Þjóðviljinn - 12.06.1982, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 12.06.1982, Blaðsíða 7
Helgin 12.-13. júni 1982 ÞJÓÐVILJINN — SÍÐA 7 Thor Vilhjálmsson skrifar: Listahátíðin hef st Ekki gaf drottinn allsherjar veörið nógu gott til þess að nýi borgarstjórinn okkar Davið Oddsson opnaði Listahátið.og var . ekki af þvi aö Davið hefði ekki til þess heilsu, fyrir fjórum árum sýndi hann að hann hef ði atgervið til þess arna ásamt Sigurjóni Pét- urssyni þegar þeir opnuðu hátið- ina með ræðum i leiðindaveðri að Kjarvalsstöðum, og voru hafðir tveir einir Uti i rigningu viö þá at- höfn og roki; en gestirnir inni i skjóli. Siðan linnti skúrinni, og þá komu þýzkir leikarar á stultum yfir tUnið, likt og forsögulegir vaðfuglar, og spigsporuðu fegnir þvi hve brýnt er að létta af góðum . listamönnum tætingslegum snöp- um eftir peningum til framfæris sér og sinum, og nýta gáfur þeirra og atgervi til að skapa list. Silkitromma Atla Heimis Sjálf hátiðardagskráin byrjaði með glæsibrag, þar sem var ópera Atla Heimis Silkitromman, og snerist strax upp i sigurhátiö tónskáldsins og hinnar frábæru sveitar söngfólks og tónlistar- manna sem túlkar listaverk tón- skáldsins með trúnaði og miklum tilþrifum undir stjórn Gilbert Levine og Sveins Einarssonar. Augnagleði var" aukin rausnar- lega af Helgu Björnsson Ur heimssmiðju lizkunnar i Paris, sem varö hvorki Paris né Þjóð- leikhúsinu okkar til skammar og notar skæra liti á nútimavisu svo sem tiðkaðist i Nohefðinni fornu einsog það að nota gull og silfur. Og Sigurjón leiktjaldahönnuður sem aldrei bregzt, það gerði Magnús Tómasson við eitt verka sinna á sýningunni á Kjarvalsstöðum. HELGARSYRPA um sýningarsalina með mann- hafið upp á miðja leggi. Það var ekki talið óhætt að fara út i loftrakann nUna af þvi að Sin- fóníuhljómsveitin átti að spila með hljóðfæri sem ekki þola nema einmuna tið úti. Guð al- máttugur átti reyndar þess konar veður handa okkur daginn áður,- en sparaði það opnunardaginn til seinni tima. I staðinn mun hafa verið sýndur skjólgóður ullarfatnaður á LækjartorgLsem er ómissandi á útihátiðum á lslandi. Klukkunni á Lækjartorgi hafði lika verið kom- ið i lag, og kunnu rosknir borgar- búar vel að meta að þurfa ekki að lita upp á bankann eftir snældu- klukkunni; sem alltaf snýr andliti sinu frá þegar manni liggur á. Hún er þó skárri en klukkan á Hallgrlmskirkjuturninum, þú verður að fara með lyftunni upp i turninn til að sjá á hana; þó veld- ur hún sifelldu ónæði i hverf inu og gerir menn taugaveiklaða með því að slá á kortersfresti i ótima i staðinn fyrir aö vera til friðs eftir allt rifrildið um kirkjubygging- una. Ég held að veörið hafi verið sosum skaplegt þó það hentaði ekki sinfóniuhljómsveit og hefði mátt fá hann Stefán frá Möðrudal með harmonikkuna i staðinn, og bjóöa upp i dans milli sýning- anna: I staðinn kom Njarðvik for- maður og sagði ekki unnt að setja þessa hatiö sökum raka, og hófst hUn þvi óhelguð. t sóldýrðinni daginn áður voru sýningar opnaðar að Kjar- valsstöðum. Þar var afraksturinn af mikilli ogvandaðri vinnu Gylfa Gislasonar myndlistarmanns sýndur; sem hafði lagt nótt við dag með hjálparliði til að gera skemmtilega og fróðlega hug- vekju um feril og þætti i þróun Jó- hannesar Kjarvals. Gylfi hefur raðað ljósmyndum af málverkum Kjarvals á fleka og myndum úr bókum sem hafa komið út um Kjarval með gagnorðum skýring- artextum og visbendingum sem mætti verða til fyrirmyndar um framhaldskönnun og kynningu stofnunarinnar sem ber nafn meistarans. Með honum i þessu starfi voru Þóra Kristjánsdóttir, hinn ötuli listræni forstjóri húss- ins, og Jóhannes sonarsonur Kjarvals, auk Hilmars Einars- sonar bókbandsmeistara. Og þarna er lika vel röðuð sýning á málverkum Kjarvals Ur eigu borgarinnar. Þarna er lika gullfalleg sýning eftir MagnUs Tómasson þar sem sameinast fagurt handbragö og ismeygileg lýrikk. Með sýningunni sannar Magnús ræki- lega að það var rétt ákvörðun aö veita honum árslaun til starfs á vegum hússins. Þeim peningum er vel varið og full ástæða til að athuga hvort ekki ætti að endur- ráða hann, eða útvega listamann- inum annarsstaðar árslaun. Þessi töfrandi sýning er sönnun fyrir hann ekki heldur hér en hélt aftur af sér til að draga ekki úr áhrifum búninganna og hafði bara á svið- inu það sem brýnast þurfti. Eftir svona kvöld fer maður glaður og stoltur heim,og bjartsýnn. Ég get ekki stillt mig um að lýsa hrifn- ingu minni á frammistöðu Guð- mundar Jónssonar og afreki hans sem fer inn á ný sviö i list sinni og flytur erfiða tónlist ógleyman- lega, og veröur manni lika eftir- minnilegur sem sviðspersóna. En dýpst snart söngur Ólafar Kol- brúnar Haröardóttur og Guð- mundar i lokaþættinum? og þar held ég að tónlist Atla nái lengst, dýpst þar sem persónurnar syngja báöar en syngja þó sig ekki saman heldur hvor fram hjá annarri. Vist er Atli glUrinn; ég má þó til að hafa orð á þvi hvað mér finnst hann hafa verið fundvis á sögu- efni sem hann fann i gömlum japönskum No-leik frá 14. eöa upphafi 15. aldar, og nýtir á sinn hátt ásamt textahöfundi sin- um. Hvað þýðir No? Það mun tákna að geta eitthvað eða hæfi- leika. Þetta er leiklist sem þró - aðist upp Ur hefðbundnum döns- um, og blómstraði á 14. öld undir vernd voldugs herstjóra eða sho- gun, sá hét Yoshimitsu, og var upphafsmaður aö langvinnu veldi ættar sinnar sem nefnist Ashi- kaga, og vernd þeirrar ættar réð úrslitum um uppgang þessarar listgreinar sem var ræktuð við hirð þeirra, og þróaðist frá alþýð- legum uppruna og einfaldleika i það að verða stilfáguð og háþróuð hirðlist sem laut ströngum lög- málum um efni og efnistök og framsetningu. Þar áttu drýgstan þatt feðgar gæddir snilli Kanan- imi Kiyotsugu og sonur hans Zeami Motokiyo (1363—1444). Hinn slðarnefndi er talinn höf- undur að 200 leikjum, og ennþá eru 124 verk hans varöveitt og flutt IJapan. Zeami samdi Silkitrommunat sem á japönsku heitir Aya no tsuzumi. Hin fræga Kabuki-leiklist sem oft er nefnd i sömu andránni og No-listin kemur miklu siðar til sögunnar og blómstrar á 16. öld, afsprengi sins tima. Hún sækir stundum efni i hina langvinnu valdabaráttu tveggja ætta Taira og Minamoto sem sigraði að lok- um. Kabuki er að sumra hyggju hið fullkomna allsherjarleikhUs sem oft hefur borið á góma i sam- bandi við óperu Atla þessa dag- ana, ósundrandi samruni söng- listar og dans i hnitmiðuðum leiksl.il, sem nærir auga og eyra i senn; Ka þýðir söngur og Bu dans, og er runnið frá klnverskum táknum sem mjog voru tiðkuð á 16. öld I Japan; Ki táknar leikni eða leikbragð. Það eru til á fjórða hundrað Kabuki leikrit sem verið var að semja fram á 19. öld; og reis hæst i verkum Chikamatsu; hann lifði framá 18. öld, og var af sumum kallaður Shakespeare Japans. úr Silkitrommunni eftir Atla Heimi. Silkitrommuna fann Atli i flug- höfninni I New York i heillavæn- legu fáti, þannig ráðast örlög stundum; og segir frá þvi sjálfur að hann hafi gripið kver með nokkrum No-leikjum sér til við- urværis I loftinu,og hugljómaði af þessu á fluginu. Þaö eru ekki nema þrjár persðnur I forna leiknum eftir Zeami auk kórsins; sem hefur svipað hlutverk eins og I grisku leikjunum að rekja og skýra sög- una og koma á framfæri skáldleg- um viðhorfum til þess sem er að gerast. Þar er hirðmaður sem hefur söguna, og segir frá göml- um garðyrkjumanni sem sópar stlgana i hallargarðinum við lár- viöartjörnina þar sem hátignirn- ar reika sér til yndisf og sá þá prinsessu. Og siöan hefur hann unnað henni af friðlausu hjarta. Og verður ekki rakið frekar nema þegar silkitrumban hljómar ekki steypti sá gamli sér i örvæntingu sinni I lárviðartjörnina. Eins og tiðkast mjög i No-leikjum gengur hann aftur; tókst ekki betur til en svo að draugur hans hljóp i prinsessuna reiður; og tryllir af henni vitið, og talar gegnum hana, og á kvöldkyrri tjörninni reis alda og úr þeirri öldu tnlaði rödd; og það er rödd gamla mannsins sem smám saman birt- ist, og kemur eftir sviðsbrUnni hashigahara með djöflagrlmu og öldur beiskjunnar hafa skolað mér aftur upp á ströndina. Og kórinn segir I orðastað hans að það komist ekki önnur hugs- ,un að en reiöi vegna hins bann- aða losta sem leggst um mig eins og myrkur. Ég er orðinn aö djöfli sem dvelst i helvlti minna myrku þanka, óveðursský ástriðna minna. Og þannig fer fram tvital afturgöng- unnar og kórsins um hans hugsanir unz draugurinn þrifur prinsessuna, og skipar henni að slá trumbuna með sál hennar á valdi sinu og ann henni ekki eirð- ar, og fer um sál hennar fári, fyll- ir angist svo hún hrópar: Hvað hef ég gert, með hvaða illu sæði hef ég sáð til slikrar uppskeru? Unz með formælingum hverfur draugurinn aftur, einn af djöflum næturheimsins niður i hvirfil lost- ans, syngur kórinn I No-leikjunum er óspart gengið aftur. Þar fá smáðir einatt upp- reisn eftir dauða, þegar þeir birt- ast á ný og skilja allt, vita allt. I þessum japönsku leikjum er rik viröing fyrir valdi samfara sam- úð með hinum smáða. Stundum býr andi hetju framliðinn i fátæk- um munki. Erfiðismaöurinn, hinn hrakti birtist aftur sem glæst hetja handan við dauða, samurai eða prins; gamla raunum mædda konan þarf ekki nema að verða draugur til að verða prinsessa. Þannig visar hin fágaða hirðlist aðalsins alþýðunni á upphafningu draugsins. Silkitromma Mishima Þetta magnaða efni No-leiksins færir Atli i gerviveröld samtima með glysfrekju hennar og auglýs- ingaharki, tómleika og tilfinn- ingadoða. Hinn forni No-leikur verður honum hugvaki og upp- spretta til að skapá* verk sem i einfaldri sögu má tUlka á ýmsa vegu, persónulegt uppgjör tón- skáldsins. Það eru fleiri en Atli sem hafa nýtt hið forna efni No-leiksins. Til er nútimaverk eftir japanska skáldið Yukio Mishima, höfund- inn snjalla sem framdi fyrir nokkrum.árumkviðristu, sepukku eða harakiri, og liggur mikið og margþætt verk eftir hann þótt ekki yrði hann gamall, skáldsög- ur og smásögur, og svo fimm nú- tima No-leikrit. Silkitromman er eitt. Persónur eru jafn margar og hjá Atla, utan tvær aukapersón- ur; en textinn skáldlegur og upp- hafinn, lýriskur. Gamli maðurinn vinnur nU á skrifstofu lögfræðings sem hefur litið aö gera. Uppi á þriðju hæð. Hægra megin. Gata á milli húsa, bali þar með lárviöar- runna. Vinstra megin á þriðju hæö i húsi er tizkuverzlun. Trló þar: Fujima kennari I klassiskum japönskum dansi; Toyama ungur maður; Kaneko embættismaður I utanrikisráðuneytinu, og stendur til að hann veröi sendiherra. Tveir siðastnefndu eru skólafé- lagar, gamlir vinir. Auk þess kemur þangað Madame eigandi tizkuverzlunarinnar. Og svo er hm fagra Hanako Tsukioka sem sá gamli elskar og skrifar bréf til. Ennfremur kemur þangað stúlka sem hefur fyrst og fremst það hlutverk að fara með bréfið; þaö lendir nú I höndum trlósins sem fer að lesa utanáskriftina: til prinsessu lárviðar mánans. Aður voru þeir bUnir að tala um hvað Madame kæmi seinUÞað er ófært að láta karlmenn biða I tizkusal, segir ungi maðurinn. Svo kemur Madame loksins og er I hærra lagi, og segir: En hvað það var indælt að þið gátuð allir komið. Það er komið ástarbréf til yðar, segir Toyama hinn ungi. En af ávarps- orðunum sér hUn að það er ekki ætlað henni, og segir að þaö sé enginn friður fyrir þessu bréfa- flóði úr húsinu á ínóti: Gamall maðurinn, næstum fimmtugur! Hann hefur orðið ástfanginn af frú Tsukioka i gegnum gluggann. Ráöuneytismaðurinn segist ekki vera hissa þvl að sagt sé aö mað- ur verði fjarsýnn með aldrinum, og hlær að sinni eigin fyndni. Madame segist ekki hafa sýnt hinni bréfin heldur notað þau öll til að hreinsa hundakambana sina. Þau kankast á i hálfkæringi og velta þvi fyrir sér hvort hlaupi hraðar ástin eða hundurinn. Mad- ame: Það stigur mér til höfuðs að tala við svona sjarmerandi herra. Og svo framvegis. Þá kemur Hanako. Ungi maö- urinn faðmar hana: Þetta var . grimmdarlegt af yður, þér komið aftur of seint. En hún svarar ekki og tekur brosandi af sér glófana. Svo kemur að'þvi að ráðuneytis- stjórinn og ungi maðurinn lesa bréfiö á vixl upphátt yfir öxlina á Hanako, og þegar það endar á þvi að biðja bara um einn einasta koss bresta allir i hlátur. Þau skopast óspart að bréfinu og ást gamla mannsins og ræða ástina og annað á kaldranalegan hátt. Og fara að drekka kaffi, þá segir danskennarinn að sér detti dáltið i hug og vefur purpuralitu silki utan af trommu sem hann segir að sé leikmunur, og heyrist ekkert i henni. Sér hafi komið i hug aö festa bréf við trommuna og kasta henni til gamla manns- ins og segja honum að berja bumbuna; og ef hljóðið nái i gegn- um háreysti götunnar verði hann bænheyrður. Og Hanako sam- þykkir brosandi; og segir fátt, þó allt snúist um hana. Hinn roskni elskandi grlpur trumbuna og fyllist sárri eftir- væntingu og ávarpar lárviðinn og segir: Fyrirgefðu að ég hengi trommuna i græna hárið þitt, en hún fer þér vel eins og djásn hafi fallið af himnum ofan i harið þitt, og segir trénu að sorg sin hafi gert það fegurra. Og loksins slær hann trommuna eftir nokkurt hik. Æ ákafar. Ekk- ert hljóð. Þeir hafa skopazt að mér, segir hann og hnigur grát- andi niður: Að svona glæsileg dama geti verið svona auvirðileg. Hlatur fyrir handan, gluggan- um skellt aftur þar. Já hlæiði hlæiði bara.... hlæiði meðan þiö liggið og rotnið.... sá sem er hlegið aö hann hlýtur ann- an dauða, hann rotnar ekki, segir hann og kastar sér út um glugg- ann án þess aö hinir verði varir við fyrr en dyrnar opnast þar og fréttin berst, þá hlaupa allir upp með skelfingu, sumir aö gluggan- um, aðrir til dyra. Hanako stend- ur ein á miðju sviði, stirðnuð eins og stytta. Hann gengur vitanlega aftur,_ og þau tvö ræða saman. Hún kpm • til herbergis hans þar sem ftaqn var afturgenginn; og ann henni enn. Hann hótar henni bölvun þegar kemur I ljós i talinu hve spillt hún var. Hún óttast það ekki. Nú er ég sterk, segir hún; vegna þess að hann elski hana. Og segir honum að horfa & sig: Hann elski ekki þá sem hún sé i raun og veru,- og segir honum að slá trumbuna. Nú heyrist I trumb- unni;en hún segist ekkert heyra. Hiin lætur hann slá hana hundrað sinnum; unz hann hverfur, en hvin hrópar angistarfull: Hann er horfinn! Klukka fer aö tifa; leikn- um lýkur þannig aö hún segir likt og I draumi: Hefði hann bara slegib trumbuna einu sinni enn, þá heföi ég kannski heyrt I henni. Til hamingju Atli með þina trommu. Það heyrist I... P.S. Nú er kominn til okkar leik- flokkurinn göði og frægi frá Suð- ur-Ameríku Rajatalba, sem eng- inn má missa af. Bienvenidos! *NÍ

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.