Morgunblaðið - 01.09.1999, Page 36

36 MIÐVIKUDAGUR 1. SEPTEMBER 1999
MORGUNBLAÐIÐ
Samsettur
veruleiki
tSamhengið verður rökrétt og skipulagt
sem í sjálfu sér er fullkomlega óraunsœtt
Krafan í dag er oft
svo nærsýn og nat-
úralísk. Sjónvarpið
hefur tekið yfir það
hlutverk að sýna
endurtekningar úr hversdags-
leikanum. Leikhúsið ætti að vera
frjálst undan þeirri skyldu og
mig dreymir um að okkur takist
að ljúka 19. öldinni áður en sú
tuttugasta er á enda,“ sagði Sig-
urður Pálsson skáld í samtali við
Morgunblaðið í gær í tengslum
við nýtt leikrit hans sem frum-
sýnt verður í Borgarleikhúsinu í
vetur.
Sigurður setur hér fingur á
það sem kalla mætti eina
stærstu blekkingu 20. aldarinn-
ar; að sjónvarpið sé raunsær og
þar með fullkomlega trúverðug-
ur fjölmiðill. Fullyrt var á sínum
tíma að ljósmyndin lygi ekki.
Þeirri fullyrð-
VIÐHORF ingu hefur
lönguverið
Sigurjónsson hneldct. Sann-
leiksgildi ljos-
myndar ræðst af samhenginu
sem hún er tekin, sýnd og skoð-
uð í. Hún getur því logið eins og
hún er löng til ef snúið er útúr
samhenginu. Sú „endurtekning
hversdagsleikans" sem sjón-
varpið gefur sig út fyrir að birta
undirstrikar alls ekki sannleiks-
gildi þess, heldur er þetta
ákveðinn stíll í framsetningu
efnis, bæði raunverulegu (frétt-
um) og tilbúnu (leiknu). Raun-
sæistilkall sjónvarps, sem alveg
eins mætti kalla sannleikstilkall,
er hins vegar mun lymskulegra
en nokkurn tíma getur orðið í
leikhúsi og um leið verður það
mun meira sannfærandi. Við
getum talið að „spegill veruleik-
ans“ eða „glugginn að veröld-
inni“ sem kúrir í stofuhominu
segi okkur ekkert nema sann-
leikann í fréttum og við getum
lifað okkur svo inn í endurtekn-
ingar á hversdagsleikanum í
framhaldsþáttum af öllum gerð-
um að okkur finnist annars kon-
ar framsetning á leiknum skáld-
skap lítils virði og ósannfærandi.
I báðum tilfellum erum við á
villigötum og reyndar eru fæstir
svo skyni skroppnir að telja allt
vera „sannleika" í einhverri
merkingu þess orðs sem í sjón-
varpinu birtist. í orðum Sigurð-
ar Pálssonar felst áminning til
höfunda um að óhætt sé að
skrifa annars konar texta fyrir
leikhúsið en einungis nákvæma
endurtekningu þess sem fólk
ræðir yfir eldhúsborðinu dags
daglega. Leikhúsraunsæi er það
kallað þegar samtölin og per-
sónusköpunin eru í anda hvers-
dagsraunsæis en umgjörðin er
stílfærðari og í takt við þróun
myndlistar á ofanverðri þessari
öld. í sýningum þar sem þetta
er mest áberandi skilur stund-
um nær heil öld á milli hins
skrifaða texta og hinnar mynd-
rænu útfærslu. Bókmenntalegur
natúralismi nítjándu aldarinnar í
bland við myndlistarmódem-
isma tuttugustu aldarinnar hef-
ur verið eitt af einkennum leik-
hússins á síðustu áratugum
þessarar aldar. Sigurður hefur
því lög að mæla þegar hann
viðrar þá von sína að takast
megi að ljúka nítjándu öldinni
fyrir lok þeirrar tuttugustu.
Raunsæi sjónvarpsins hefur
verið lýst sem þríþættu. í fyrsta
lagi er það „glugginn að veröld-
inni“, bein lýsing þess sem fyrir
augu ber og enginn milliliður er
á milli áhorfandans og þess sem
sýnt er. Þannig virðist skermur
sjónvarpsins einungis eins og
glerrúða, allt sem gerist handan
hennar er jafn raunverulegt og
ef horft væri út um stofuglugg-
ann. í öðru lagi er raunsæi sjón-
varpsins niðurraðað. Það lýtur
lögmálum forms. Formið er fólg-
ið í frásögn sem byggð er upp á
hefðbundinn hátt með upphafi,
miðju og endi. Samhengið verð-
ur rökrétt og skipulagt sem í
sjálfu sér er fullkomlega óraun-
sætt, því það sem gerist handan
stofugluggans (hvorum megin
við hann sem er!) lýtur engri
skipulegri frásögn og samhengi
þess við það sem á undan er
gengið eða á eftir að gerast er í
besta falli tilviljunarkennt.
í þriðja lagi er raunsæi sjón-
varpsins fólgið í því að fram-
leiðsluferlið er vandlega dulið.
Áhorfandinn verður m.ö.o. ekki
var við hina tæknilegu hlið fram-
leiðslunnar meðan á þættinum
stendur. Sem dæmi um undan-
tekningu á þessu mætti nefna
klaufalegar klippingar í frétta-
tímum íslenska sjónvarpsins
þegar fyrir kemur að frétta-
mennimir vita ekki að hvaða
myndavél þeir eiga að snúa sér.
Þá verður áhorfandinn sam-
stundis meðvitaður um tækni-
lega hlið miðilsins, fréttamaður-
inn missir persónulegt samband
sitt við áhorfandann og verður
hlægilegur leiksoppur tækni-
manna í myndveri einhvers stað-
ar víðs fjarri áhorfandanum.
í tilbúinni leikinni frásögn
hefur sjónvarpið einmitt sérhæft
sig í að fela framleiðsluferlið.
Raunsæisleg frásagnaraðferð
sjónvarpsins byggist á því að
áhorfandinn sé ómeðvitaður um
að á bakvið leikna frásögnina
liggi flókin tæknivinnsla undir
stjóm leikstjóra. Stundum hefur
verið sagt að „listræn tök“ eigi
ekki við í sjónvarpi. Með því er
væntanlega átt við að leikstjór-
inn og höfundurinn eigi að vera
fullkomlega ósýnilegir, ekki eigi
að vekja athygli áhorfandans á
tilbúningnum með einkennileg-
um staðsetningum myndavéla
eða hvers konar stílfærðri túlk-
un. Hér er reyndar strax komið
út á hálan ís sem sýnir hvað
raunsæið er erfitt að greina svo
vel sé; allar staðsetningar
myndavéla era í sjálfu sér ein-
kennilegar. Ein sú einkennileg-
asta af öllum en um leið ein sú
algengasta í raunsæissápum er
þegar horft er framan á persónu
standa við eldhúsbekk eða vask.
Þetta sjónarhorn er mjög
óvenjulegt þar sem áhorfandinn
stendur þá annaðhvort úti og
horfir inn um eldhúsgluggann
eða horfir útúr eldhússkápnum
framan í persónuna sem snýr
baki við eldhúsinu. Þannig má
sjá að einkennileg staðsetning
myndavéla er afstætt fyrirbæri
þar sem fyrst og fremst er
byggt á hefð innan þeirrar til-
teknu frásagnaraðferðar sem
kennd er við raunsæi. Hvort hún
er svo nokkuð sannari endur-
speglun raunveraleikans en aðr-
ar stefnur í bókmenntum og list-
um sem kenndar eru við annað
en raunsæi er sannarlega álita-
mál.
LISTIR
Minningardagskrá í Siglufírði um séra Bjarna Þorsteinsson

Morgupblaðið/Sigríður Ingvarsdóttir
Gunnsteinn Ólafsson talar fyrir hugmynd sinni um þjóðlagasetur í Siglufirði. Aðrir á myndinni eru Bragi J.
Ingibergsson, fundarstjóri, og Bjarki Sveinbjörnsson, einn frummælenda.
Afram verði unnið að
stofnun þjóðlagaseturs
Siglufírði. Morgunblaðið.
UNDIRBUINGSHÓPUR til að
hrinda í framkvæmd áformum um
þjóðlagasetur í Siglufirði verður
stofnaður og skipaður einum bæj-
arfulltrúa, tveimur tónlistar-
mönnum og tveimur heimamönn-
um.
Þetta er niðurstaða ráðstefnu,
sem haldin var í safnarheimili
Siglufjarðarkirkju, en vegleg hátíð-
ardagskrá var haldin í kirkjunni
síðastliðinn sunnudag í tilefni af því
að 100 ár eru liðin frá útgáfu hátíð-
arsöngva sr. Bjama Þorsteinsson-
ar. Að dagskránni stóðu kirkjan og
undirbúningshópur sem unnið hef-
ur að því að koma á fót þjóðlaga-
setri í Siglufirði í minningu séra
Bjama.
Séra Bjami Þorsteinsson, þjóð-
lagasafnari og tónskáld, var prest-
ur í Siglufirði í hálfa öld og helsti
forvígismaður í öllum skipulags- og
framfaramálum staðarins. Segja
má að sr. Bjarni hafi látið til sín
taka á öllum mannlegum og menn-
ingarsviðum og vann hann til af-
reksverka á sviði tónlistar sem
lengi verður minnst, en hátíðar-
söngvar hans era einna þekktastir.
Söfnun hans á íslenskum þjóðlög-
um er ómetanleg en auk þess var
hann ættfræðingur og skipulags-
fræðingur og skipulagði m.a. mið-
bæ Siglufjarðar.
„f þessari byggð“
Meðal dagskráratriða var leik-
sýningin „í þessari byggð“ eftir
Jón Ormar Ormsson. Leikverkið
er um sr. Bjarna og Siglufjörð og
var það Leikfélag Siglufjarðar sem
þar fléttaði saman leik og tónlist í
íeikstjórn Eddu V. Guðmundsdótt-
ur. Minningarstund var við minnis-
merki sr. Bjarna og eiginkonu
hans, frú Sigríðar Lárasdóttur, á
Hvanneyri og hátíðarguðsþjón-
usta, þar sem m.a. hátíðarsöngvar
sr. Bjarna vora fluttir af kirkjukór
Siglufjarðar, kirkjukór Sauðár-
króks og fleira tónlistarfólki.
Dagskrá helgarinnar endaði svo
á þjóðlagatónleikum með þjóðlaga-
hópnum Bragarbót, en hann skipa
Kristín Á. Ólafsdóttir, Kristján
Kxistjánsson (KK), Ólína Þorvarð-
ardóttir og Sigurður Rúnar Jóns-
son.
Safn og fræðasetur
Að tónleikunum loknum var
haldin ráðstefna um stofnun þjóð-
lagaseturs í Siglufirði. Sú hugmynd
er upphaflega komin frá Gunn-
steini Ólafssyni tónlistarmanni og
felur í sér að komið verði á fót
stofnun í minningu sr. Bjarna Þor-
steinssonar, með það að leiðarljósi
að byggt verði upp safn og fræða-
setur á sviði þjóðlagatónlistar og
staðið að reglulegum þjóðlagahá-
tíðum.
Á ráðstefnunni fluttu framsögu-
erindi þeir Gunnsteinn Ólafsson
tónlistarmaður, Njáll Sigurðsson
námsstjóri, Sigurður Rúnar Jóns-
son tónlistarmaður og Bjarki Svein-
bjömsson tónlistarfræðingur. Voru
þeir allir sammála um að Siglufjörð-
ur væri kjörinn staður til að heiðra
minningu sr. Bjama og þjóðlaga-
söfnun hans og í Siglufirði ætti
þjóðlagasetur sem þetta vel heima.
Áfram unnið að hugmyndinni
Séra Bragi J. Ingibergsson,
sóknarprestur í Siglufirði, sagðist
mjög ánægður með hvernig til
hefði tekist um helgina og ekki
væri annað að heyra á fólki en al-
menn ánægja ríkti og sérstaklega
hefði fólk hrifist af leiksýningunni.
Sr. Bragi kvaðst einnig ánægður
með að hugmyndin um þjóðlaga-
setur í Siglufirði væri komin í
ákveðinn farveg og víst væri að
áfram yrði unnið ötullega að fram-
gangi þess máls.
Ný sýning
á vefgall-
eríi Elg
VEFGALLERÍIÐ Gallerí Elg
hefur verið uppfært með nýrri
sýningu. Sýning á þessum mynd-
verkum verður opnuð á Café Ni-
elsen á Egilssöðum laugardaginn
4. september.
í galleríinu er að finna myndir
sem Kristján Kristjánsson hefur
unnið síðustu tvö árin. AUar
myndirnar eiga það sameiginlegt
að vera unnar með tölvutækni
eingöngu. Við gerð þeirra notar
listamaðurinn þrívíddartækni og
stafræna myndvinnslutækni. Á
Café Nielsen verður til sýnis og
sölu 21 mynd úr Galleríi Elg.
Gallerí Elg hefur verið á Net-
inu síðan um síðustu áramót.
Sólveig Birna
sýnir í Lónkoti
SÓLVEIG Bima Stefánsdóttir
opnar sýningu á nokkram mynd-
verkum í Lónkoti í Skagafirði í
dag, miðvikudag.
Sólveig Bima er frá Kagaðarhól
en hefur verið búsett í Noregi
undanfarin ár. Hún nam í Mynd-
lista- og handíðaskóla Islands og í
Kunstakademiet í Þrándeimi.
Hún fæst bæði við málverk, teikn-
ingar og stuttmyndagerð.
Sólveig hefur tekið þátt í sam-
sýningum hér á landi og erlendis
og haldið nokkrar einkasýningar.
Sýningunni lýkur 15. september.
Viðhöfn
á Mokka
Á MOKKA hefur staðið yfir sýn-
ing Söra Bjömsdóttur, Hlutur
fegurðarinnar. Þar hefur gestum
kaffihússins staðið til boða að
kjósa þann hlut sem þeim finnst
fegurstur af hlutunum sem á sýn-
ingunni era. I kvöld, miðvikudags-
kvöld kl. 20.30, mun listakonan
verða á staðnum til að opna kosn-
ingakassann og telja stigin og
mun þá koma í ljós hver hlutur
fegurðarinnar er.
Sýningin stendur fram á sunnu-
dag.
Sýningum
lýkur
i8, Ingólfsstræti 8
SÝNINGU Kjell Strandqvist
lýkur á sunnudag. Verk hans á
þessari sýningu eru unnin á
krossvið og gegnsær pappír er
festur yfir.
Galleríið er opið fimmtudaga til
sunnudaga kl. 14-18.