Morgunblaðið - 31.12.1998, Blaðsíða 22

22 C FIMMTUDAGUR 31. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
ast vandaverk að ná sátt um þær
virkjanir sem hér þyrfti að reisa
smám saman á næstu öld.
Við eigum ekkert sökótt við verk-
fræðinga eða aðra þá sem rannsaka
orkulindimar og hanna mannvirki.
„Virkjunarmennirnir" era þeir
skammsýnu ráðherrar sem ekki eru
tilbúnir að hægja á ferðinni til að
tryggja náttúruvemd og framtíðar-
þarfir Islendinga fyrir vistvæna
orku. Við þá er ekki hægt að ná
neinni sátt. Menn munu því einfald-
lega takast á um þessi sjónarmið á
vettvangi stjórnmálanna. í komandi
kosningum mun gefast tækifæri til
þess að safna liði til varnar íslenskri
náttúru. Það erum við staðráðin í að
gera sem stöndum að hinni nýju
grænu vinstrihreyfingu.
5,
Að sjálfsögðu eru margir atburðir
áhugaverðir af erlendum vettvangi.
Ahugaverðust finnst mér sú vakn-
ing sem á sér stað í umhverfismál-
um á heimsvísu. Rúmt ár er liðið frá
því undirrituð var Kyótó-bókunin
við Rammasamning Sameinuðu
þjóðanna um loftslagsbreytingar og
framkvæmd hennar var síðan á
dagskrá ráðstefnunnar í Buenos
Aires í síðasta mánuði. I sumar
hófst vinna að gerð annars alþjóða-
samnings um bann við losun þrá-
virkra efna sem ógna lífríki, ekki
síst á norðurslóðum. Hvorutveggja
ber vott um að mannkynið er að
vakna upp við þann vonda draum að
náttúran hefur sín takmörk, hvorki
höf né andrúmsloft taka endalaust
við úrgangi. Vonandi er þetta byrj-
unin á því að snúa vöra í sókn fyrir
alvöru. - Auðvitað er það þungbært
hve vesælir íslendingar eru þegar
kemur að loftslagsmálunum, en þar
er við skammsýn stjórnvöld að eiga
sem hægt er að setja til hliðar fyrr
en seinna.
Af gleðilegum tíðindum erlendum
má nefna batnandi horfur á því að
friður komist á hjá grönnum okkar
írum og væri óskandi að sættir
tækjust með stríðandi fylkingum.
Það var vel við hæfi að veita tals-
mönnum kaþólskra og mótmælenda
friðarverðlaun Nóbels og er það
táknrænt um vilja umheimsins til að
styðja friðarátakið á Norður-ír-
landi. Óskandi væri að samsvarandi
fréttir væri að hafa af öðrum svæð-
um heimsins sem búið hafa við
langvarandi styrjaldir.
Þetta era hinar jákvæðu fréttir.
Ein neikvæð frétt af erlendum vett-
vangi snertir okkur sjálf og er eng-
an veginn séð fyrir endann á. Þar á
ég við mótmæli erlenda vísindasam-
félagsins gegn áformum íslendinga
að selja tilteknu fyrirtæki í hendur
einkarétt á að ráðstafa á markaði
heilsufars- og erfðaupplýsingum ís-
lensku þjóðarinnar. Annað og víð-
tækara ferli tengist hnattvæðingu
fjármagsnins og þeim ótraustu und-
irstöðum sem efnahagur heims-
byggðar hvílir á. Frammi fyrir fjár-
málakreppunni í Asíu og Rómönsku
Ameríku standa efnahagsráðgjafar
og hagfræðingar alþjóðlegra fjár-
málastofnana ráðþrota ekki síður en
hruni þeirra markaðslausna sem
bæta áttu fyrir böl miðstýrðrar rík-
isforsjár í löndum Austur-Evrópu.
Á bak við hrun atvinnulífs og fjár-
málamarkaða leynist harmsaga
mörg hundruð milljóna manna sem
neyðst hafa til að herða sultarólina
svo um munar.
Nú undir áramótin hefur heims-
byggðin orðið vitni að árásum
Bandaríkjamanna og Breta á írak.
Þetta minnir okkur á þá drottnun-
arstöðu sem Bandaríkjamenn hafa
á alþjóðavettvangi. í þessu sam-
bandi ber að gjalda varhug við hug-
myndum um að breyta Nató í hern-
aðarbandalag á alheimsvísu sem
jafnvel geti gripið til einhliða að-
gerða an undangengis samþykkis
Sameinuðu þjóðanna. Til að stuðla
að friði sem byggir á réttlæti ber
okkur að fara lýðræðislegri leiðir.
Efla öryggisstofnanir sem byggðar
eru á lýðræðislegum grunni, ÖSE
og Sameinuðu þjóðirnar og beita
okkur fyrir því að þær starfi í anda
þeirra sáttmála sem þær eru reistar
á. Það er kominn tími til að hrista af
sér klakabönd kaldastríðsáranna
með þeim hemaðarbandalögum
sem þá voru ríkjandi og halda inn í
réttlátari og betri heim.
Jóhanna Sigurðardóttir, formaður Þjóðvaka
Þeir, sem aðhyllast jafn-
rétti, gera kröfu um
sterka samfylkingu
1.
RÍKISSTJÓRNIN slær skjald-
borg um sægreifana og hagsmuni
þeirra. Þeir sem fá heimildir
þurfa að kaupa kvóta og leigja af
þeim dýrum dómum, sem fengið
hafa kvótann ókeypis, þannig að
misréttinu er klárlega viðhaldið.
Þeir sem blæða fyrir ákvörðun
ríkisstjórnarinnar eru aðallega
trillukarlar og það er sök ríkis-
stjórnarinnar en ekki annaraa.
Það hefur verið furðulegt að
heyra báða sjálfstæðisráðherrana,
Davíð og Þorstein, saka Hæsta-
rétt um það hvernig frumvarp
þeirra sjálfra lítur út. Og Halldór
Ásgrímsson segir að með frum-
varpinu sé verið að taka ákvörðun
um að stækka flotann - og virtist
saka Hæstarétt um það. Stað-
reyndin er sú að frumvarp ríkis-
stjórnarinnar er ekki verk Hæsta-
réttar, það er verk ríkisstjórnar-
innar og um það verður aldrei
friður.
Svo virðist að ríkisstjórnin
ætli að láta við það sitja að breyta
5. grein fiskveiðistjórnunarlag-
anna, þannig að það verði auð-
veldara að fá veiðileyfi, en menn
verða að kaupa sér kvóta sjálfir á
markaði. Þannig er trillukörlum
sem sumir hverjir hafa veitt langt
yfir 100 tonn, ætlað að fá til sín 9
tonna kvóta, en alla viðbót við það
verða þeir að kaupa sjálfir á
markaði, af þeim sem fengið hafa
gjafakvóta. Það er alvarlegt og
við það verður ekki unað að ekki
skuli eiga að hrófla við 7. gr. sem
kveður á um veiðiheimildir.
Það er rangt hjá ríkisstjóminni
að dómur Hæstaréttar lúti ekki
einnig að fiskveiðiheimildunum.
Ríkisstjórnin tók sjálf ákvörðun
um að standa vörð um sægreifana
og gjafakvótann en fórna
trillukörlunum. Dómurinn snertir
ekki bara 5. gr. fiskveiðistjórnun-
arlaganna, heldur einnig grund-
vallarákvæði þeirra sem er 7. gr.
laganna um úthlutun á veiðiheim-
ildum, en Davíð Þór Björgvinsson
lagaprófessor hefur sagt að sam-
bærileg sjónarmið eigi ekki bara
við veiðileyfin heldur úthlutun á
aflaheimildunum sjálfum. Þannig
hefði þurft að nálgast lausn máls-
ins. Ef frumvarpið verður að lög-
um eins og ríkisstjórnin hefur
lagt það fram er verið að efna til
stórátaka í þjóðfélaginu. Þjóðin
mun ekki una annarri niðurstöðu,
en að viðhaldið verði fiskverndar-
stefnu, að allir sem stunda sjóinn
fái sanngjarnan og eðlilega hlut-
deild í aflaheimildum, og að þjóð-
inni njóti sanngjarns arðs af auð-
lindinni.
2.
Allir sem aðhyllast jafnrétti og
réttlæti í þjóðfélaginu, sem ég
fullyrði að er mikill meirihluti
þjóðarinnar, gera kröfu til þess að
samfylkingin komi sterk út úr
næstu kosningum. Til þess að svo
megi verða þurfa allir sem að
samfylkingunni standa að setja
niður deilur og innbyrðis erjur.
Samstaða og eining ríkir um mál-
efnaskrá í komandi kosningum,
sem er öflug og framsækin og
mun höfða til jafnaðarmanna, fé-
lagshyggjufólks og kvenfrelsis-
sinna um allt land. Framboðsmál-
in hafa lent í ólgusjó sundurlynd-
is, sem er engum til framdráttar
nema íhaldsöflunum, sem fitna
eins og púkinn á fjós-
bitanum. Framboðs-
málin hafa goldið fyrir
það að gömlu flokk-
arnir og Kvennalist-
inn hafa of mikið litið
á samfylkinguna sem
kosningabandalag,
þar sem hver þurfi að
passa upp á sitt hólf
og sína frambjóðend-
ur, fremur en að líta á
samfylkinguna sem
sameinað nýtt afl, sem
kemur fram sem ein
sterk heild staðráðið í
að knýja fram réttlæti
og jöfnuð í þjóðfélag-
inu. Opið prófkjör, þar
sem fram koma á einum samein-
uðum prófkjörslista allir þátttak-
endur á jafnréttisgrundvelli hefði
umsvifalaust tryggt samfylking-
unni rífandi gang og möguleika á
að verða stærri en Sjálfstæðis-
flokkkurinn eftir næstu kosning-
ar. Enn er möguleiki á að sam-
fylkinging verði forystuafl að
loknum næstu kosningum. Þegar
þarf að setja niður framboðsdeil-
ur, bretta upp ermarnar og hefja
strax á nýju ári öfluga kosninga-
baráttu, þar sem samfylkingin
kemur fram sem ein heild og trá-
verðugur valkostur á móti íhalds-
öflunum og helmingaskiptaflokk-
unum Framsóknarflokknum og
Sjálfstæðisflokknum. Takist það
verður hægt að brjóta á bak aftur
samþjöppun valds og peningaafl-
anna í þjóðfélaginu, sem gert hef-
ur þá ríku ríkari og þá fátæku fá-
tækari. I upphafi nýrrar aldar
geta þá allir Islendingar vænst
þess að hér verði hafin sókn til
nýrra tíma í íslensku samfélagi,
þar sem réttlæti, jöfnuður og
kvenfrelsi verða sett í öndvegi og
almannahagsmunir gegn sérhags-
munum peningahyggjunnar og
valdaaflanna í þjóðfélaginu verða
í forgrunni.
3.
Lykilatriði til að koma í veg
fyrir byggðaröskun eru öflug
sveitarfélög. Enn er langt í land
að öll sveitarfélög á landinu verði
það öflug að þau geti veitt íbúum
sínum nauðsynlega þjónustu og
verið fær um að taka við auknum
verkefnum. Nauðsynleg framþró-
un atvinnulífs og aukin verðmæta-
sköpun til að standa undir vel-
ferðarþjónustunni og tryggja
fólkinu örugga atvinnu kallar á
umbætur í sveitarstjórnannálum
ekki síður en hjá ríkisvaldinu.
Stækkun og efling sveitarfélag-
anna stuðlar að því að treysta
byggð í landinu og brjóta niður
þær hindranir sem eru í atvinnu-
uppbyggingunni og til að ná fram
betra og hagkvæmara skipulagi,
sem og að skapa skilyrði fyrir
meiri, betri og jafnari þjónustu
við íbúana.
Einhæfni atvinnulífs er eins og
kunnugt er aðalvandamál margra
byggðarlaga. Smæð margra sveit-
arfélaga hindrar að þau geti veitt
íbúum sínum ýmsa þjónustu sem
talin er sjálfsögð í nútímaþjóðfé-
lagi. Skortur á þjónustu felur hins
vegar í sér að ekki eru til störf í
þjónustugreinum sem gætu laðað
að fólk til búsetu í hinum dreifðu
byggðum. Þannig hníga rök að því
að einhæfni atvinnulífsins megi í
verulegum mæli rekja til þess að
sveitarfélögin eru of
smá til að geta mynd-
að sterkar þjónustu-
heildir. Þetta kemur
víða fram, ekki síst á
sviði félagslegrar
þjónustu þar sem
smæð sveitarfélaga
kemur í veg fyrir að
grundvöllur sé fyrir
rekstri. Víða um land
er því ekki að finna
fullnægjandi félags-
þjónustu sem fólk
hefur þörf fyrir og
veldur því að það hef-
ur leitað til höfuð-
borgarsvæðisins til
þess að fá þörfum
sínum mætt. Á þetta ekki síst við
um aldraða og unga fólkið sem
verða að treysta á ýmsa félags-
lega þjónustu og verða oft að taka
sig upp og flytja í stærri sveitar-
félögin þar sem þjónustuna er að
fá. I ýmsum smærri sveitarfélög-
um hefur einhæfni atvinnulífsins
og minni félagsleg þjónusta leitt
til þess að um langt árabil hefur
verið stöðugur straumur fólks frá
landsbyggðinni á höfuðborgar-
svæðið. Á síðasta áratug fjölgaði
íslendingum um tæplega 28 þús-
und manns. Vegna mikilla fólks-
flutninga til höfuðborgarsvæðis-
ins fjölgaði íbúum þar engu síður
um ríflega 28 þúsund en á lands-
byggðinni einungis um 1.800 sem
eru aðeins liðlega 6% af heildar
fjölguninni.
Verulegur árangur hefur náðst
á sl. 12 árum til að efla sveitarfé-
lögin og sjálfsforræði þeirra og
auðvelda verkefnaflutninga frá
ríkisvaldinu til sveitarstjórna.
Sem sveitastjórnaráðherra á ár-
unum 1987-1994 lagði ég verulega
áherslu á stækkun og eflingu
sveitarfélaganna, en þeim hefur
fækkað um nálægt 100 á sl. 12 ár-
um. Sveitarstjórnarstigið hér á
landi er mjög veikt samanborið
við það sem gerist annars staðar á
Norðurlöndum. Þar hafa sveitar-
stjórnir fleiri verkefni sem falla
betur að stjórnsýslu þeirra, eins
og að sinna ýmissi staðbundinni
þjónustu, og hlutur þeirra í skatt-
heimtunni er einnig miklu meiri
en hér á landi. Til að treysta
byggð í landinu verður því enn að
fækka sveitarfélögum verulega
um leið og þau verða öflugri og
sterkari til að takast á við ný
verkefni. Búseta fólks ræðst fyrst
og fremst af öflugum atvinnu-
tækifærum, og aðgangi að félags-
legri þjónustu og góðri húsnæðis-
aðstöðu, sem og öflugu mennta-
og menningarlífi.
4.
Til þess að ná sátt á milli stór-
iðjuframkvæmda og náttúru-
verndarsjónarmiða þarf að fara
fram gagngert endurmat á ýms-
um þáttum er lúta að umhverfis-
mati og mengunarmálum tengd-
um stóriðju og áhrifum þess á
náttúruna og aðra atvinnuvegi
þjóðarinnar. Leggja þarf ekki síð-
ur þjóðhagslegt mat á áhrifin með
tilliti til mengunar og náttúru-
spjalla en efnahagslegan ávinning
stóriðjuframkvæmdanna. Það er
löngu orðið tímabært að marka
stefnu inn í framtíðina fyrir stór-
iðju þar sem umhverfisþátturinn
og ítarlegt mat á umhverfisáhrif-
um verður lagt til grundvallar og
Jóhanna
Sigurðardóttir
skipi veglegri sess í allri umfjöll-
un og ákvarðanatöku varðandi
stóriðjumál.
Eg er sannfærð um að það er
krafa þjóðarinnar og nauðsynlegt
út frá hagsmunum hennar í bráð
og lengd að við setjum ýtrustu
kröfur varðandi umhverfisvernd
og mengunarvarnir sem á skortir
og að við uppfyllum ýtrustu
skyldur samkvæmt alþjóðasamn-
ingum í umhverfismálum og
mengunarvörnum. Þetta er stór
þáttur í lífskjörum þjóðarinnar
inn í framtíðina og það er stór
þáttur að við höldum með festu og
framsýni á umhverfismálunum.
Þetta hefur ekki bara þýðingu
fyrir lífskjör þjóðarinnar heldur
einnig ímynd þjóðarinnar út á við
sem hefur verulega þýðingu fyrir
framleiðslu okkar og útflutnings-
möguleika. Þar mega ekki stund-
arhagsmunir ráða ferðinni fram
yfir þau miklu verðmæti sem fólg-
in eru í vernd umhverfis og
hreinu landi. I því eru fólgin mikil
verðmæti sem komandi kynslóðir
verða að treysta á við varðveitum.
Umhverfismálin verða því að
skipa stærri sess og verða meiri
þungamiðja í allri ákvarðantöku í
atvinnuuppbyggingunni en verið
hefur. -v
5.
Ofarlega í huga eru nýlegar
loftárásir Bandaríkjanna og Breta
á Irak, þar sem tugir almennra
borgara í Irak lét lífið, enda voru
árásirnar fordæmdar víða um
heim. Margir bundu vonir við að
ástandið batnaði í Irak eftir að
Kofi Annan, aðalritara SÞ, tókst
að telja Saddam Hussein á í febr-
úar sl. að veita eftirlitsmönnum
óhindraðan aðgang að vopnabúr-
um og forsetahöllum til að leita að
efna- og sýklavopnum. Eftir að
Irak sleit allri samvinnu við
vopnaeftirlitið SÞ í október, en í
kjölfar þess hótuðu Bandaríkin
eldflaugaárás, brugðust þær von-
ir. Ekki er hægt að taka undir
ummæli Clintons og Tony Blair
sem kváðu heiminn öruggari eftir
loftárásirnar og að aðgerðirnar
hefðu þjónað tilgangi sínum. Af
viðbrögðum Saddams Husseins
og fagnaðarlátanna sem brutust
út í Irak þegar loftárásunum var
hætt má miklu fremur álíta að
harðstjórinn Hussein standi
sterkari eftir og full ástæða til að
ætla að hann sé reiðubúinn til að
beita gerðeyðingarvopnum ef
honum býður svo við að horfa.
Telja má víst að ákvörðun Blairs
og Clintons um að stöðva
loftsárásirnar hafi að verulega
leyti verið tekin vegna mikillar
gagnrýni sem fram kom á árás-
irnar á alþjóðavettvangi. SÞ þurfa
að endurskoða frá grunni allar að-
gerðir sínar gegn Irak, en afleið-
ingar viðskiptabannsins eru
skelfilegri en orð fá lýst, en hund-
ruð þúsunda barna hafa látið lífið
vegna þessa hörmulega ástands
og langvarandi styrjaldareksturs.
Þetta hrikalega ástand virðist
hafa styrkt valdhafana í sessi, en
fórnarlömbin eru almennir borg-
arar og ekki síst börnin, en millj-
ónir barna hafa liðið algjöra neyð
vegna afleiðinga viðskiptabanns-
ins. Islensk stjórnvöld þurfa al-
varlega að hugleiða að endur-
skoða afstöðu sína til viðskipta-
bannsins á Irak ef Islendingar
eiga að standa í fararbroddi fyrir
mannréttindum og mannúð í
heiminum.
Af erlendum vettvangi eru líka
minnistæðir fellibyljirnir í Mið-
Ameríku, þar sem tugir þúsunda
létu lífið. Þetta eru líklega mestu
náttúruhamfarir síðari tíma og
minna okkur á hvað maðurinn
stendur oft varnarlaus frammi
fyrir náttúruöflunum.
Ég sendi landsmönnum öllum
mínar bestu óskir á nýju ári með
von um frið og farsæld fyrir land
og þjóð.