkóhólisti fyrst
og fremst við karlmenn, sem komnir
voru um og yfír miðjan aldur. Á
undanfömum mánuðum hefur hins
vegar rekið á fjörar mínar, sem lækn-
is á Kvennadeild Landspítalans og á
stofu, fjöldinn allur af ungum konum,
um og innan við tvítugt, sem fengið
hafa þessa sjúkdómsgreiningu. 011-
um sem til þekkja er ljóst, að í slíkum
tilfellum er mikil sorgarsaga að baki,
sem hlýtur að ná aftur til bamæsku
þessara stúlkna, og ákveoin vanda-
mál hljóta að vera því samfara, að
hér er um að ræða verðandi mæður
þjóðarinnar. M.a. er vitað, að alkó-
hólneysla á meðgöngu getur haft
varanlegan fósturskaða í för með sér.
Fyrir allmörgum árum, þegar ég
var við nám í Bandaríkjunum, var
sýnd þar í sjónvarpi mynd af drukkn-
um börnum og unglingum á götum
Reykjavíkur á þjóðhátíðardaginn.
Fólki þar í landi brá og spurði óhjá-
kvæmilega, hvort _ unglingadrykkja
væri vandamál á íslandi. Viðbrögð
hér heima virtust hins vegar fyrst
og fremst vera þau, að þessir erlendu
blaðamenn hefðu misnotað aðstöðu
sína til að sverta þjóðina.
Því miður held ég, að gestsaugað
hafí hér sem oft verið gleggra en
þeirra, sem eru samdauna aðstæðum.
Síðan þá hefur neysla eiturlyfja bæst
við síaukna áfengisneyslu, sem virðist
færast neðar og neðar í aldursstigann.
M.t.t. þessa leyfí ég mér að skora
á núverandi heilbrigðisráðherra, sem
bæði er kona og móðir, að láta þetta
vandamál til sín taka og reisa sér
frekar minnisvarða á því sviði en með
fljótfæmislegum ráðstöfunum til
spamaðar á nokkram krónum í
sjúkrahúsrekstri, sem e.t.v. er óraun-
hæfur og kann að koma harðast nið-
ur á þeim, sem síst skyldi og minnst
mega sín í þjóðfélaginu.
Þegar þjóðin reisti Vífílsstaðaspít-
ala, Reykjalund og fleiri sjúkrastofn-
anir, til þess að beijast við berklana
eða hvíta dauðann, var ekki fyrst og
fremst horft til þess, hvort þessi litla
og fátæka þjóð hefði efni á slíku,
heldur hver væra bestu ráðin til að
sigrast á þessum mannskæða sjúk-
dómi. Með samstilltu átaki, fórnfýsi
og hugsjónaeldi, tókst þessari fá-
mennu og fátæku þjóð á hjara verald-
ar ekki aðeins að vera í fararbroddi
í lækningum berkla, heldur að verða
öðram þjóðum til fyrirmyndar um
það, hvernig unnt væri að styðja sjúka
til sjálfsbjargar.
Eitthvað virðist hugsjónaeldurinn
hafa kólnað í arfleifð kynslóðanna.
Nú virðist meira ráða um skiptingu
fjármuna til heilbrigðismála, hver sé
sterkasti þrýstihópurinn en hvar þörf-
in sé brýnust. Þannig virðast þeir, sem
hæst láta en ýmsa valkosti eiga, fá
stærri hlut en hinir, sem minna mega
sín og verða að reiða sig á styrk hins
opinbera vegna sjúkdóms eða annarra
aðstæðna.
Mér er ljóst, að í baráttunni við
vímuefnavandann hafa stjómvöld
enga töfralausn á reiðum höndum,
en þau geta orðið stefnumarkandi til
að stilla saman krafta foreldra og
annarra uppalenda svo og áhuga-
fólks, þannig að íslenska þjóðin geti
orðið fyrirmynd annarra á þessu
sviði.
Höfundur er læknir.
MÓTORDRIFNAR
HÁÞRÝSTI
DÆLU
- bensín eða dísel
SKEIFUNNI 3E-F
SÍMI 581 2333 • FAX 568 0215
BILATORG FUNAHOFÐA 1 S. 587-7777 æri
VW Polo Fox árg. '95, blár, 5 dyra,
beinsk., ek. 39 þús. km. Verð
800.000. Ath. skipti.
VW Golf GL Grand árg. '97,
grænsans., sjálfsk., álfelgur, spoiler,
ek. 13 þús. kin. Verð 1.480.000.
Skipti.
Chrysler Stratus LE árg. '97, svart-
ur, sjálfsk. og beinsk., álfelgur, rafm. í
rúðuin, fjarstýrð samlæsing, ek. 5 þús.
kin. Verð 2.450.000. Skipti.
Nissan Sunny 1600 SLX árg. '94,
hvítur, 4ra dyra, sjálfsk., ráfm. í rúðum,
hiti í sætum, fjarstýrð samlæsing,
spoiler, álfelgur. Verð 990.000. Skipti.
Ford Mondco 2000 GIIiA árg. '94,
vínrauður, 4ra dyra, sjálfsk. ,sóllúga,
ABS, ek. 55 þús. kin. Verð 1.350.000.
Skipti.
MMC Pajero Superwagon árg.
'91, grænsans., sjálfsk., sóllúga, ek.
112 þús. km. Verð 1.950.000. Skipti.
Arn1°L™.T”s“" VANTAR ALLAR GERDIR BÍLA Á SKRÁ - VISA OG EURO RAÐGREIÐSLUR