Þjóðviljinn - 12.06.1982, Blaðsíða 10

Þjóðviljinn - 12.06.1982, Blaðsíða 10
10 StÐA — ÞJODVILJINNHelgin 12.-13. júnl 1982 Svavar Sigmundsson skrifar málþátt á Þriöja samantekt I dag ætla ég að taka saman ábendingar sem borist hafa vegna þattanna nr. 10,11 og 13, en þeir fjölluðu um ofdrykkju, glæp og refsingu og flokkadrætti, i þessari röð. Fyrst nefni ég ábendingu próf. Halldórs Halldórssonar við 10. þatt.Hannbentimérá.aðtvöorð vantaði um drykkjuskap, bæöi drykkiri og þjór, einnig er hægt að nota oröið rakur á sama hátt og blauturum drykkfelldan mann. Um drykkjumann vant- aði bæði óreglumann og vlnmann. Um óreglumann er reyndar aðeins hægt að nota lo. mikill, en með vinmannier hægt að nota . bæði litill og mikill, svo að blæmunur er á merkingu þessara orða. Maður,sem ekki vill láta nafns getið, hringdi til min og sagðist fyrst hafa heyrt orðið blautur i áðurnefndri merkingu i reviu i kringum 1940. Höfundur muni hafa verið Haraldur A. Sigurðs- son; og haf i orðið farið að heyrast notað þannig upp úr þvi. Vésteinn Olason dósent benti mér á orðið pinnamaður um drykkjumann. Eg þekkti ekki orðið, en hef siðan fundið fleiri dæmi um það. 1 talmálssafni OH er heimild um að pinnamaður sémaður sem þykir gaman að fá sér neðan i þvi, „hann er soldill pinnamaður, hann er svona skjönt". Orðið er dregið af orðinu pinni, sem merkir „snafs" eða „vinfleygur", og hefur Ellas Mar siðari merkinguna i slangurorðasafni sinu frá 1960. Þá segir Halldór Laxness i orðasafni sem hann hefur látiö Orðabók Há- skólans i té: „ taka pinna, fá sér i staupinu". Þessi merking i orð- inu pinnier likast til fengin úr dönsku, en þar merkir pindm.a. staut eða prik. Sykur og brennivin var stundum sett út i gamlan bjór og borið fram með staut til að hræra i með, og var slikur drykkur kaliaður pind. Páll Ólafsson skáld á vafalaust við þaö, þegar hann segir: en fellur bjórinn bézt i geð/bara hann hafi „pinna" með. (Ljóð, 195) OH. Um orðið skjönt, sem hér var nefnt, er það að segja, að ýmis dæmi eru um það i Talmálssafni OH i merkingunni „vel hreifur af vini", „hifaður", „mjúkur". 111. þætti spurðist ég fyrirum orðið bisiog að bisa, en lika er til að vera á blsanum. Björn Bjarnason i Iöju hefur gefið mér skýringu á þessum oröum, sem mér finnst mjög sennileg. Hann segir að bisisé komið úr máli farmanna, og sé dregiö af enska orðinu beach-comber, sem hafi orðið bis-kúmari i islensku, en siðan stytt i bisi Þetta orð hafi verið notaö um farmenn i Suður- höfum, sem fóru af skipum, t.d. á Spáni, og lifðu þar á snikjum. Það hafi verið kallað að vera á blsanum, og merkt frekar að „snikja" en „stela", en þó hafi hvort tveggja verið til, að menn þessir hafi verið snikjandi og smástelandi. Björn segist hafa heyrt þessa orðmynd, bisi, fyrir 1920 og hafi þetta verið alþekkt. Hann nefndi að Sigurður Haralz, sem skrifaði m.a. bókina Lassaróna, hefði þekkt þetta lif og svo hefði verið um fleiri ís- lendinga á þessum árum. Sigurður skrifar i bók sinni, Lassarónum (Rvk. 1934), m.a. á þessa leið: „Ég spurði Sviann, hvað hann héti. „Big Fred er ég kallaður ogfremur frægur að endemum, að minnsta kosti meðal allra „beachcombers" á Norður-Spáni." " Sem skýringu á orð- inu „beachcomber" segir Sigurður neðanmáls: „Útlendir flæk- ingar.sem haldaíilniðurviðhófnina.þaraf þetta enska orð, sem þýöir: sá sem kembir ströndina." (15). Siðar ibókinni segir Sig- uröur: „Ekki var nú „selskapiö" neitt fágað, tómir „beach- combers" " (63),ogennfremur: „Þessir karlar viluöu ekki fyrir séraðsiáeinnsjómannniðurogræna siðan, ef tækifæri bauðst." (63). Hannnotar lassaróni i svipaðri merkingu, en þó getur verið að þeir hafi verið eitthvað vesælli, jþvi að hann segir að þeir félagar hafi smalað saman til veislu „öllum aumustu skörfunum, sem við sáum" og á þá við atvinnulausa sjómenn og „lassaróna". (75). 1 farmannamáli er talað um bisavakt, þ.e. við uppskipun, þeg- ar þess er gætt að ekki sé stolið af farminum. Þetta taldi Björn Bjarnason að væri komið upp i striðinu. En bisier þannig ekki i merk. „smáþjófur" eins og ég sagði i þættinum, heldur fremur i merk. „róni" eða „fyllibytta", sem fer um og betlar eða snikir. En nóg um bisana. Miglangaraö vikja aðeins nánar að orðinu róniog aldri þess. Arni Pálsson prófessor segir i grein um Einar Benediktsson frá 1942, að ,,þá er hann sat að vini á yngri árum, var hann jafnan glaður og góðviljaður. Drakk og aldrei meira en svo, að hann kynnifótum sinum f orráð og væri vitandi vits. Orðið rónivar þá ekki til Imálinu,enþaðhátterni,semþaðorðtáknar, þoldi Einar aldrei i návist sinni, hvorki ungur négamall". (A við og dreif, 38- 39). Hendrik Ottósson talar lika I bók sinni, Frá Hlíðarhúsum til Bjarmalands (Ak. 1948) um umrenninga — „nú á dögum kallaðir rónar,—semhvergiáttuhöfðisinuaðaðhalla." (33) OH. Þetta bætir kannski ekki miklu við um þaö sem áður var sagt um uppruna orðsins, og segir ekki annað en þaö, að þaö er til- tölulega „nýlegt" i málinu, þegar ofangreindar ritsmiðar verða til. Ég spurðist lika fyrir um orðmyndina glæpon, og var þá að hugsa um endinguna -on, sem er næsta sjaldgæf. Llklegt er að nöfn með þessari endingu, t.d. Katlon (af Katla),skv.Nefndará- Iiti um mannanöfn 1915, hafi ýtt undir orð- eða nafnmyndanir með þessari endingu. Dæmi er um auknefnið Kengon, sem á- kveðinn maður fékk i skóla á þessum árum. Ekki veit ég hvort orðið glæpon er svo gamalt, en hugsanlegt er það, þó að elsta dæmiprentað (skv. OH) sé úr Vögguvisu Ellasar Marar frá 1950 (bls. 19). 113. þætti gat ég þess, að orðin kvennaframboðog kvennalisti væru ekki til i seðlasafni Orðabókar Háskólans. Nú hefur Anna Sigurðardóttir fundið dæmi um kvennalista, eins og hennar var von og vlsa. Hún hefur elst dæmi þess úr Kvennablaðinu, 16. árg., 25. febr. 1910, bls. 11. —En dæmi um kvennaframboðhafði hún ekki frá fyrri árum. Ég vil enn þakka þeim sem sýnt hafa þáttunum áhuga og veitt mér góðar upplýsingar um það sem hér hefur verið tekið fyrir. Þeir sem vilja leggja orfi I belg skrifi Málþætti Þjófiviljans, Síftumúla 6. R. Einnig geta þeir haft samband við Svavar Sigmundsson i slma 22570. Léttúð á Listahátíð A árum áður voru fyrstu dag- ar I jiini oft litlitlir og tiðinda- lausir I Reykjavik, kaldir og minntu lltt á upphaf sumars. Nú er öldin önnur, a.m.k. þau ár sem listahátið er haldin. Það virðist vera orðiö náttúrulögmál að gott veður og listahátift fari saman. Milt veður án rigningar og stundum glampandi sólskin. Hitabeltisloft frá Evrópu. Svona var það á siðustu listahátið og svona er það nú. Reykjavlk minnir á borg I Mið-Evrópu þessa daga. Iðandi mannlif, kaffihúsamenning, óperufrumsýningar, litir og tón- ar, glatt fólk. Svo er starfræktur klúbbur I félagsheimili stúdenta þar sem ungt fólk á öllum aldri situr við dúkuð borð og sötrar Beaujolais Cruse eða Kenderman og hlust- ar á mandólln, flautu og fiðlu. Ef veðrið er sérstaklega gott er hægt að opna allar gáttir úta stóra steinilagða verönd sunnan undir húsinu og sötra þar sitt borðvin og fá sér létta rétti und- ir skjólsælum lundum. Alveg eins og i Blois eða Ambois. A þriöjudagskvöld sogaðist ég inn I þessa léttúö og naut þess fram I fingurgóma. Kurteisar servetrisur gengu um beina og drógu tappa úr dimmgrænum flöskum meöan kát hljómsveit lék skoska ræla og söng vafa- samar vlsur. Það var listilega slegið á strengi, blásið I pipur og barðar bumbur. Fagurbúið fólk sat við hvert borð og hló framan I hvert annað — með augunum. Stúlkur með roða I vöngum, blik i augnkrókum og vind I hári, mennirnir sperrtir og vorglaðir. Sumir ræddu um siöustu lista- viöburöi, aðrir um ástamál, enn aðrir hlustuöu eða virtu fyrir sér mannllfið. Ungir stúdentar, sumir komnir utan úr heimi, og Hfslistamenn af þessu og hinu taginu. Þarna var óperutón- skáldið Atli Heimir, trúbador- inn Megas, borgarfulltrúinn Sólrún, sálfræðingurinn Maia og ritstjórinn Arni. Og þarna voru Krissa og Elsa, Þorleifur, Jóka, Ornólfur og Vésteinn. Og aðrir. Já, svona getur Reykjavík verið, full af litum, angan og fjöri. Milt vorhúmið lagðist brátt á glugga án þess að dimmdi, tónlistin fjaraði út og gengiibeinur settu tappa I flösk- ur. Fólkið tlndist hægt út og hvarf á vit næturinnar. Þeir sem stutt áttu heim gengu og nutu hvers andardráttar þvi að nú er ilmur úr mold. Aðrir tóku bfl og hugsuðu sér gott til næsta dags með nýjum viðburðum, nýrri list. Guðjón. Nýjar bækur Syngjum! „Syngjum" er nafnið á söng- bók, sem MFA gefur út og kom út l.mals.l. Söngbókin hcfur að geyma 326 sönglög og kvæði, bæði ný og gömul. Kókin er 400 bls. að stærð i vönduðu bandi og hentugu broti. Mörgum ljóðanna fylgja nótur. Aðalsteinn Asberg Sigurðsson valdi efnið og annaðist útgáfuna og Sigurður Þórir Sigurösson my ndli s t ar m a öur hefur myndskreytt bókina með teikningum af f ólki við vinnu. Ekki er að efa að mörgum mun þykja fengur að þessari söngbók, enda er efni hennar fjölbreytt. Sex dæmi um efnið má nefna verkalýðssöngva, ættjarðarlög, þjóösöngva Norðurlanda, vöggu- visur, öl- og danskvæöi, ástar- söngva, söngva um sjóinn og fiskiriið, söngva úr leikritum og svo álla hina söngvana sem sungnir eru við hin ólíku tækifæri. „Syngjum", söngbók MFA er til sölu hjá MFA og I bókaverslun- um. en Mál og menning hefur tek- ið aö sér dreif ingu bókarinnar. Faliðvald Bókaútgáfan örn og örlygur hefur endurútgefið bókina Falið vald eftir Jóhannes Björn. Bók þessi kom fyrst út hjá forlaginu árið 1979 en seldist fljótlega upp. Bók þessi vakti strax mikla at- hygli og hefur verið mikið umtöl- uð. Hún segir frá hinum lokaða heimi æðri viðskipta og alþjóð- legs leynimakks, þar sem ákvarðanir fárra útvaldra ráða örlögum milljóna einstaklinga I öllum löndum. Falið vald gefur innsýn í þennan dularfulla heim og svarar spurningum eins og: Hvaö er Round Table leynifé- lagið? Hvaða einstaklingar standa að baki hinum forvitnilega Bilder- berg hóp? Hverjir eiga alþjóðlegu bank- ana og hver er þáttur þeirra I hægri- og vinstribyltingum vlöa umheim? Hvað er „gróði af stjórn"? Hvernig skapa bankarnir sér auð úr engu og hvernig eignast þeir glæsilegar marmarahallir fyrir ekki neitt? Hver ræður C.F.R., félaginu sem nefnt hefur verið „ósýnileg rlkisstjórn Bandarikjanna"? Hvernig fór John D. Rockefell- er að þvi að veröa fyrsti milljarðamæringur Bandarlkj- anna? Hve rlk er Rockerfellerættin I dag? Hvað hefur verið að gerast með leynd I Rússlandi siðan 1917? Hvers vegna var bolsévlkabylt- ingin f jármögnuð af nokkrum rik- ustu mönnum heimsins? Hvaða auömenn studdu Hitler tilvalda? Hvaða bandarisk fyrirtæki framleiddu hergögn fyrir þýska herinn öll stríðsárin ? Hvaða öfl hafa sviðsett flestar styrjaldir sfðustu 160 ára og sjá sér hag I að viðhalda valdajafn- væginu? Hver er staða einstaklingsins á Vesturlöndum og hve nákvæm- lega fylgist „stóri bróðir" með einkallfi okkar?

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.