Morgunblaðið - 27.05.1998, Blaðsíða 32

32 MIÐVIKUDAGUR 27. MAÍ 1998
S........................
MORGUNBLAÐIÐ

Ýlfur glataðr
ar kynslóðar
" „ Um daginn var ég að hlusta á snældu ’
með lestri Allens Ginsbergs. Eg hlust-
aði enn á ný á hann lesa Howl. Gins-
berg les á sinn ameríska hátt með
fremur eintóna hætti. Það er líkast því
sem hann sé að lesa skýrslu. “
BANDARISKA skáld-
ið Allen Ginsberg
sem lést í fyrra eftir
viðburðaríka ævi í
lífi og list, er sífellt
umræðuefni og hátíðir eru enn
haldnar honum til heiðurs.
Næsta hátíð sem ég hef spurnir
af verður í Central Park í New
York 12. júní nk. Meðal þátttak-
enda í henni verður skáldið
Michael Pollock sem eftir að
hafa búið lengi hér á landi er
orðinn Islendingur. Ljóð eftir
Pollock hafa birst í bókum og
tímaritum vestra og víðar en
hann tilheyrir þeim hópi skálda
sem vinna nokkuð afskipt og
koma ekki út
VIÐHORF hjá stórum for-
lögum. Þannig
Eftir Jóhann
Hjálmarsson
byrjuðu líka
Beat“ skáldin
svonefhdu, en
frægust þeirra ei*u Allen Gins-
berg, Gregory Corso og Jack
Kerouac og ekki langt undan
menn eins og William S.
Burroughs. Úr jarðvegi þeirra
og lífsviðhorfum spratt hippa-
1 kynslóðin.
Frægasta ljóðabók Allens
Ginsbergs, Howl (Ýlfur), kom út
1956, lítið hefti með ljóðum.
Fremst í flokki var magnað upp-
gjör við kynslóð Ginsbergs, en
það besta úr henni sagðist skáld-
ið hafa séð eyðast í vitfírringu og
taugaveiklun. Ljóðið er mælskt
og ort í anda Walts Whitmans
sem var meðal fyrirmynda Gins-
bergs í ljóðagerð.
Þannig vildi til að þegar Howl
kom út og líka fyrstu bækur
Corsos og félaga var staddur hér
á landi bandarískur maður sem
tók sér íslenska nafnið Kári
Marðarson, að mig minnir. Hann
færði mér og fleiri ungum skáld-
um (meðal þeirra voru Þorsteinn
frá Hamri, Ari Jósefsson og
Dagur Sigurðarson) glænýjar
bækur „Beat“ kynslóðarinnar.
Ekki veit ég hvort þessi
amerísku ljóð höfðu varanleg
áhrif á okkur, en þau urðu að
minnsta kosti til þess að ég
skrifaði greinina Ginsberg og
„Beat“ kynslóðin í Birting (4. h.
1960), en ég var þá í ritstjóm
hans, og þýddi eitt ljóð eftir
Ginsberg sem fjallar um
sjálfsmorð landa hans, skáldsins
Vachels Lindsays, 1931. Það
byrjar svo: „Vachel, stjömurnar
eru bmnnar/ rökkur fallið á
Colorado veginn.“
Howl er í rauninni bara kver,
40 síður, en það seldist í fyrstu í
30.000 eintökum og selst enn vel
ef það er einhver mælikvarði á
skáldskap.
Formála skrifaði sjálfur Willi-
am Carlos Williams, eitt
höfuðskálda Bandaríkjanna sem
Árni Ibsen hefur þýtt á íslensku.
Williams lýsir Ginsberg sem
h'kamlega veikbyggðum og sálar-
lega trafluðum og gefur í skyn
að hann hafi oft íhugað að farga
sér: „Hæfileiki hans til að lifa,
ferðast og halda áfram að skrifa
vakti undrun mína. Að hann hef-
ur náð þroska og fullkomnun í
list sinni gerir mig meira en lítið
hissa.“
í greininni í Birtingi hef ég
m.a. skrifað: ,,“Beat“ kynslóðin
hefur hneykslað marga að von-
um, enda lætur hún sér ekki allt
fyrir brjósti brenna. Þetta er
fólk sem heldur til á veitingahús-
um, ræðir yfir kaffi, vínglasi eða
kannski einhverju róttækara,
áhugamál sín, svo sem bækur og
jass og þá er ekki ónýtt ef ein-
hver skyldi eiga Howl og vilja
lesa upphátt meðan frelsisher
jassleikaranna laðar fram tóna.
Undirheimasögur Jacks Kerou-
acs era líka í góðu gildi.“
Eitt af kunnustu ljóðum Gins-
bergs er Ameríka sem Dagur
Sigurðarson þýddi og birti í bók
sinni Rógmálmur og grásilfur,
1971 og einnig kom það í heildar-
safni Dags, Glíumuskjálfta, 1989.
Ginsberg höfðaði beinna til Dags
en mín, enda vora þeir á svipuðu
róli. í upphafi ljóðsins gefur
Ginsberg þá yfirlýsingu að hann
hafi gefíð Ameríku allt og sé nú
ekkert. Hann deilir hart á lífs-
hætti, einkum efnishyggju landa
sinna og endar á sjálfslýsingu:
„Það er satt ég vil ekki gánga í
herinn eða standa við/ færiband í
varahlutaverksmiðju, ég er/ nær-
sýnn og sálsjúkur hvorteðer.“
Ginsberg og „Beat“ skáldin
lásu oft Ijóð sín við jassundirleik
og er sú aðferð við að tengja
saman ljóð og jass fengin frá
þeim, en hún er enn við lýði víða
og hefur verið iðkuð á Islandi
um árabil.
Um daginn var ég að hlusta á
snældu með lestri Ginsbergs og
er jass leikinn á hluta hennar.
Ég hlustaði enn á ný á hann lesa
Howl. Ginsberg les á sinn
ameríska hátt með fremur ein-
tóna hætti. Það er líkast því sem
hann sé að lesa skýrslu, en þó er
nokkurs virði að hlýða á hann,
ekki síst þegar fer að færast
meiri tilfmning í lesturinn og
skáldið kannski búið að hressa
sig nægilega til að geta lesið
óþvingað.
I Times Literary Supplement
(15. maí sl.) er minnt á „Beat“
kynslóðina í spjallþætti ritstjóm-
ar, einkum Jack Kerouac og ým-
is þau eftirmál sem hafa orðið
eftir lát hans. Spurt er hvað hafi
orðið um þessa áhrifamiklu
kynslóð eftir fjöratíu ár frá út-
komu On the Road eftir Kerou-
ac. Sagan er til í íslenskri
þýðingu Ólafs Gunnarssonar.
Þessi spurning vefst fyrir
greinarhöfundi, ekki síður en orð
Kerouacs sjálfs: „Hvert stefnir
þú Ameríka, í gljávagni þínum í
nóttinni?“ Helsta bókin um Ker-
ouac er Memory Babe, 1983, eft-
ir Gerald Nicosia. Hann vinnur
nú að annarri og endurskoðaðri
útgáfu en mætir vissu andófí og
ekki er ljóst hvemig þeim mál-
um lýkur. Nicosia þekkti dóttur
Kerouacs sem nú er látin, en rit-
höfundurinn lét allt sitt í hendur
fjölskyldu síðustu eiginkonu
sinnar, Stellu Sampas. Bréf mun
þó vera til þar sem Kerouac
minnist á blóðbönd í banalegu
sinni. Um þetta geta orðið rétt-
arhöld nái Nicosia að stofna til
þeirra, en það er hans ósk.
Um Ginsberg og Burroughs
hefur Geir Svansson fjallað ítar-
lega hér í blaðinu.
AÐSENDAR GREINAR
MIKIÐ var rætt og
ritað nýlega um unga
söngkonu og sigur henn-
ar í söngvakeppni evr-
ópskra sjónvarpsstöðva
og sýndist þar sitt
hverjum um fortíð henn-
ar og kynferði. Kynnir
íslenska sjónvarpsins
frá Evrópusöngva-
keppninni tönnlaðist í sí-
fellu á að hún væri
„transa“. Hið sama
gerði þáttagerðarkona á
Rás 2. Fréttafólk á Stöð
2 lýsti yfir efasemdum
um kynferði hennar og
flestir fjölmiðlar kölluðu
stúlkuna kynskipting.
Þar sem flestar þessar
umfjallanir voru fremur neikvæðar
og eins og tilraun til að skapa hjá
fólki einhverjar annai-legar hug-
myndir um kynlífsóra, báru þær
merki nánast algjörrar vanþekking-
ar á málefnum söngkonunnar ungu
og annars þess fólks sem átt hefur
við kynáttunarvanda að stríða. Yil ég
því gera tilraun til að útskýra þetta
vandamál í fáeinum orðum.
Kynáttunarvandi (Gender
Identity Disorder) er það kallað þeg-
ar manneskja telur sig tilheyra
gagnstæðu kyni við hið líkamlega og
að þessi tilfinning hafi verið til stað-
ar frá bernsku. Þessi vandi er al-
mennt talinn meðfæddur og fylgir
manneskjunni óslitið þar til lækn-
ingu er náð. Einasta lausnin á
vandamálinu er fólgin í svokallaðri
kynskiptiaðgerð sem felst í því að
líkama viðkomandi manneskju er
breytt til samræmis við hið ætlaða
kynferði með hjálp hormóna og
skurðaðgerða.
Þetta vandamál er bæði til meðal
kvenna sem karla og víða þar sem
þróun rannsókna á þessu sviði er
komin einna lengst, er það talið álíka
algengt hjá báðum kynjum. Þetta er
ekki talið kynlífsvandamál, heldur
spurning um kynferði og tilfinning-
ar. Þannig er rangt að blanda þessu
saman við umræður um kynhneigð
fyrr en að kynskiptum loknum auk
þess sem töluvert er um að fólk sem
búið hefur við þetta vandamál hefur
valið að lifa lífi sínu án kynlífs. Um
leið er þetta fátítt vandamál, en
fjöldi þeirra sem fara í kynskiptiað-
gerðir er talinn vera um 1:10.000 til
1:30.000 af fólksfjölda. Kynáttunar-
vandi hefur verið þekkt vandamál
frá aldaöðli. Þó var ekkert hægt að
gera þessu fólki til hjálpar fyrr en á
þessari öld. Eftir síðustu aldamót
hóf Þjóðverjinn Magnus Hirschfeld
rannsóknir á þessu vandamáli og átti
þátt í að gerðar voru tilraunir til
kynskiptiaðgerða um 1920. Síðar tók
Bandaríkjamaðurinn Harry Benja-
min við þessum rannsóknum og
leiddi þær til dauðadags um 1970.
Hann hóf m.a. tilraunir með hor-
mónagjafir sem í dag eru algjör for-
senda vel heppnaðra aðgerða á þessu
sviði. Það var svo ekki
fyrr en um miðja öldina
sem farið var að gera vel
heppnaðar kynskiptaað-
gerðir, á Lauru Dillon
sem varð Michael Dillon
í Bretlandi 1948 og Ge-
org Jörgensen sem varð
Christine Jörgensen í
Danmörku 1952. I dag
eru kynskiptiaðgerðir
framkvæmdar víða um
heiminn, í Evrópu,
N or ður-Ameríku,
Suðaustur-Asíu og
Ástralíu og nú síðast
bættist Island við, en
fyrsta kynskiptiað-
gerðin var framkvæmd
hér á landi á síðasta ári.
í Vestur-Evrópu og víðar eru gerðar
miklar kröfur til þess fólks sem ósk-
ar kynskiptaaðgerðar. Úrskurður
um kynáttunarvanda verður að vera
óvefengjanlegur svo og kröfur um
andlegt og líkamlegt heilbrigði. Þá
eru gerðar kröfur um líkamsvöxt
sem hæfir nýju kynhlutverki,
flekklausa fortíð svo að sérhver
frambjóðandi til sveitastjórna mætti
Kynáttunarvandi
(Gender Indentity Dis-
order) er það kallað,
segir Anna K. Krist-
jánsdóttir, þegar
manneskja telur sig til-
heyra gagnstæðu kyni
við hið líkamlega.
telja sig sæmdan af, auk ýmissa ann-
arra krafna sem of langt mál yrði að
telja upp hér. Einnig verður um-
sækjandinn að lifa í minnst tvö ár í
nýja kynhlutverkinu áður en hægt er
að veita honum eða henni heimild til
kynskiptaaðgerðar. Eftir að kyn-
skiptaaðgerð er lokið og nafni og
persónuskráningu breytt til sam-
ræmis við kynferðið, telst viðkom-
andi einstaklingur eðlilegur fulltrúi
síns nýja kynferðis með þeim skyld-
um og réttindum sem því fylgja.
Eitt erfiðasta vandamálið sem bíð-
ur þess fólks sem óskar kynskipta er
sjálf breytingin á daglegu lífs-
munstri í átt til hins óskaða hlut-
verks. Þar veldur mestu hið
neikvæða viðhorf almennings til
breytinga á rígbundnum hefðum á
kynhlutverkinu. Þetta hefur verið
sérlega erfitt hér norður við Dumbs-
haf þar sem vitrænar umræður um
kynáttunarvanda hafa vart náð eyr-
um þjóðai'innar fyrr en á allra síð-
ustu árum og vart enn ef marka má
síðustu dæmi úr fjölmiðlaheiminum.
Þetta hefur m.a. valdið því að fólk
sem þvingast hefur út í kynskipti
hefur með aðeins einni undantekn-
ingu flúið land og sest að erlendis til
lengri tíma. Vegna þess má enn telja
það fólk á fingrum annarrar handar
sem lokið hefur aðgerð og valið sér
búsetu hér á landi að kynskiptum
loknum.
Þó að öll sérfræðiþekking á þessu
sviði sé til hér á landi og góður skOn-
ingur á vandamálinu hjá heilbrigðis-
yfirvöldum, vantar enn mikið á slíkt
hið sama hjá almenningi. Þar ræður
mestu æsifréttamennska fjölmiðla
sem sér fréttamatið fólgið í háði og
niðrandi athugasemdum og virðist
ríkissjónvarpið hafa tekið forystu á
þessu sviði með hinni opinberu kynn-
ingu frá Evrópusöngvakeppninni og
þátttöku „trönsukynnisins“ frá
keppninni.
Varðandi svokallaðar „trönsur“
sem Páli Oskari Hjálmtýssyni og Lísu
Pálsdóttur varð svo tíðrætt um í
tengslum við Evrópusöngvakeppnina
ber þess að geta að almennt er átt við
svokallaða klæðskiptinga (trans-
vestite), þ.e. karlmenn, oftast gagn-
kynhneigða, sem klæðast stundum
kvenfatnaði til kynferðislegi’ar eða
persónulegrar örvunar. Þetta ástand
er oftast skilgreint sem af beinum
kynferðislegum toga og á lítið skylt
við kynáttunarvanda. Klæðskiptingai-
óska ekki eftir kynskiptum, en í þeim
tilfellum sem slikt gerist fá þeir höfn-
un snúi þeir ekki sjálfir af brautinni
áðm- en slíkt gerist. Þetta orð hefur
einnig verið notað í einhveijum mæli
um svokallaðar dragdrottningar jafn-
vel af þeim sjálfum þó að vafí leiki á
því hvort orðbragðið eigi þar við.
Þetta orð er hinsvegar alrangt og
jafnvel meiðandi þegar um konur er
að ræða sem lifa samkvæmt sínu eðli-
lega kynferði hvort sem kynferðið var
eitthvað annað við fæðingu eður ei.
Eins og gefur að skilja getur sú
manneskja sem lokið hefur kyn-
skiptaaðgerð ekki lengur talist kyn-
skiptingur, enda lifir hún í samræmi
við sitt nýja kynferði. Hún á þó kröfu
á að teljast í hópi fólks af sama kyn-
ferði og hið nýja án tillits til fordæm-
ingar, vanþóknunar eða persónulegs
álits fjölmiðlafólks á borð við Pál
Óskar, Sigmund Erni, Eddu og Lísu.
Ég held þó öfugmæli Páls ðskars
séu byggð á vanþekkingu, enda hefí
ég gott álit á honum sem fjörmiklum
strák og góðum skemmtikrafti, en
hann þarf að kynna sér vissa þætti
tilverunnar áður en hann byrjar van-
hugsaðar yfirlýsingar um þá.
Að lokum vil ég geta mótmæla
heittrúaðra gyðinga gegn tilveru
söngkonunnar ungu sem sigraði
söngvakeppnina. Mótmælin eru að
sjálfsögðu tilefnislaus því eins og bent
hefur verið á snúast þau að kynhneigð
fólks en ekki kynferði. Því eiga fomar
og úreltar fordæmingar Gamla testa-
mentisins alls ekki við í þessu tilfelli
þó að einstöku sértrúarhópai- vilji
meina annað. Einnig má geta þess að
tveir þekktustu frumherjarnir að
rannsóknum á kynáttunarvanda, þeir
tveir sem nefndir vora hér að ofan,
vora báðir gyðingar og veit ég ekki til
þess að rannsóknir þein-a hafi spillt
fyrir þeim er þeir héldu á fund feðra
sinna hjá almættinu.
Höfundur er vélfræðingur og fv.
fomiaður Samtaka um kynáttunar-
vanda í Svíþjóð.
Um söngkonu
frá Israel
Anna K.
Kristjánsdóttir
Aðalfundur
Samtaka um
kvennaathvarf
AÐALFUNDUR Samtaka um
kvennaathvarf verður haldinn í
Litlu-Brekku, Bankastræti 2,
fimmtudaginn 28. maí kl. 18.
Auk venjulegra aðalfundar-
starfa verður sagt frá Norvold,
sem er norrænt samstarf um
rannsóknir á ofbeldi og heilsufars-
legum afleiðingum þess. NOR-
VOLD er þriggja ára verkefni og
stutt af Norrænu ráðherranefnd-
inni.
Foreldrar auki
samskipti við börn
AÐALFUNDUR Félags
íþrótta-, æskulýðs- og tóm-
stundafulltrúa sem haldinn var á
Hornafirði 16. maí sl. sendi frá
sér svohljóðandi ályktun um for-
varnir:
„Aðalfundur félagsins vill
beina þeirai áskorun til foreldra
og forráðamanna unglinga að
þeir reyni eftir fremsta megni að
auka samskipti sín við börn sín.
Auknar samvistir unglinga og
foreldra þeirra era án efa besta
vörnin gegn neyslu vímuefna.
Foreldrar era einnig hvattir til
að styðja börn sín til heilbrigðr-
ar iðju í sínum frítíma og vinna
gegn óskipulegum útivistum. Yf-
ir sumarið hafa unglingar jafnan
meiri fjármuni milli handa og þá
minnkar verulega það aðhald
sem þeir njóta yfir veturinn í
skóla og ýmsu félagsstarfi. Þetta
leggur aukna ábyrgð á herðar
foreldra.
Skorað er á sveitarfélög að
nota vel þennan vettvang sem
vinnuskólar og önnur sumar-
vinna fyrir ungt fólk getur verið
til forvarnarstarfs. Einnig er
lögreglan hvött til að vera vel á
verði gagnvart þeim illu öflum
sem gera unglinga að markhópi
sínum við sölu vímuefna."