Þjóðviljinn - 12.06.1982, Blaðsíða 21

Þjóðviljinn - 12.06.1982, Blaðsíða 21
Gisli Konráðsson sagnaþulur skrifar, að foröum hafi veriö orð- tak manna i sauðaréttum, þegar falleg lömb bar fyrir augu: „Ein- hverntima heföi honum Abraham þótt fallegt lambið aö tarna." En hver var Abrahám? Hínar undarlegustu dylgjur og sta6hæf- ingar hafa verið á kreiki um Abraham, sem samkvæmt þeim á aö hafa veri6 ýmist eða allt þetta: útileguþjófur, förunautur Fjalla-Eyvindar, sonur Höllu, eiginma6ur Höllu, heingdur á Hveranöllum — og hreppstjóri a6 lyktum. Saga Fjalla-Eyvindar hefur nú á ýmsum sviöum veriö dregin fram i dagsljósiö samkvæmt þvi sem ýmsar misgóöar heimildir leiöa rök til, en þó er ekki þvi aö leyna aö margt fer þar enn á mis- vixl, illa rætt og undarlega sett, i höndum nútlðarmanna. Hiö sama má segja um Arnes Pálsson, sem a6 öllu athugu6u mun aldrei hafa legiö á fjöllum meö Eyvindi, og má um þa& efni visa til fróölegrar athugunar Arna Ola, sem birt er i bok hans, Frásögnum. Jón Espólin segir i Arbókum sinum viö áriö 1775: „I þann tima li 1982 ÞJÓÐVILJINN — SIÐA 25 Þorsteinn Aöalvik frá Hamri skrifar Eyvindur og Abraham a6 nafni, höföu stoliö viöa um lándiö, höf&u yfir gengiö likast stigamönnum". Þó er Abrahams ekki geti& vi& eftirmál þessarar handtöku, enda uröu þau óvænt; Eyvindur og Halla voru sett i gæzlu Halldórs sýslumanns Jakobssonar — og sluppu þaöan, einsog þeim var lagiö. Eftir þetta vir&ist fækka þeim ævintýrum Abrahams sem verö þykja frásagna; nema ef nefna skyldi hreppstjóratignina. Hætt er viö a& hún f júki fyrir litiö. Hitt er sennilegt aö Abraham hafi ö&lazt friö og gri& þegar hann elt- ist, ef til vill vegna skárri lifnaö- arhátta og heg&unar. En hva& er hæft i sögu Hjálmars Jónssonar fra Hrafnsfjar&areyri um mótbýli E'jenezers íángafa sins vi& Abra- ham? Þaö vir&ist koma á daginn a& Abraham veröi fundinn i bænda- tölu. Abraham Sveinsson er bóndi I Efri-Miövik I A&alvlk 1787-89 og ef til vill fleiri ár fyrir þann tima. „Abrahams í opið skaut" er hér var komið lágu þjófar úti á fjöllum, Eyvindur, er slapp frá Halldóri Jakobssyni, og Halla kona hans, Abraham og Arnes". Þá haföi Arnes raunar veriö inni luktur I hinu islenska tugthúsi i niuár. En hvaö um Abraham? öll hans vera er hin kynlegasta I sög- um og sögnum. Séra Jón Yng- valdsson á Húsavtk(d. 1876)skrif- ar eftir sögn séra Arnórs Jóns- sonar I Vatnsfiröi, en honum sag&i sjálfur Arnes Pálsson, að „Arnes hafi boriö Eyvindi bezta orö fyrir góðmennsku og guð- rækni, en vart kvaðst hann óhræddur um llf sitt fyrir Höllu og Abraham, syni hennar, meöan hann lifði". í Þjóðsögum Jóns Arnasonar segir, a6 eftir aö Ey- vindur tók saman við Höllu á Hrafnsfjaröareyri vestra hafi Halla „lagt lag sitt við ótindan þjóf, heldur Arnes en Abraham" og hafi það stuölaö aö þvi aö hjón- in lögöust út. Si&ar segir I Þjoö- sögunum að þegar Eyvindur slapp af Hveravölium hafi Norð- Hngar náð Abraham og heingt hann þar á gálga, „þvi kvað Sam- son skáld I háðvisu um mann einn ' að sál hans mundi fara Abrahams I opið skaut upp á HveravöIIum". Eiginlega kastar þó tólfunum I Vestfirzkum sögnum III, þarsem Arngrimur Fr. Bjarnason skrá- setur sögu eftir sögn Hjálmars Jónssonar, fyrrum bónda a6 Hrafnsfjarðareyri — einkum fyr- ir það hvernig staöreyndum er þar umsnúiö og hve firrurnar virðast þó trúlegar og hafa ærið nákvæmnisyfirbragö. Þar segir meðal annars: „Halla, er slöar tók saman vi& Eyvind, var ættu& úr Súgandafir&i og fluttist þaðan til Aðalvlkur. Bjó hún fyrst I Mi6- vik I Aðalvik með manni sinum, Abraham. Eyvindur kom að Mið- vik til þeirra h jóna Höllu og Abra- hams, og réðist þar sem vinnu- maður. Ebenezer Jónsson, lang- afi minn, bjó þá I Miðvik og var mótbýllsmaður þeirra Höllu og Abrahams. Aöur en Eyvindur kom aö Mi&vlk haföi þótt brydda á sau&astuldi þeirra Abrahams og Hbllu, og mörgum hvinnsku- brögðum Ö6rum, en mjög magn- aðist þetta viö komu Eyvindar". Slðan segir frá því er þau leggj- ast út, fyrst Halla og Eyvindur og siðar einnig Abraham, en sögunni lýkur þannig: „Sonur þeirra Abrahams og Höllu hét Sveinn. Þótti misendismaöur. Sveinn þessi drukknaöi I lendingu á Bol- ungarvlkurmölum. Stóö hann aft- astur við skip i lendingu og bakaði fast. Reið þá að ólag mikið, og hvarf Sveinn I öldurótið. Slys þetta var kennt göldrum, og eign- að Jóni nokkrum Kálfssyni, sem þótti kunnáttuma&ur mikill, en fáleikar höfðu veriö milli þeirra Sveins". Annars er það GIsli Konráðs- son, sem I sögnum kann gleggst að greina eitthvað me& sannind- um frá Abraham, en því miður einnig ómælt af vitleysum. Til hans skal nú leitað meðal annarra varöandi upphaf Abrahams, sem hefur stuðning skjallegra gagna. ' Arið 1755 þingar Magnús Ket- ilsson sýslumaöur að Jörva I Haukadal, en þar sækir Jón Egilsson á Vatnshorni „Abra- ham, átján vetra, ófermdan, son Sveins Sveinssonar á Skinþufu I Haukadal, er ári áður hafði flutzt þangað frá Krossi I Haukadal, 'fyrir þjófslega meöferð á gemling, er hann skar niður við Haukadalsá, en fleygöi gærunni En si&an 14. okt. dæmdi sýslu- ma&ur Svein I bætur fyrir van- rækt uppeldi sonar sins, eftir „Húsaga Forordningunni" til konungs tvo aura, og eyri til Egils á Vatni fyrir þaö, aö sonur hans tök þar eldsgagniö; dæmdi og Sveini að hýða son sinn þar á þinginu, og fór það fram, og Svein sekan um 60 álnir I málskostnaö." Sveinn Sveinsson, er hlaut að hýða Abraham son sinn á þinginu að Jörva 1755, haföi búið á ýms- um stöðum i Haukadal, svo sem á Saurstöðum 1736—38 eða leingur, Krossi 1752 og 1754. Hann býr i Lækjarskógi I Laxárdal um 1756. Kona hans, mó&ir Abrahams, er nefnd Valger&ur Ölafsdóttir. feröar. Samkvæmt beim gerist Abraham hvinnskur I meira lagi og fýsinn til fjatta, leggst út, kemst til Eyvindar og Höllu á Arnarvatnsheiði og dvelst með þeim þar, I Þjófakrók og viö Arn- arfell. Þá segir Eyvindur honum og Arnesi upp vistinni, unz þeir hittast a6 nýju & Vestfjöröum 1763 og eru þá gripnir. Loks segir Gisli, a& Abraham hafi ekki feingið dóm, en veriö hýddur, og loks fermdur; si&an hafi hann stórum bætt ráö sitt allt, kvænzt og oröið hreppstjóri að lyktum, „þvi ekki skorti hann vit" segir þar. Margt er þarna I meira lagi vafasamt, enda er timatal mjög ¦ : _ .. .-. ..• " ¦ -.¦ ¦.-¦.. - . ,^v>-^^^** §fc. ¦¦"--—¦...... ¦--¦¦¦¦- Ij3& m W%?% w» ^y •£> j* •mL^mA*-''*mm~mmi^<C ^iliæ^lsl BBhBfjE^ rair> %&£±eJm*Zr Gamla vörin I ósi I Bolungarvik. og sviðunum i ána, en tekið elds- gagn frá Agli Egiíssyni yngra á Vatni, og soðið þar i fjárhúsi um nótt, og heim kom hann aftur eldsgagninu áður Egill af vissi, vafði siöan ketið I buxnaræfla sina og uröaði uppi i árgljúfri, þar þa& fannst af smaladreing Gu&mundar á Köldukinn Sigurössonar. Fór hann þangaö me& þeim Jóni Andréssyni og ólafi Einarssyni, bændum frá Þorsteinsstö&um, og fundu buxnaræflana og ketiö; me&gekk Abraham þetta fyrir Egli yngra á Vatni og fyrir réttin- um; kva&st Abraham hafa gert þetta af hræöslu fyrir fööur sln- um, og sjálfur hef&i hann átt gemlinginn; vitna&ist ekki ogl annað en svo væri. Játa&i þaö og Sveinn fa&ir hans, er ákær&ur var um illt uppeldi á syni sinum; bar hann þá fyrir tornæmi hans. En það báru margir, að öfrómur væri Abraham haldinn, legðist á hann orðrómur um afréttarfé, er hann væri meö fööur slnum á Krossi. Sveinn er fluttur aö Ytri-Þor- steinsstöðum 1762. En ári fyrr, 1761, bar þaö til tiðinda um rétta- leytið að brotizt var i kirkjuna á Staö I Hrútafirði og stolift úr læstri kistu sjöhundraöa viröi I peningum, tóbaki og fatnaöi, er átti sóknarpresturinn séra Eirlk- ur Guömundsson. Hófu menn leit að þjófunum suður á heiðar, og riöu fram á tvo menn, er stóöu yf- ir föggum sinum á Haukadals- skaröi. Reyndust þar vera Abra- ham Sveinsson úr Haukadal og Ólafur nokkur Þóröarson, meö peninga Sta&arklerks I vösum sinum en annað þýfi I pokum. Voru þeir fluttir a& Þlngeyrum I hendur sýslumanns. Báru þeir þar aö bóndi nokkur á þessum slóöum, Þorsteinn Guöbrandsson, heföi vlsaö þeim til stuldarins og tilskilið sér þri&jung þýfisins a& launum. GIsli Konráösson getur ekki þessa atburöar, en eingu aö sl&ur taka sagnaþættir hans framtlö Abrahams enn frekar til meö- breinglaö I þætti Glsla var&andi ævi Eyvindar. GIsli hyggur Ey- vind hafa lagzt út frá Hrafnsfjart areyri miklu fyrr en var I ver- unni, 1754 e&a fyrr. Hiö rétta kemur fram I frambur&i Arnesar Pálssonar fyrir rétti, en þar kve&st hann hafa dvaliö I vinnu- mennsku undir fölsku nafni hjá Eyvindi a& Hrafnsf jar&areyri ár- in 1758—1761 og segir si&an: „Þegar hann strauk þa&an asamt Abraham Sveinssyni, vildu þeir fá mig me& sér, hvaö ég vildi ei samþykkja og mætti þar fyrir illu hjá þeim, samt fékk það ör I þeim viöskiptum, er ég ber á vinstra fæti." Þannig er Abraham sýni- lega kominn I tæri vi& þau Eyvind 1761, sama ár og hann stal úr Staöarkirkju, og má vel vera aö samneyti þeirra hafi varað eitt- i hvað næstu arin á þvillkum ferli sem Gisli rekur, þótt hann hljóti að hafa tekið skemmri tima. ' Grimsstaðaannáll vitnar um a& saman lafa þeir 1763: enþar segir: „Þjófar tveir teknir á Dröngum, Arið 1788 flyzt Ebenezer Jónsson I Efri-Miðvlk, en Abraham hrökklast þaban ári si&ar og byggir ey&ibýliö Glúmsstaöi 1791. Þar hokrar hann I eitt ár og hverfur si&an úr bændatölu. Ari& 1793 deyr svo i Hólssókn Abraham Sveinsson, en hvorki er getiö ald- urs hans né heldur hins hvar hann lézt. Sé þetta Abraham utilegu- þjOfur, einsog allt bendir til, hefur hann þá veriO hátt á sextugsaldri. En þannig vir&ist þa& hafa or&- i& afkomendum Ebenezers Jóns- sonar freistlng a& spyr&a Eyvind og Höllu inni búskap hans og Abrahams árin 1788—89 i Efri-Mi&vik; en I raun og veru voru þau hjón þá laungu hætt flakki slnu og þar á ofan bæ&i dauö. Forsenda þessarar vitleysu er vitneskjan um brall þeirra fyrr á árum, einkum 1761—1763, meö- an þau voru öll uppá sitt bezta. Sagan er svo negld enn kirfilegar saman me& aukalegu hjOnabandi Abrahams og Höllu. Þvi má auka hér vi& aö i Horn- strendingabók eru varðveitt munnmæli þess efnis ab Ebenezer Jónsson hafi hrakið skillltil hjón úr hreppnum, og gæti þar verið minning um þaö er Abraham hrökklaðist frá Miðvlk og úr Sléttuhreppi. Arið 1802 deyr svo á Ósi i Hóls- sókn Sveinn Abrahamsson, átján vetra, úr „bólgu I likamanum". Aldur hans sýnir að hann er fædd- ur aö Eyvindi og Höllu öldruöum, e&a bá&um látnum. Þetta er sennilega sonur Abrahams, sem Hjálmar Jónsson segir a& hafi farizt svo slysalega af völdum galdra og verið „misendismað- ur". Timinn er fijótur aö færa at- vikinistilinn. Og visan sem Samson skáld kvaö um mann einn, a& sál hans myndi fara Abrahams I opiö skaut upp á II veravöllum visar varla nema aö litlu leyti til dvalar Abrahams Sveinssonar á Hveravöllum og alls ekki til heinglngar hans þar. Visan minn- ir & or&alag I dæmisögu Krists um fátæka manninn sem dó og „var borinn af einglum I faðm Abra- hams". En ef til vill eru Hvera- vellir I visunni jafnframt vottur þess aö þá hafi hugmyndir rikt um dvalir útileguþjófsins á Hveravöllum. Vel má raunar vera fótur fyrir þvi; nógar eru eyður til þess I sögu Abrahams, einkum árin 1763—1787. (Heimildir: Arbækur Espólins, Huld, Þjóðsögur Jóns Arnasonar, Söguþættir Gisla Konráðssonar, Vestfirzkar sagnir, Frásagnirj Arna Ola, Atjánda öldin, Dala-i menn, Grimsstaðaannáll, Horn-! strendingabók, Sléttuhreppur —! byggð og búendur.)

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.